MUHAMMED
BAYRAK
| Welcome, Guest |
|
You have to register before you can post on our site. |
| Forum Statistics |
|
» Members: 7 » Latest member: Muhammed » Forum threads: 5,306 » Forum posts: 5,910 Full Statistics |
DOWNLOADEN
AYET
FELSEFEMiZ
Raşit Tunca Sözü
GÜZEL SÖZ
Nuru´l-İzah / Cenazeler Bahsi
Ölümün eşiğine gelmiş[1] bir kimsenin, sağ yanına yatırılması innet olup sırt üstü yatırılması da caizdir, (bu takdirde yüzü bleye gelsin diye) başı biraz kaldırılır ve yanında şahadet kemesini söyleyerek (kendisine) telkinde bulunulur,[2] söylemesi için rar[3] ve emredilmez. Kabirde ölüye telkin meşrudur, ancak bir kısmı telkinin yapılmayacağını söylemiş, diğer bir kısmı da, müstet veya menfî yönde herhangi bir şeyin emredilmeyeceğim ileri sümüşlerdir.
Ölüm döşeğindeki hastanın yanma, akraba veya komşulan-m gelip "Yâsîn" sûresini okumaları müstehaptır. Bir kısım mütehhirîn uleması da, "Ra´d" sûresini okumanın iyi olacağım söyle-aişlerdir. Bu haldeki kimselerin yanından hayızlı ve lohusa olan-arın çıkarılıp çıkarılmayacağı hususunda ise ihtilâf edilmiştir.[4]
Ölen insanın çenesi bağlanır, gözleri kapatılır ve kapatırken le:
"Bismillahi ve ala millet-i seyyidinâ Rasûlüllahi sallallahü leyhi vesellem, Allâhümme yessir aleyhi emrehû ve sehhil aleyhi 1ba´dehû, ve es´idhü bi likâike ve´c´al mâ harace ileyhi hayran timmâ harace anhil"[5] tarzında dua okunur.
Şişmesin diye karnının üzerine bir demir (parçası) konur. Eleri göğüslerinin üzerine değil, yanlarına bırakılır. Yıkanıncaya tadar ölünün yanında Kur´ân-ı Kerîm okumak mekruhtur. Ölüm ıaberini insanlara duyurmanın bir sakıncası yoktur. Öldüğü gibi hemen, üç veya beş kereki bu sayı tek olmalıdır-) buhurla tütsülenmiş[6] bir serîr üzerine, bulunduğu vaziyette konur, ki en loğrusu da budur. Avret mahalli kapatılarak elbisesi çıkartılır. Eğer namazı bilmeyecek kadar küçük değilse, ağzına ve burnuna 3 vermeksizin abdest aldırılır, cünüpse[7] ağzına ve burnuna su da verilir. Üzerine (kokulu) Arabistan kirazının yaprağıyla yahut çövenle [8]ısıtılmış su, o da yoksa sadece su dökülerek (yıkanır). Başı ve sakalı, hatmiyle[9] yıkanır. Sonra sol tarafına yatırılır ve cenazenin vücudunun (teneşir) tahtasına temas eden kısımlarına varıncaya kadar suyla yıkanır, sonra cenazeyi sağ yanına yatırmak suretiyle aynı uygulama yapılır. Sonra yıkayıcı, Ölüyü oturumunun üstüne getirir, kendisine yaslar ve karnını hafifçe mesheder, birşey çıkarsa (sadece onu) yıkar, (ölüyü) yeniden
Sokamaz. Sonra onu bir elbiseyle kurular, sakalına ve başına güzel kokular[10] tatbik olunur. Secde ettiği uzuvlarına ki bunlar alnı, burnu, elleri, dizleri ve ayaklarıdır- kâfur [11]sürülür. Zahir (açık ve kuvvetli) rivayetlere göre yıkarken pamuk kullanılmaz, (ölünün) tırnak ve saçları kesilmez, saçı ve sakalı taranmaz. Kadın kocasını yıkayabilir, (ama) kocası karısını yıkayamaz. Tıpkı bunun gibi çocuk anası olan odalık cariye de efendisini yıkayamaz. Erkekler kendi aralarında ölen kadını, kadınlar da kendi aralarında ölen erkeği (yıkamayıp bir) bez parçasıyla teyemmüm ettirirler. Mahrem olan yakınlarından biri ölünün yanında bulunduğu takdirde bunlar bez parçası kullanmadan da teyemmüm ettirebilirler. Aynı şekilde "hünsa-yı müşkil" (denilen erkek mi kadın mı olduğu anlaşılamayanlar da açık (ve kuvvetli) rivayete göre teyemmüm ettirilirler. Cinsî arzu uyandırmayan erkek ve kız çocuklarını, erkekler de kadınlar da yıkayabilirler. Ölüyü öpmenin bir mahzuru yoktur. Karısını teçhiz ve tekfin etmek, fakir de olsa kocasına düşer[12] ki en doğrusu da budur. Mal ve parası bulunmayan cenazenin teçhiz ve tekfini, onu geçindirmekle yükümlü bulunanlara düşer. Eğer böyle bir kimsesi yoksa, teçhiz ve tekfin işini beytülmal (yani hazine) üstlenir.[13]
Eğer beytülmal bu masrafı vermekten âciz olur yahut da bir haksızlık olarak vermekten imtina ederse, ölünün tekfin ve defin masrafları (bu işe gücü yeten) insanlar tarafından karşılanır. Teçhiz ve tekfin masraflarını karşılayamayacak durumda olanların, bu masrafları diğer gücü yetenlerden istemeleri gerekir.
Erkeğin, hayattayken giymekte olduğu kumaş cinsinden olmak üzere gömlek, izâr ve lifâfe denilen giysilerle kefenlenmesi sünnettir. Sadece izâr ve lifâfe ile de kefenlenmesi yeterli olur. Kefenin pamuklu beyaz kumaştan olması tercih olunur. Gerek izar ve gerekse lifâfenin başın saç bitim yerinden ayağa kadar olması gerekir. Gömleğe kol, yaka ve yırtmaç gibi şeyler yapılmaz, teyelle tutturulan yanlarına ikinci bir dikiş atılmaz. Ölüye sarık sarılmaz, en doğrusu da budur. Kefen Önce solundan, sonra da sağ tarafından sarılır, açılacağından korkulduğu takdirde bağlanır.
Kadınlar kefenlenirken (gömlek, izâr ve lifâfeye) ilâveten (baş ve) yüzü için bir örtü ile göğüslerini sarmak için ilâve bir bez parçası bulundurulur.[14] Kadınların tekfininde izar ve lifâfe ile yeti-nilmesi hâlinde de (baş ve) yüzü için örtü bulundurmak gerekir. Saçları iki belik hâlinde göğüslerine gelecek şekilde gömleğinin üstüne konur, onun üstüne ve lifâfenin altına (baş ve) yüz Örtüsü konur, göğüsleri için olan bez parçası ise lifâfenin üstünden sarılır. Kefenler Ölüye giydirilmeden önce (öd ve benzeri şeylerle) tek olarak (yani üç, beş gibi tek sayılarla) tütsülenir.
Cenazeler zaruret karşısında, kefen olarak elde ne varsa onunla kefenlenirler.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] "Ölümün eşiğine gelmiş" sözüyle, ellerinin, kollarının dermansızlaşması, burnunun gevşeyip sarkması gibi hasta üzerinde bir takım ölüm belirtilerinin meydana gelmesi kasdolunuyor. \
[2] Telkîn; hatırlatma, uyarma ve anlatma demektir. Peygamberimiz (Aleyhissalâtü vesselam) bir hadis-i şerifinde:
Ölülerinize ´lâ ilahe illallah´ı telkin ediniz. Hiç bir müslüman yoktur ki, öldüğü sırada bunu söylesin de cehennem azabından kurtulmuş olmasın» buyurmuştur. Yine Peygamberimiz (Aîeyhissalâtü vesselam) şöyle buyurmuşlardır:
«Kimin son sözü ´lâ ilahe illallah´ olursa cennete girer.»
[3] Yani tekrar tekrar söylememelidir. Eğer yanında şahadet kelimesi söylendiği zaman o da bunu bir kere olsun tekrar eder ve sonra da herhangi birşey konuşmazsa hedefe ulaşılmış demektir. Ölüm döşeğinde yatan kimse-|
nin zor durumda olduğunu, sıkılıp rahatsızlanacağını dikkate alarak kendi sine ikide bir telkinde bulunmak doğru olmaz.
[4] Bu gibilerin, ölmek üzere bulunan kimsenin yanından, çıkarılmalarını savunanlar, hayızlı ve lohusa olanların bulunduğu yere meleklerin girmeyeceği düşüncesinden hareket etmişlerdir. Nitekim hadis-i şerifte de bu hususa temas edilmiştir.
[5] «Allah´ın adıyla ve Rasûlullah (Sallallahü aleyhi vesellem) Efendimizin dini üzerine (bu ölünün gözlerini kapatıyorum). Allah´ım, bunun işini kolaylaştır, sonunda sıkıntıya düşürme, onu kendi cemâline kavuşturmak suretiyle mes´ud eyle, gitmekte olduğu yeri ayrıldığı yerden daha hayırlı eyle.»
[6] Tütsü, serîrin etrafında üç kere veya beş kere gezdirilir. Kimisi beşten fazla kimisi de yediden fazla gezdirilmez demişlerdir.
[7] Alimlerin çoğu, eünüp olanların da diğerleri gibi olduğunu söylemişlerdir.
[8] Rasûlullah (Aleyhissalûtü vesselam)1 kızının ve hayvanından düşüp boynu kırılan ihramlının, içine sidre (Arabistan kirazının yaprağı) katılmış s ile yıkanmasını emrettiği sabittir.
[9] Hatmi veya hıtmi, Irak´ta yetişen güzel kokulu bir bitki olup temizlikte sa bun yerine kullanılır.
[10] Erkeklere safran ve benzeri kokular dışında güzel kokuların her çeşidi sürülür. Ama kadınlara istisnasız her türlü güzel koku tatbik olunur. Yani bu uygulama, her iki cinsin ölmeden Önceki halleri dikkate alınarak yapılır.
[11] Kâfur, asıl vatanı Hindistan ve Çin olan ve Mısır´da da bol miktarda bulunan büyük bir cins ağacın yapraklarına denir.
[12] Bu, Ebu Yûsuf (Rahimehullah)´m görüşüdür. Ulema, Ebu Yûsuf un görüşünün tayin ve tesbitinde ihtilafa düşmüşlerdir. Bir kısmı, Ebu Yûsuf un, yalnızca karının yoksul olması hâlinde tekfin ve defin masrafının kocası tarafından karşılanacağı görüşünde olduğunu naklederken; diğer bir kısmı da Ebu Yûsuf un, karının teçhiz ve tekfininin her hal ü kârda kocaya âit olduğu kanaatinde bulunduğunu söylemişlerdir, Muhammed ise, aralarındaki karı-koca ilişkisi her bakımdan sona erdiği için Ölen karının tekfin ve defin masrafına kocasının katlanması şart değildir demiştir.
[13] Beytülmal (hazine)de, zekât, arazîlerden alınan gelirler, ganimetlerden elde edilen beşte birler, maden vs. gibi yeraltı servetlerinden temin edilen gelirler ile öldüğü zaman geride mirasçısı kalmayan kimselerin malları gibi Müslüman devlet reisinin, memurları vasıtasıyla topladığı mallar bulunur, bu bir; ikincisi öldüğünde geride mal ve para bırakmayan ve geçimini
üstlenecek kimsesi de bulunmayan müslümanlann tekfin ve defin işleri içil gerekli harcamalar, ölüp de geride
mirasçısı kalmayan kimselerin terekeld rinden karşılanır.
[14] Bu bez parçasının eni göğüslerden göbeğe kadar olmalıdır. Bir kıs bez parçasının göğüslerden dizlere kadar olacağını söylemiştir.
CEMAATA YETİŞMEK BAHSi
(Eğer bir kimse öğle namazından bir rekât kıldıktan sonra cemaat, namaza başlarsa) kılmakta olduğu bir farz namazı bozulmaktan korumak için (o kimse bir rekât daha kılar ve) cemaatla namaz kılma sevabını kaçırmamak için (cemaata katılır. Eğer bu kimse ilk rekâtta henüz secdeye varmamış ise -sahih olan kavle göre- hemen namazını keser ve imamın arkasında namaza durur.) Zira daha secde yapmadığı için rekât tamam olmamıştır. Onun için kişi namazını kesebilir. Kaldı ki kişinin bu namazını kesmesi, aynı namazı daha üstün bir şekilde kılmak içindir. Fakat eğer kişi sünnet olan bir namazı kılmakta iken cemaat namaza başlarsa, öyle değildir. Çünkü bu durumda kişinin namazını kesmesi, aynı namazı daha üstün bir şekilde kılmak için değildir.
Eğer kişi, öğle veya Cumanın ilk sünnetini kılmakta iken, cemaat öğle namazına veyahut imam hutbeye başlarsa -İmam Ebû Yûsuf tan rivayet olunduğuna göre- iki rekat kıldıktan sonra sünnetini keser. Kimisi de: »Tamamlar, demiştir. (Eğer bir kimse, öğle namazından üç rekât kıldıktan sonra cemaat namaza başlarsa, o kimse namazını tamamlamak zorundadır.) Çünkü bu kimse namazının çoğunu kılmıştır ve bir şeyin çoğu tamamı hükmünde olduğu için artık namazını tamamlamış sayılır. Bunun için yarıda bırakamaz. Fakat eğer daha üçüncü rekâtın secdesine varmamışken cemaat namaza başlarsa, üçüncü rekât tamamlanmamış olduğu için kişi daha namazının yarısını kılmış sayılır. Bunun için namazını kesebilir. Bu kimse isterse oturup selâm verdikten sonra kalkıp cemaata katılır, iste,rse hemen ayakta imama uyar. (Cemaat başlarken öğle namazından üç rekât kılmış olan kimse, eğer namazını tamamladıktan sonra cemaata katılırsa cemaatla kıldığı namaz kendisi için nafile olur.) Çünkü bir vakitte, farz olan namaz tekerrür etmez. (Cemaat başlarken sabah namazından bir rekât kılan kimse, namazını yanda bırakıp cemaate katılır.) Çünkü eğer bir rekât daha kılarsa cemaatı kaçırmış olur.
(Cemaat başlarken sabah namazının ikinci rekâtında olan kimse de, eğer daha secdeye varmamış ise namazını bırakıp cemaata katılır.) Cemaat başlarken sabah namazını bitirmiş olan kimse ise, cemaatla bir daha kılamaz. Zira eğer kılarsa onun için nafile olur. Nafile ise sabah namazından sonra mekruhtur. İkindi namazından sonra da nafile mekruh olduğu için ikindi namazı da öyledir. Zahir olan rivayete göre akşam namazı da öyledir. Çünkü üç rekâthk nafile yoktur ve dört rekât da kılınsa, imama uyulmamış olur.
(Ezanı okunmuş olan bir camiye giren kimsenin namaz kılmadan camiden çıkması mekruhtur) Zira Peygamber Efendimiz (Aley-hi"s-salâtü ve´s-selâm) -Ezan okunduktan sonra camiden ancak münafık ofan bir kimse çıkar. Meğer ki kişi zorunlu bir işi için ve bir daha dönmek üzere çıksın...» ([1]) buyurmuştur.
(Ancak eğer çıkmasında bir başka topluluk için maslahat bulunan bir kimse ise, o zaman çıkması mekruh değildir.) Zira bu kimsenin çıkması her ne kadar birlikten aynlmak gibi görünüyorsa da, gerçekte birliği korumak içindir. (Eğer ezam okunan camiye giren kimse, daha önce namaz kılmış ve namaz da öğle veyahut yatsı namazı) olup müezzin de daha kamet getirmeye başlamamış (ise çıkmasında bir sakınca yoktur.) Zira bu kimse Allah´ın çağmasına daha Önce icabet etmiştir. (Fakat eğer müezzin kamet getirmeye başlamış ise çıkması mekruhtur.) Zira açıkça birlikten ayrıldığı kuşkusunu doğurmuş olur.
(Eğer namaz, ikindi, akşam veyahut sabah namazı ise -müezzin kamet getirmeye başlamış olsa bile- çıkması mekruh değildir.) Zira bu namazlardan sonra nafile kılmak mekruhtur.
(Eğer kişi sabah namazı için, sünnet kılmadan evinden çıkar ve camiye vardığında imamın namaza başladığını görürse, eğer sünnet kıldığı takdirde ikinci rekâtta imama yetişeceğini umarsa hemen sünnetini kapıda kılar ve ondan sonra içeri girer.) Çünkü böyle yapması halinde, hem sünnetini bırakmamış ve hem de cemaata yetişmiş olur. -Sünnetini kapıda kılar» dedik. Çünkü imam cemaatla naraaz kılarken cami içinde imamdan ayrı olarak namaz kılmak mekruhtur. (Eğer sünnet kıldığı takdirde imama ikinci rekâtta da yetişemi-yeceğinden korkarsa, hemen içeri girip cemaata katılır.) Zira hem cemaatın sevabı daha büyüktür ve hem de cemaata gitmemeyi yeren hadisler daha ağırdır. Fakat öğle namazının sünneti öyle değildir. Çünkü öğle namazının sünneti için cemaatin bir rekâtı bile feda edilmez. Zira öğle namazının sünneti farzdan sonraya da bırakılsa, yine vaktin içinde kılındığı için -sahih olan kavle göre- caizdir. Ancak farzdan sonraya bırakıldığı zaman, son sünnetten önce mi sonra mı kılınır diye İmam Ebû Yûsuf ile İmam Muhammed ihtilâf etmişlerdir. Sabah namazının, sünneti ise Allah´ın izniyle biraz sonra anlatacağımız üzere- öyle değildir. Teravih namazıyla Tahiyyet-ül Mescid dışında, bütün sünnetler evde kılınsa daha iyidir. Peygamber Efendimizden (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) gelen bütün rivayetler bu yoldadır. (Sabah namazının sünnetini kaçıran kimse, güneş doğmadan onu kaza edemez.) Çünkü eğer kılacak olursa mutlak nafile olur. Mutlak nafilede sabah namazından sonra mekruhtur.
(İmam Ebû Hanife ile İmam Ebû Yûsuf´a göre güneş doğup yükseldikten sonra da kaza edilemez. İmam Muhammed ise: -Güneş yükseldikten sonra öğleye kadar kaza edilebilir, ondan sonra edilemez- demiştir.) Çünkü Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) uykuda kalarak sabah namazını kaçırdığı gecenin sabahında güneş yükseldikten sonra onu kaza etmişti. îmam Ebü Hanife ile imam Ebû Yûsuf: «Sünnette asıl olan, kaza edilmemesidir. Çünkü kaza vacibe mahsustur. Peygamber Efendimizin (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) onu kaza etmesi, farzı da beraberinde kaza ettiği içindir» demişlerdir. Buna göre ancak, eğer sabah namazının farzı da kazaya kalır ve daha öğle vakti girmeden tek başına veyahut cemaatle kaza edilirse, sünneti de beraberinde kaza edilir. Sabah namazı farzının kazası öğleden sonraya kaldığı takdirde, beraberinde sünneti de kaza edilir mi edilemez mi diye ihtilaf vardır. Diğer namazların sünnetlerine gelince: tek başına kaza edilmezler. Farzlanyla birlikte kaza edilip edilmediğinde ise ihtilâf etmişlerdir. (Dört rekâth namazın yalnız bir rekâtına yetişerek üç rekâtım kaçıran kimse, cemaatla namaz kılmış sayılmaz İmam Muhammed Cemaatle kılmış sayılmıyorsa da, cemaatın sevabına ermiş olur» demiştir.) Çünkü bir şeyin sonuna yetişen kimse, o şeye yetişmiş olur ve yetişmiş olunca da sevabından mahrum kalmaz. Bunun için eğer bu kimse daha önce: -Ben cemaata yetişmiyeceğim» diye yemin ettiğini farz edersek yemininde durmamış olur. Fakat eğer: «Ben öğle namazını cemaatle kılmayacağım» diye yemin ettiğini farz edersek yemininde durmuştur.
(İçinde vaktin cemaati kılınmış olan bir camiye giden kimse, vakit içinde istediği kadar sünnet kılabilir.) Yani eğer daha vakit varsa sünnet kılabilir, vakit darsa farza başlaması gerekir. Kimisi: -Sabah ve öğle namazının sünnetleri, vakit dar da olsa, bırakılmaz. Çünkü bu iki sünnetin diğer sünnetlerden ayrı bir üstünlüğü vardır.
Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) t>abah namazının iki rekât sünneti hakkında; -Düşman süvarileri bile arkanızda olsa onları kılın-, ([2]) diğeri hakkında da: -öğleden önceki dörtrekat sünneti kılmayan kimseye şefaatim ermez- ([3]) buyurmuştur- demiştir. Kimisi de : «Bütün sünnetler böyledir. Çünkü Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) farz namazları eda ederken bu sünnetlerden hiç birini terk etmemiştir ve terk edilen hiçbir sünnet yoktur. Zira eğer ara sıra terk edilse sünnet değil, tatavvu olur- demiştir. Kimine göre de, hangi durumda olursa olsun evla, sünnetin birakılmamasıdır. Zira sünnet farzın tamamlayıcısıdir. Ancak eğer vakit çok dar olup da, sünnet kılmmcaya kadar farzın kazaya kalma endişesi bulunsa, o zaman sünnet bırakılır.
(İmam rûkûda iken niyet edip tekbir alan ve fakat eğilmeyip imam rükûdan kalkıncaya kadar ayakta bekliyen kimse, rekâta yetişmiş olmaz.) İmam Züfer (Allah rahmet eylesin) : «Yetişir. Çünkü imam daha rükûda iken namaza girmiştir. Rükûda olmak da ayakta olmak hükmünde olduğu için, imam ayakta iken namaza girmiş gibidir» demiştir. Biz diyoruz ki: Namazın hareketlerinde imama uymak şart olduğuna göre, bu kimse imamın ne ayakta ve ne de rükûa varma hareketlerine katılmamıştır. (İmamın arkasında olan kimse, eğer imamdan önce rükûa va-nr ve daha rükûda iken imam da rükûa varırsa caizdir.) İmam Züfer: «Caiz değildir. Çünkü bu kimsenin vardığı rükûun ilk kısmı imamın rükûundan önce olduğu için muteber değildir. Son kısmı da muteber olmayan bir hareketin devamı olduğu için muteber değildir- demiştir. Biz diyoruz ki: Hareketlerde imam ile beraberlik, hareketin bir kısmında da olsa kâfidir. Bu kimse de rüküunun son kısmını imam iie beraber yapmıştır. İmam ile beraber rükûa va-np´ da imamdan önce rükûdan kalkan kimsenin rükûu, ilk kısmında imam ile beraber olduğu için nasıl sahih ise, bununki de son kısmı imam ile beraber olduğu için sahihtir.[4]
Geçmiş Namazların Kazası
(Herhangi bir sebeple bir namazını kaçıran kimse, kaçırdığı namazı hatırladığı anda ve içine girdiği vaktin namazından önce kılmak zorundadır.) Zira kaza namazı ile vakit namazı arasında sıra gözetimi gerekir.
î m a m-ı Şafiî (Allah rahmet eylesin) : -Gerekmez, ancak müstahaptır. Çünkü her farz kendi başına bir asıl olduğu için başka bir farzın sıhhati için şart olamaz- demiştir. Biz ise, Peygamber Efendimizin (Aleyhi´s-salâtü ve´s-seîâm) : -Kim ki uykuda kalıp veyahut unutup bir namazını kaçırır ve ancak İmam ile birlikte bir namazda iken onu hatırlarsa, içinde bulunduğu namazı tamamladıktan sonra, hatırladığı namazı kaza etsin ve ondan sonra imam ile birlikte kıldığı namazı bir daha kılsın- ([5]) hadisine dayanıyoruz.
(Şayet kaçırdığı namazı kaza edinceye kadar vakit namazının kazaya kalacağından endişe ediyorsa, o zaman vakit namazını önce kılar.) Eğer bu durumda da kaza namazını önce kıiarsa sahihtir. Zira bu durumda kaza namazım vakit namazından önce kılmaktan nehyedilmesi, vakit namazının kazaya kalmaması İçindir. Bu ise, kaza namazı ile ilgili bir vasıf olmadığı için onun sıhhatına mâni değildir. Fakat vakit dar olmadığı halde kaza namazından önce kılınan vakit namazı sahih değildir. Zira hadis ile belirtilmiş vaktinden önce kılınmış olur.
(Eğer geçmiş namazlar birden fazla olursa onlan sıra ile kaza etmek gerekir.) Zira Peygamber Efendimiz {Sallallahü Aleyhi ve Sellem), Hendek günü kılmaya imkân bulamadığı dört namazı kaza ederken onlan sıra ile kılmış; «Beni nasıl namaz kılar görüyorsanız siz de öyle küm» ([6]) buyurmuştur. (Ancak eğer geçmiş namazların sayısı beşi aşarsa o zaman sıra İle kılma zorunluğu kalkar.) Çünkü farz namazlar beş tane olduğu için eğer geçmiş namazların sayısı beşten fazla olursa, altıncısı beş farzdan birinin tekrarı olur ve tekrar olunca da çokluk sınırı içine girer. Cami-üssağiri «Eğer kişinin geçmiş namazları bir gece ile gündüzün namazlarından fazla olursa, hangisiyle kazaya başlarsa caizdir- sözü ile bunu kasdetmiştir.
İmam Muhammed1 den -Geçmiş namazlar beş tane olursa onları sıra ile kaza etmek gerekmez» diye söylediği rivayet olunuyorsa da, sahih olan görüş birincisidir. Zira çokluk ancak tekrar ile hasıl olur. Tekrar ise beşte yoktur. Eğer bir kimsenin hem eski, hem yeni kazaları bulunur ve yeni kazaları altıdan az olursa, kimisi: «Eskileriyle birlikte eğer altıyı bulursa, onları kaza etmeden vakit namazını kılabilir-, kimisi de: «Eskileri yokmuş gibi sayarak yeni olanları kaza etmedikçe vakit namazını kılamaz. Zira eğer «Kılabilir» diyecek olursak kazalarını kılmakta gevşeklik göstermesine yol açmış oluruz- demiştir.
Eğer bir kimse kazalarını kıla kıla nihayet kazalarının sayısı altıdan aşağıya düşerse, kimine göre bu kimse için sura ile kılmak zorunluğu tekrar dönmüş olur, ki zahir olan görüş budur. Zira rivayet olunmaktadır ki imam Muhammed, bir gün her beş vakit namazını kılmayan ve ertesi gün kıldığı her bir vakit namazı ile birlikte kazaya kalmış aynı vaktin namazını kaza eden kimse hakkında:
. Kaza namazları -ister vakit namazlarından önce, ister sonra kılmış olsun- sahihtir. Vakit namazları ise, eğer kaza namazlarından önce kılmış ise -kaza namazlarının sayısı altıdan az olduğu için- hepsi fasittir. Eğer kaza namazlarından sonra kılmış ise, yalnız yatsı namazı sahih olup diğer namazları fasittir. Çünkü yatsı namazını kılarken -kıldığı vakit namazlarının sahih olmadığı için- her ne kadar yine sayısı altıdan az kazalan var idiyse de, hiçbir kazasının kalmadığı znnıyla kıldığı için yatsı namazı sahihtir.- demiştir.
(Öğle namazmı kılmadığı ve kılmadığını da hatırladığı halde ve vakit de dar değilken ikinci namazını kılan bir kimsenin namazı fasittir. Ancak İmam Ebû Hanife ile İmam Ebû Yûsuf´a göre kökten fasit olmayıp farziyeti fasittir. İmam Muhammed ise . «Kökten fasittir» demiştir.) Çünkü namaza farz niyetiyle başlandığı için farziyeti gidince kökten gitmiş olur. imam Ebû Hanife ile İmam Ebû Yûsuf: «Namaza namaz niyetiyle başlanmıştır. Farziyet, başlanmış olan namazın bir vasfıdır. Herhangi bir şeyden, o şeyde bulunan bir vasfın gitmesi ise o şeyin kökten gitmesini gerektirmez- demişlerdir. Metni yukarıda geçen hadis bu görüşü teyid etmektedir. Çünkü eğer namaz kökten fasit olsa -fasit olan namaz sürdürülemediği için Peygamber Efendimiz tamamlanmasını emretmezdi. (Sonra, fasit olduğunu söylediğimiz bu ikindi namaza iki imama göre kesin, İmam Ebû Hanife´ye göre geçici olarak fasittir. Zira bu kimsenin öğle namazını kaza etmeden kıldığı bundan sonraki diğer namazlarda fasittir. Ancak ne zaman ki altıncı namazı da kılarsa, İmam Ebû Hanife´ye göre o zaman hepsi sıhhat kazanmış olurlar. Diğer iki imama göre ise, bu namazların hepsi kesin olarak fasittirler. Ancak altıncı namazdan sonraki namazlar sahihtir.) (Eğer bir kimse sabah namazını kılarken vitir namazını kılmadığını hatırlarsa, İmam Ebü Hanife´ye göre namazı fasittir.) Diğer iki imama göre fasit değildir. Çünkü Vitir namazı î m a m Ebû H anife´ye göre vaciptir. Diğer iki imam: «Sünnettir, demişlerdir. Farz ile sünnetler arasında ise, sıra ile kılma zorunluğu yoktur. Buna göre eğer bir kimse, yatsı namazını kıldıktan sonra ab-dest alıp sünnet ve vitir namazlarım kılar ve ondan sonra, yatsı namazını kılarken abdestsiz olduğunu hatırlarsa İmam Ebû Hani f e´ ye göre bu kimse yatsının farzı ile sünnetini bir daha kılar. Fakat vitir namazını bir daha kılması gerekmez. Zira î m a m Ebû Hanife´ye göre vitir namazı başlı basma farz kılınmış bir namazdır. Diğer iki İmama göre ise, vitir namazmı da bir daha kılması gerekir. Çünkü onlara göre vitir namazı yatsının farzına tabı bir sünnettir.[7]
Sehîv (Yanılma) Secdesi
Kşi namazda yanlışlıkla gereksiz bir harekette bulunduğu veyahut bir eksiklik bıraktığı zaman, selâm verdikten sonra iki kez secde eder ve ondan sonra oturup bir daha teşehhüt okur ve tekrar selam verir.) İm a m -ı Şafii (Allah rahmet eylesin) :-Selâm vermeden secde eder- demiştir. Zira rivayet olunmaktadır ki. Peygamber Efendimiz tSallallahü Aleyhi ve Sellem) selâmdanönce secde etmiştir. ([8]) Biz ise; «Herbir sehiv İçin selâmdan sonra iki kez secde edilir» ([9]) hadisine dayanıyoruz. Zira Peygamber Efendimizin, sehvi için selâmdan sonra secde ettiği de rivayet olunmaktadır. ([10]) Bu itibarla Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) in fiili hakkındaki iki rivayet birbirleriyle çatıştığı için elimizde sağlam delil olarak yalnız Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem)´in kavli hadisi kalır. Kaldı ki namazda edilen sehiv birden fazla da olsa sehiv secdesi tekerrür etmez. Bunun için namazdan sonraya bırakılması daha uygundur. İmam-ı Şafii ile aramızdaki bu görüş ayrılığı «Sehiv secdesi selâmdan önce mi yapılsa daha iyidir yoksa sonra mı » konusundadır. Yoksa bize göre de selâmdan önce yapılması caizdir.
Namazın normal olan selâmı iki kez oîduğu için, sehiv secdesinden önce -ahih olan kavle göre-iki kez selâm verilir ve -ine sahih olan kavle göre-Peygamber Efendimize (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) salâvat ile dualar, sehiv secdesinden sonraki oturuşta okunur. Zira bunların yeri namazın sonudur. Namazın sonu ise, sehiv secdesi yapıldığı zaman bu oturuştur.(Kişiye, namazda namazın cinsinden olan bir şeyi fazladan yaptığı zaman sehiv secdesi lâzım gelir.) Bu ifadeden sehiv secdesinin vacip olduğu anlaşılmaktadır, ki sahih olan görüş de budur. Zira sehiv secdesi, namazda husule gelen herhangi bir eksikliğin yerine geçtiği için vacip olması lâzım gelir. Nasıl ki Haccda bir sakatlık yapıldığı zaman kurban kesmek gerekir. Vacip olunca da, namazda ya bir vacibin yanlışlıkla yapılmasından veyahut bir vacip veya rüknün tehir edilmesinden lâzım geldiği gerekir. Sehiv secdesinin namazda bir fazlalık yapıldığı zaman lâzım gelmesi ise, yapılan fazlalığın mutlaka bir vacibin ya terk veya tehirine yol açtığı içindir. (Sehiv secdesi, namazda yapılması sünnet olan bir hareketin yapılmaması halinde de lazım geür.h Burada «Sünnet- tabiri İle herhalde, vücubu sünnet ile sabit olan vacip kasdedilmiştir. Yoksa, namazda herhangi bir sünneti yapmamaktan ötürü sehiv secdesi lâzım gelmez.
(Kişi namazda yanlışlıkla Fatiha, kunut duası veya teşehhütten birini okumadığı veya bayram namazı tekbirlerini getirmediği zaman, kendisine sehiv secdesi lâzım gelir.) Zira Peygamber Efendimizin {Sallallahü Aleyhi ve Sellem.) bunlardan hiç birini -bir kere olsun- terketmediği için bunların vacip olduğu anlaşılmaktadır. Vacibin terki ise -yukarıda da geçtiği üzere- sehiv secdesini gerektirir. (İmam, gizli olan bir namazda sesli veyahut sesli olan bir namazda gizli okursa sehiv secdesi lazım gelir.) Çünkü gizli olan namazlarda gizli ve sesli olan namazlarda da sesli okumak vaciptir. Ancak sehiv secdesini gerektiren gizli veya sesli okumanın miktarı hakkında değişik rivayetler bulunmaktadır. En sahihi şudur ki: eğer gizli veya sesli okunan âyet veya âyetler namazda okunması gerekli olan miktarda ise, sehiv secdesi lâzım gelir, yoksa gelmez. Çünkü gizli veya sesli okumanın azından sakınmak mümkün değil, çoğundan mümkündür. Namazda okunması gerekli olan miktar da çoktur, ki îmam Ebü Hanife´ye göre bir, diğer iki îmama göre üç âyet miktarıdır. Bu da eğer gizli veya sesli okuyan kimse imam ise böyledir. Tekbaşına namaz kılan kimseye ise, gizli veya sesli okumakla sehiv secdesi lâzım gelmez.
(İmamın sehvi yüzünden arkasındaki kimselere de sehiv secdesi lâzım gelir.) Çünkü imamın arkasındaki kimse her ne kadar sehiv etmemiş ise de, imama uyarken onun bütün sorumluluklarını üstlenmiştir. Bunun içindir ki yolculukta olup imam ikamet niyetini getirirse kendisi de yolculukta olmayan kimsenin hükmüne tabi olur.
(Sehiv etmiş olan imam şayet sehiv secdesini yapmasa da, arkasındaki kimse secde eder.) Çünkü eğer etmezse, başlangıçta imamın bütün sorumluluklarını üstlendiği halde bundan dönmüş olur. (Fakat imamın arkasındaki kimsenin sehvi yüzünden ne İmama, ne kendisine sehiv secdesi lâzım gelmez.) Çünkü eğer kendisi yalnız secde ederse imama uymamış olur ve eğer imam da kendisiyle birlikte secde ederse kendinin imama uyması gerekli iken imam ona uymuş olur. (Eğer bir kimse birinci teşehhüde oturmayı unutup ayağa kalkar ve fakat daha tam ayağa kalkmamışken´ farkına varırsa, eğer daha oturmaya yakın bir durumda ise hemen oturur.) Çünkü daha oturmaya yakın bir durumdan olduğu için hiç kalkmamış gibidir. Ancak bu kimseye sehiv secdesinin lâzım gelip gelmediğinde ihtilâf etmişlerdir. Kimisi: «Vacip olan teşehhüdü tehir ettiği için lâzım gelir» demiş ise de, en sahihi şudur ki bu kimseye, hiç kalkmamış gibi olduğu için hiç bir şey lâzım gelmez.
(Eğer bu kimse, teşehhüde oturmadığı farkına varırken ayağa kalkmaya yakın bir duruma gelmiş ise artık oturmaz.) Zira ayağa kalkmaya yakın bir duruma gelmiş olan bir kimse artık ayakta sayılır. (Ancak) bir vacibi terkettiği için selâm verdikten sonra (sehiv secdesini yapar.)
(Eğer bir kimse ikinci teşehhüde oturmayı unutup beşinci rekâta kalktıktan sonra farkına varırsa, eğer daha secdeye varmamış ise rekâtı sürdürmekten vazgeçip hemen oturuşa döner ve) bir vacibi tehir ettiği için (sehiv secdesini yapar. Eğer secdeye vardıktan sonra farkına varırsa, İmam Ebû Hanife ile İmam Ebü Yûsuf´a göre namazının farzlık vasfı bozulup namaza sünnete dönüşür.) Çünkü bu kimse farz olan namazının rükünlerinden bir kısmını daha yapmamışken sünnet kılmaya başlamış sayıldığından farz olan namazdan çıkmış olması lâzım gelir. Zira rekâtın birinci secdesi yapılınca rekât tamam olur. Tam rekât da namazın bütün rükünlerini ta2am-mün ettiği için hakikî bir namazdır. Nitekim eğer bir kimse; -Ben namaz kılmayacağım» diye yemin ettiği halde bir rekât namaz kılarsa yeminini bozmuş olur. (Bunun için bu kimse bir rekât daha ekleyip altıncı rekâtın sonunda selâm verir. Şayet bir rekât daha eklemese de ona bir şey lâzım gelmez.) Çünkü bu kimse beşinci rekâta kasten başlamamıştır.
İmam Muhammed ise: -Bu kimse farz niyetiyle namaza başladığı için namazının farzıyeti bozulunca namazın kendisi de bozulmuş olur. Bunun için hemen kesmesi gerekir. Çünkü fasit olan bir namaz sürdürülemez» demiştir.
1 m a m -1 Şafiî de: -Bu kimse, namazında bir eksiklik bırakmamış, sadece bir rekât fazla kılmıştır. Bunu da bilerek yapmadığı için -secdeye varmadan farkına varması halinde nasıl namazına bir halel gelmiyorsa, secdeye vardıktan sonra da farkına varması halinde yine- namazına bir halel -gelmez. Zira bir rekâtın tamamı ile bir kısmı arasmda fark yoktur. Bunun için bu kimse -ister secdeye varmadan, ister vardıktan sonra farkına varmış olsun- hemen oturur ve teşehhüt okuduktan sonra sehiv secdesini yapar» demiştir.
Sonra İma.m Ebû Yûsuf ile îmam Muhammed arasmda bu kimsenin namazı hakkında bir diğer yönden de ihtilâf vardır s îmam Ebû Yûsuf: «Bu kimse alnını yere koyar koymaz namazının farziyeti bozulur. Çünkü secde, kişinin başını yere koyması demektir» demiştir.
îmam Muhammed de: -Bu kimse başını yerden kaldırmadıkça namazı bozulmaz. Çünkü bir şeyin sonu gelmedikçe o şey tamam olmuş sayılmaz. Secdenin sonu da, ancak kişinin başını yerden kaldırması ile gelir. Nitekim bir kimse, eğer başı daha secdede iken abdesti bozulursa, başını yerden kaldırırken abdestsiz olduğu için abdest aldıktan sonra o secdeyi bir daha yapmak zorundadır» demiştir. Bu ihtilâfın semeresi -Bu kimse eğer beşinci rekâtın secdesinde abdesti bozulursa, abdest aldıktan sonra namazını ta marnlayabilir mi tamamlayamaz mı » meselesinde ortaya çıkar. Çünkü,eğer ru kimse, alnını yere koymakla secde etmiş sayılıyorsa —ki îmam Ebû Yûsuf bu görüştedir— beşinci rekâtı tamamlamış olduğundan namazının farziyeti bozulmuş olur. Bunun için bu kimse abdest aldıktan sonra yeni baştan namaz kılması lâzımdır. Eğer başını yere koymakla secde etmiş sayılmıyorsa —ki îmam Muhammed de buna kaildir— henüz secde yapmamışken abdesti bozulduğu için secdeye varmadan farkına varan kimsenin hükmündedir. Bunun için bu kimse abdest aldıktan sonra oturup teşehhüt okur ve selâm verdikten sonra sehiv secdesini yapmak suretiyle namazını tamamlar.
(Eğer bir kimse dördüncü rekâtın sonunda bir teşehhüt miktarı oturduktan sonra unutup ayağa kalkarsa, eğer farkına vardığı zaman daha beşinci rekâtın secdesine varmamış ise hemen oturur ve selâm verir.) Zira ayakta selâm vermek meşru olmadığı gibi, oturup selâm vermek mümkündür. Çünkü kılınan miktar bir rekâttan az olduğu için bırakılabilir. (Eğer beşinci rekâtı secde ile bağladıktan sonra farkına varırsa, bir rekât daha ekler ve farzı tamam olur.) Zira beşinci rekâta kalkarken, yapılması gerekli olan şeylerden yalnız selâm kalmıştı. Selâm da farz olmadığı için onu terk etmekle namaz fesada gitmez. Bir rekât daha eklemeye gelince : Çünkü Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) bir rekât nafile kılmaktan nehyetmiştir. Eğer bir rekât daha eklemezse, ona nafile olarak yalnız kıldığı beşinci rekât kalmış olur, ki bir rekât olduğu için kâfi gelmez. Sonra farz ettiğimiz bu namaz eğer öğlenin farzı olursa, nafile olduğunu söylediğimiz bu iki rekât -sahih olan görüşe göre- öğlenin son sünneti yerine geçmez. Zira Peygamber
Efendimiz (SallaUahü Aleyhi ve Sellem} öğlenin, son sünnetini, daima farzı bitirip selâm verdikten sonra ve yeni bir iftitah tekbiresini almak suretile kılmıştır. Bunun için (bu kimsenin sehiv secdesini yapması istihsali edilmiştir.) Çünkü bu kimse, farzın sonunda selâm vermediği ve nafileye de yeni bir iftitah tekbiresile başlamadığı için hem farzında, hem nafilesinde eksiklik hâsıl olmuştur. Eğer bu kimse, kendisi için nafile olduğunu söylediğimiz son iki rekâtı bozarsa ona bu iki rekâtın kazası lâzım gelmez. Çünkü her ne kadar başlamış olduğu bir nafileyi bozmuş ise de, bu nafileye kasten başlamamıştır. Eğer bir kimse bu iki rekâtta ona iktida ederse - î m a m Muhammed´e göre- imamı altı rekât kıldığı için o kimseye de altı rekât kılmak gerekir.
îmam Ebû Hanife ile imam Ebû Yûsuf ise : -Yalnız iki rekât kılar. Zira imâmı o iki rekâtı kılarken hükmen farzdan çıkmış sayılırdı- demişlerdir. Eğer muktedi o iki rekâtı bozarsa. İmam Muhammed onu da imamına kıyas ederek i ■Ona kaza lâzım gelmez- İmam Ebû Yûsuf ise: «Lâzım gelir. Zira imamına lâzım gelmemesi, o iki rekâta kasten başlamamış olmasmdandı. Bu ise kasten başlamıştır» demişlerdir.
(Eğer bir kimse iki rekât nafile kılmak isterken sehiv eder ve selâm verip sehiv secdesini yaptıktan sonra iki rekât daha kılmak isterse, bu iki rekâtı ayn bir iftitah tekbiresile kılması gerekir.! Zira eğer onları daha önce kıldığı iki rekâta eklerse sehiv secdesi namazın ortasına düşmüş olacağından namazı fesada gider. Fakat yolculukta olan bir kimse dört rekâthk bir namazı iki rekât olarak kılarken sehiv eder ve selâm verip sehiv secdesini yaptıktan sonra ikâmet niyetini getirirse, kalan iki rekâtı da ekliyebilir. Çünkü eğer ekle-yemezse, artık yolculukta olmadığı için namazının tamamı fesada gider. Bununla beraber eğer yukanda sözü geçen kimse de eklerse, secdeden sonra selâm vermediği için namazı sahihtir. Çünkü selâm vermediği için namazı daha tamamlanmamıştır.
(Eğer namazında sehiv eden bir kimse selâm verdikten sonra ve fakat daha sehiv secdesini yapmamışken bir başkası ona iktida ederse) îmam Ebü Hanife ile İmam Ebû Yûsuf´a göre (eğer bu kimse sehiv secdesini yaparsa ona iktida eden kimsenin namazı sahihtir, yapmazsa sahih değildir.) îmam Muhammed ise: «Bu kimse sehiv secdesini yapmasa da ona iktida eden kimsenin namazı sahihtir- demiştir. Çünkü îmam Muhammed´e göre namazında sehiv eden kimsenin selâmı, onu namazdan çıkarmaz. Zira sehiv secdesi kişinin sehvi yüzünden nama-
zında husule gelen eksikliği gidermek için vacip olmuştur. Bunun için, namazında sehiv eden kimse secdesini yapmadıkça hükmen namazdadır, îmam Ebû Hanife ile îmam Ebû Yûsuf´a göre ise, namazında sehiv eden kimsenin selâmı, geçici olarak onu namazdan çıkarır. Yani eğer sehiv secdesini yapmazsa, selâm ile namazdan çıkmış olur, yaparsa verdiği selâm onu namazdan çıkarmış olmaz. Üç imamın bu görüş ayrılığı «Eğer namazında sehiv eden bir kimse, selâm verdikten sonra ve fakat daha sehiv secdesini yapmamışken sesli olarak gülerse abdesti bozulur mu bozulmaz mı ve «eğer namazında sehiv eden bir yolcu, iki rekât kılıp selâm verdikten sonra ve fakat daha sehiv secdesini yapmamışken ikamet niyetini getirirse iki rekât daha kılması gerekir mi gerekmez mi » meselelerinde de caridir. (Namazında sehiv eden kimse, namazdan kesin olarak çıkmak niyetiyle dahi selâm verse, yine de sehiv secdesini yapması gerekir.) Zira namazdan, sehiv secdesinden önceki selâm ile çıkılmaz ve bu kimsenin niyeti de, şer´î olan bir usulü değiştirmek olduğu için hükümsüzdür. (Eğer bir kimse namaz içinde «üç rekât mı kıldım dört mü » diye tereddüde düşer ve onun bu tereddüde düşmesi de ilk kez ise, namazını bozup yenibaştan kılması gerekir.) Zira Peygamber Efendimiz (SallaUahü Aleyhi ve Sellem); Herhangi biriniz namazında, kaç rekât kıldığında tereddüde düştüğü zaman, namazını yeni baştan kılsın- ([11]) buyurmuştur. (Eğer bu kimse zaman zaman böyle tereddütlere düşüyorsa, kendisince hangi ihtimal, daha kuvvetli ise onu tutar.) Çünkü Peygamber Efendimiz (Aleyhi"s-salâtü ve´s-selâm) :-Namazında şüpheye düşen kimse, kanaatmca doğru olam seçsin- ([12]) buyurmuştur. (Şayet bir tarafı ağır basan herhangi bir kanatı yoksa, o zaman azı tutar.) Zira Peygamber Efendimiz (Aleyhi´s-salâtü ve´s-selâm) :
«Namazında tereddüde düşüp üç rekât mı dört mü kıldığını bilemeyen kimse, az olan tarafı tutsun» ([13]) buyurmuştur.
Herhangi bir namazda tereddüde düşülüp onu yeni baştan kılmak gerektiği zaman, içinde bulunulan namazı ya selâm vermek veyahut konuşmak gibi namaz bozucu bir şeyle bozduktan sonra yeniden namaza başlamak lâzımdır. Çünkü yalnız niyet kâfi değildir. Fakat selâm vermek daha iyidir. Kişi azı tuttuğu zaman da, namazının sonu olduğuna ihtimal verdiği her yerde oturur, ki farz olan ikinci oturuşu kesin olarak yerinde yapmış olsun.[14]
Hasta Olan Kimsenin Namazı
(Hasta olduğu için ayakta namaz kilamayan kimse -rükû ve secdeleri yapmak şartı ile- oturarak kılar.) Zira Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) hasta olan 1 m r a n b. H u s a y n (Radıyallâhü anhümâ) ´a: Ayakta namaz kıl. Ayakta kılamazsan oturarak kıl. Oturarak da kılamazsan yatarken ve işaretler yaparak kıl- ([15]) buyurmuştur. Hem de kişi, ancak gücünün yettiği kadar kendisine verilen emri yerine getirebilir. (Eğer rükû ve secdeleri yapamazsa işaretlerle kılar.) Yani oturarak işaretler yapar. Çünkü işaretler rükû ve secdelerin yerine geçer. (Ancak secde işaretinde, rükû işaretinden fazla eğilmek gerekir.) Çünkü işaretler rükû ve secdelerin yerine geçtiği için onların hükmündedirler.
(Secdede başını yere koyamayan kimse, yerden herhangi bir şeyi kaldırıp alnını o şeyin üzerine koyamaz.) Zira Peygamber Efendimiz (Aleyhi´s-salâtü ve´s-selâmî; «Eğer yer üzerinde secde edebiliyorsan et. Edemiyorsan başmla işaret et» ([16]) buyurmuştur. Baş işaretinde başı eğmek kâfi gelir. Zira başla işaret etmek başı eğmek demektir. Kişinin yerden herhangi bir şeyi kaldırıp alnını o şeyin üzerine koymasının kâfi gelmeyişi de, bu durumda baş eğil-mediği içindir. (Eğer kişi oturarak da namaz kılamıyorsa, o zaman sırtüstü yatarak ve ayaklanın kıbleye doğru uzatarak namaz kılar. Rükû ve secdeleri de işaretlerle yapar.) Zira Peygamber Efendimiz (Aleyhi´s-salâtü ve´s-selâm) :
«Hasta olan kişi ayakta namaz kılar. Eğer ayakta kılamazsa oturarak kılar. Oturarak da kılamazsa sırtüstü ve işaretler yaparak kılar. Bunu da yapamazsa o zaman Cenâb-ı Allah onun mazeretini kabulde ondan daha lâyıktır- ([17]) buyurmuştur. (Hasta olan kimsenin yan yatarak ve yüzünü kıbleye vererek işaretler yapması da) yukarıda geçen hadise binaen (caizdir.) Ancak sırtüstü yatıp ayaklarını kıbleye doğru uzatması daha iyidir. Çünkü sırtüstü yatan kimse işaret yaparken başını kıbleye karşı eğer, yan yatan kimse ise, başını ayaklarına karşı eğmiş olur. Yatarak kılınan namazda da baş eğmekten başka bir hareket yoktur. imam-ı Şafii (Allah rahmet eylesin) : -Yan yatarak namaz kılabilen kimse sırtüstü kılamaz» demiştir. (Başı ile işaret etmeye de gücü yetmiyen kimse için ise, namaz ertelenmiş olur. Bu kimse ne gözü ile, ne kalbi ile ve ne de kaşları ile işaret edemez.) Çünkü -yukarıda geçtiği üzere- -Eğer yer üzerine secde edemiyorsan başmla işaret et» diye Duyurulmuştur. Namazın bir rüknü olan secde de, başı yere koymak demek olduğundan -göz, kalp ve kaşlar gibi- başka şeyleri başa kıyas edemeyiz. -Başı ile işaret etmeye de gücü yetmiyen kimse için namaz ertelenmiş olur» tâbirinden, kişinin bu durumunda bile, hatta -sahiolan kavle göre- onun bu durumu yirmi dört saattan fazla da sürse, ayık olduğu sürece namazın vücufcu kendisinden sakıt olmaz diye anlaşılmaktadır. Fakat baygın düşen kimse öyle değildir. Baygın düşen kimsenin baygınlığı eğer yirmi dört saati aşarsa namazın vü-cubu kendisinden sakıt olur. (Eğer kişi ayakta durabilir, fakat rükû ve secdeleri yapamıyorsa, oturarak ve işaretler yapmak suretile namaz kılar.) Çünkü ayakta namaz kılmanın farz olması ayakta iken secdeye varmak içindir. Zira ayakta iken yere kapanmada daha fazla saygı gösterisi vardır. Secde yapamayan kimse için ise, bu imkân bulunmadığı için ayakta namaz kılmasına gerek yoktur. Bunun için bu kimse muhayyerdir : Ayakta da, oturarak da namaz kılabilir. Fakat oturarak işaret yapmak secdeye daha yakın olduğu için oturarak namaz kılması daha iyidir.
(Eğer sağlam olan bir kimse, ayakta namaz kılarken hastalanıp ayakta duramaz bir duruma gelirse, eğer yapabiliyorsa oturarak ve rükû ile secdeleri yaparak, eğer rükû ile secdeleri yapamıyorsa işaretler yaparak ve eğer oturarak da kılamıyorsa sırtüstü yatarak namazım tamamlar.l Zira bu da, ayakta namaz kılanın oturarak namaz kılana iktida etmesi gibi zaif olan namazı kuvvetli olan namazın üstüne bina kılmak kabilindendir.
(Eğer bir kimse, hasta olduğu İçin oturarak ve fakat rükû ve secdeleri yaparak namaz kılarken iyileşip ayakta durabilecek bir duruma gelirse, İmam Ebû Hanife ile İmam Ebû Yûsuf´a göre ayakta namazını tamamlar. İmam Muhammed ise: -Namazını bozup yeni-baştan kılması gerekir» demiştir.) Bu ihtilâf -yukarıda geçtiği üzere- bu üç imamın, ayakta namaz kılanın oturarak namaz kılana iktidası hakkındaki ihtilâflarından kaynaklanmaktadır.
(Eğer bir kimse namazım işaretlerle kılarken, iyileşip rükû ve secdeleri yapabilir bir duruma gelirse -her üç İmama göre de- bu kimsenin namazını bozup yeni baştan kılması gerekir.) Zira rükû ve secdeleri yapan kimsenin işaretlerle namaz kılan kimseye iktidası nasıl caiz değilse, namazdan rükû ve secdeleri yapılan kısmın, işaretlerle kılınan kısma bina kılınması da caiz değildir.
(Nafile namazını ayakta kılarken yorulan bir kimsenin, bir baston veya duvara dayanarak namazım tamamlamasında bir sakınca yoktur.) Çünkü bu kimse mazurdur. Fakat özürsüz olarak herhangi bir şeye dayanıp kılmak, saygısızlık olduğu için mekruhtur. Kimisi: «İmam Ebû Hanife´ye göre mekruh değildir. Çünkü İmam Ebû Hanife´ye göre bir kimsenin nafile namazını ayakta kılarken oturması caiz olduğuna göre, bunu da mekruh görmemesi lâzımdır. Diğer iki İmama göre ise mekruhtur. Çünkü onlara göre nafile namazını ayakta kılan kimsenin oturması caiz değildir» demiştir.
(Eğer nafile namazını ayakta kılan kimse özürsüz olarak oturursa ittifak ile mekruhtur.) Nafile namazı bahsinde geçtiği üzere bu namaz mekruh ise de İmam Ebû Hanife´ye göre sahihtir. Diğer iki imama göre ise sahih değildir.
(İmam Ebû Hanife´ye göre bir zorunluk bulunmasa da, gemide oturarak namaz kılmak caizdir. Diğer iki imam ise ı -Zorunluk bulunmazsa caiz değildir» demişlerdir.) Çünkü bir zorunluk bulunmadığı zaman ayakta kılmak mümkündür.
İm am Ebü Hanife: «Çünkü gemi çoğunlukla baş dönmesi yapar. Şayet kişinin başı o anda dönmese de, heran için dönebilir. Bununla beraber caiz olmadığı şüphesi bulunduğu için ayakta kılmak daha iyidir. Hatta eğer imkân bulursa, dışarı çıkıp kılsa daha da iyidir. Çünkü o zaman kalbinde hiç bir şüphe kalmaz» demiştir. Bu ihtilâf da kıyıda bağlı olmayan gemi hakkındadır. Bağlı olan gemi ise, karadan farklı değildir. (Eğer bir kimse baygın düşüp baygınlığı yirmi dört saat veya daha az bir zaman sürerse, bu kimsenin geçen namazlarım kaza etmesi gerekir. Baygınlığı daha uzun süren kimse ise geçen namazlarını kaza etmekle mükellef değildir.) Bu bir istihsandır. Yoksa kıyas, baygınlığın bir namaz vaktinin tamamında sürmesi halinde bile kazanın lâzım gelmemesini gerektirmektedir. Çünkü kişi o namaz vaktinin başından sonuna kadar ayık olmadığı için -delilik halinde olduğu gibi- namaz kılabüme gücünde değildi. İstihsanın dayanağı da şudur: Baygınlık uzun sürdüğü zaman, geçen namazlar çok olduğu için kazaları güç olur. Geçen namazlar da ancak, ne zaman ki sayısı bir gün ile bir gecenin namazlarından fazla olursa çok olur. Çünkü sayısı beşi aştığı için tekrarın sınırına girer. Bu hükümde delilik de baygınlık gibidir. Ebû Süleyman (Allah rahmet eylesin) böyle söylemiştir. Bir gün ile bir geceden fazla olmak da, İmam Muhammed´e göre namaz vakitleri itibariyledir. İmam Ebû Hanife ile İmam Ebû Yûsuf ise: «Saatler itibariyledir» demişlerdir, ki Hz. Ali ile Abdullah İbn-i ö m e r (Radıyallâhü anhümâ)´dan gelen nakil de bu yoldadır.[18]
Tilâvet Secdesi
(Kur´an´da tilâvet secdeleri.) A´ r a f sûresinin sonu, Raad, Nahil, Isra, Meryem, Hacc sûresinin birinci secdesi, Furkan, Nemil, Elif lâmmim, Tenzil, Sâd, Hamim, el-Secde, Necim, î z e s s e m aü n ş e k k a t ve I k r a sûrelerinin secdeleri olmak üzere (on dört tanedir.) H z . Osman (Radıyallâhü anhJ ´in mushafinda böyledir ve mutemed olan görüş de budur. Hacc sûresinin ikinci secdesi ise, biz Ha-nefiler´e göre namaz secdesi hakkındadır. Hamim el-Secde sûresinde secde yeri, Hz. Ömer (Radıyallâhü anh)´m görüşüne göre LÂ YESEMUN´dır. Ulema da ihtiyatan bu görüşü tutmuşlardır.
(Bu on dört tane yerin hepsinde secde etmek hem okuyana ve hem de) ister dinlemek kasdiyle olsun, ister olmasın (işitene vaciptir.) Zira Peygamber Efendimiz (Aleyhi´s-salâtü ve´s-selâm); «Secde» onu okuyana da işitene de vaciptir» ([19]) buyurmuştur. Çünkü bu ifade vücup içindir ve onda «Eğer dinlemek kasdı île işitirse» diye bir kayıt da yoktur.
(İmam secde âyetini okuduğu zaman hem kendisi ve hem de kendisi ile birlikte arkasındakiler secde ederler.) Zira imamın arkasında namaz kılan kimse, imamın her hareketine uymayı üstlenmiştir.
(İmamın arkasında olan kimse ise, eğer secde âyetini okusa, ne imam ve ne de kendisi! İmam Ebü Hanife ile tmam Ebü Yûsuf´a göre (namaz bittikten sonra bile secde etmezler.) Çünkü imamın arkasında namaz kılan kimse, imamın tasarrufu altında olduğu için okumaktan menedilmiştir. Bunun için okusa bile tilâveti hükümsüzdür.
tmam Muhammed ise: -Namazdan sonra secde ederler. Çünkü secdenin nedeni olan secde âyetini işitmişler ve secdeye mâni olan hal de ortadan kı´kmıştır. Namaz içinde isa, secde edemezler. Zira eğer ederlerse ya okuyan eder de imam ona uyar, ki o zaman imamlığın gereğine aykırı olur, ya da imam eder de okuyan ona uyar, o zaman da tilâvetin gereğine aykırı olur- demiştir.
Aybaşı halindeki kadın ile cünüp olan kimse de okumaktan men edildikleri için tilâvetleri hükümsüzdür. Bunun için aybaşı halindeki kadın, secde âyetini ister okusun, ister işitsin, namaza ehil olmadığı için secde edemez. Cünüp de ancak secde âyetini işittiği zaman secde kendisine vacip olur. Çünkü namaza ehildir.
(Namazda olmayan bir kimse ise, imamın arkasındaki kimseden secde âyetini işitince) sahih olan görüşe göre {secde eder.) Çünkü nehiy yalnız namazda olanlar hakkında olup onların dışında kalan kimselere geçmez.
(Eğer namazda olan bir kimse, kendisi ile birlikte aynı namazda olmayan bir kimseden secde âyetini işitse, namaz içinde secde edemez.) Çünkü bu secde onun için namazın hareketlerinden değildir. (Fakat namaz bittikten sonra secde eder.) Zira secdeyi gerektiren secde âyetini işitmiştir. (Şayet namaz içinde secde ederse, o secde ona kâfi gelmez. Namaz bittikten sonra bir daha secde etmesi gerekir.) Çünkü ona kâmil bir secde vacip olmuştur. O ise namaz içinde secde ettiği için ettiği secde nakıstır. (Kimisi: -Bir daha etmesi gerekmez.) Çünkü secde bizatihi namazın hareketlerindendir (demiştir.) Nevadir adındaki kitapta -Eğer namaz içinde secde ederse namazı bozulur. Çünkü namazdan olmayan bir şeyi namaza katmış olur- diye kayıtlıdır ve İmam Muhammed de bu görüştedir.
(Eğer imam secde âyetini okur, namazda imamla beraber olmayan bîr başkası da işitir ve imam secde ettikten sonra, işiten o kimse imama uyarsa, o kimseye secde etmek gerekmez.) Zira rekâta yetişmiş olan kimse imamın yaptığı secdeye de yetişmiş sayılar. (Eğer bu kimse, imam henüz secde etmemişken imama uyarsa, imamla birlikte secde etmek zorunda olur.) Çünkü eğer imama uymamış da olsaydı, secde âyetini işittiği için secde etmesi gerekirdi. Kaldı ki imamın arkasında olduğu için imamın meşru olan her hareketine katılmak zorundadır.
(Namaz içinde kişiye lâzım gelen herhangi bir tilâvet secdesi, eğer kişi onu namaz içinde yapmazsa, namazdan sonra kaza edemez.) Çünkü bu secde namaz içinde ona lâzım geldiği için kâmil bir secdedir. Namaz dışında kaza edilen secde ise nakıs olduğu için onun yerine geçemez. [Eğer secde âyetini okuyan bir kimse, secde etmeden namaza başlar ve namaz içinde aynı âyeti tekrarlarsa, her iki tilâvet için de bir secde ona kâfi gelir.) Zira ikinci tilâvet için ona lâzım gelen secde namaz içinde olduğu için kâmil olup nakıs olan birinci secdenin yerine geçer. Navadir´de «Namazdan sonra bir daha secde etmesi gerekir. Çünkü birinci tilâvetle kendisine lâzım gelen secde ikincisine göre nakıs ise de, daha önce lâzım geldiği için onunla aynı kuvvettedir. Bunun için ikisini de yapmak gerekir» diye kaydedilmektedir. Biz diyoruz ki: İkincisi tilâvetin hemen ardında yapıldığı için ayrıca bir üstünlüğü daha vardır. Bunun için yine de diğerinden kuvvetlidir. (Eğer secde âyetini okuyan kimse secde ettikten sonra namaza başlar ve namazda da aynı âyeti okursa, bir daha ona secde lâzım gelir.) Zira birinci secde yapılırken ikinci secde daha lâzım gelmemişti. Bunun için eğer i «Birinci secde ona kâfidir» diyecek olursak, daha ikinci secde lâzım gelmemişken lâzım geldiğine hükmetmiş oluruz. (Aynı yer ve oturuşta bir secde âyetini tekrarlayan kimseye bir kez secde etmek kâfidir. Eğer secde ettikten sonra kalkıp yerinden ayrılır ve bir daha dönüp aynı yerde ve aynı âyeti tekrarlarsa, ona bir daha secde lâzım gelir. Eğer secde etmeden yerinden ayrılır ve bir daha dönüp aynı âyeti tekrarlarsa, o zaman iki kez secde etmesi gerekir.) Tilâvet secdesinde kaide böyledir : Tilâvet secdesini gerektiren sebepler mütaaddit olunca tedahül ederler. Yani bir secde âyeti bir defadan fazla okunduğu zaman, bir defa okunmuş gibi yalnız bir secde lâzım gelir. Zira Kur´an-ı Kerim öğretmek, öğrenmek veyahut hıfzına çalışmak istiyen bir kimse bir âyeti birkaç kez tekrarlamak zorundadır. Eğer her defasında secde lâzım gelirse öğrenim veya hıfzı çok zor olur. Bunun için böyle durumlarda bir secde âyeti bir defadan fazla dahi okunsa, bir defa okunmuş gibi yalnız bir secde lâzım gelir. Bu da, eğer aynı yer ve aynı oturuşta olursa böyledir. Değişik yerlerde veyahut aynı yerde ve fakat değişik oturuşlarda tekrarlanması halinde ise, sebepler tedahül etmez. Yani kaç defa okunursa o kadar kez secde lâzım gelir. Kişinin bir secde âyetini okuduktan sonra ayağa kalkıp bir daha oturması tedahüle mâni değildir. Ağacın bir dalından bir diğer dala geçmek veyahut harman döven kimsenin harman üstünde dolaşması gibi hareketler ise, tedahülö mânidir.
(Eğer secde âyetini tekrarlayan kimse hep aynı yerde tekrarlar ve fakat işiten kimse yerini değiştirirse, onun hakkında vücup tekerrür eder.) Çünkü işitene tilâvet secdesini gerektiren sebep, okumak değil, işitmektir. Kimisi:
İşiten kimse yerini değiştirmese de, eğer tekrarlayan kimse değiştirirse işiten hakkında´ hüküm yine böyledir) demiş ise de, en sahihi şudur ki: Bu durumda, okuyan için vücup tekerrür ediyorsa da işiten için tekerrür etmez. Zira -yukarda da anlattığımız üzere- işitene tilâvet secdesi, secde âyetini işittiği için lâzım gelir. (Tilâvet secdesini yapmak istiyen kimse), namaz secdesinde nasıl ellerini kaldırmıyorsa (ellerini kaldırmadan tekbir alır ve secdeye vardıktan sonra bir daha tekbir alıp başmı kaldırır.) Abdullah İbn-i Mesud (Radıyallâhü anhümâ)´dan bu şekilde rivayet olunmuştur.
(Tilâvet secdesinde ne teşehhüt ve ne de selâm yoktur.) Çünkü selâm taharrum tekbiresi ile girilen namazdan çıkmak içindir. Tilâvet secdesinde ise taharrum tekbiresi yoktur.. (içinde secde âyeti bulunan herhangi bir sûre veya âyetleri okurken, secde âyeti üzerinden atlayıp okumamak) secde etmek istenmediğini andırdığı için (mekruhtur. Diğer âyetleri okumayıp da, yalnız secde âyetini okumakta ise bir sakınca yoktur.) Çünkü böyle yapmak, secde etmeyi emreden âyeti bir an Önce okuma isteğini gösterir. İmam Muhammed: «Kur´an âyetleri arasında üstünlük bakımından fark bulunduğu zannını doğurmamak için, bence secde âyetinden önce bir iki âyet okuduktan sonra, secde âyetini okumak daha iyidir» demiştir. Kur"an-ı Kerim´i sesli okuyan kimseye -işitenleri secde etmek mecburiyetine sokmamak için- secde âyetine gelince gizli okumayı istihsan etmişlerdir.[20]
Yolculuk Halinde Olan Kimsenin Namazı
(Namazın kısaltılması gibi, birtakım özel hükümleri bulunan yolculuk, kişinin develer veyahut ayak yürüyüşü ile yolculuk yapmak istediği zaman yolu en az üç gün üç gece süren yolculuktur.) Zira Peygamber Efendimiz (Aleyhi´s-salâtü ve´s-selâm) :«Yolculukta olmayan kimse bir gün bir gece, yolculukta olan kimse de üç gün üç gece mestlerini mesih edebilir» ([21]) buyurmuştur. Çünkü tabiidir ki «Yolculukta olan kimse- tâbirinden maksat, belli bir şahıs olmayıp ondan cins murattır. Yâni, yolculukta olduktan sonra kim olursa olsun, mestlerini üç gün üç gece meshedebüir. Bundan ise, bu yolculuğun en az üç gün üç gece sürmesi lâzım gelir. Zira eğer daha az olursa, her yolculukta olan kimse nasıl üç gün üç gece mesih yapabilir İmam Ebü Yûsuf: -En az iki gün ile üçüncü günün yansından biraz fazladır.- İmam-ı Şafii de bir kavlinde: «En az bir gün bir gecedir- demişlerse de, bu hadis onların görüşlerine karşı yeterli bir delildir.
(Sözü geçen yürüyüş de normal bir yürüyüştür.) î m a m E b û Hanif e´ den, yolculuğun en azını konaklarla da takdir ettiği rivayet olunmaktadır, ki bu da birincisine yakındır. Sahih olan görüşe göre yolun kaç fersah olduğuna bakılmaz, kaç gün sürdüğüne veyahut kaç konak olduğuna bakılır.
(Sudaki yürüyüşün daha kısa veya uzunluğuna bakılmaz.) Yani kişi -biri karada, diğeri denizde olmak üzere- iki yolu bulunan bir yere gitmek istediğinde, hangi yoldan giderse o yolun hükmüne tâbidir. Nasıl ki dağ yolu ile ova yolundan da hangisinden gidilirse o yolun hükmüne tâbi olunur. Hatta eğer biri kısa, diğeri uzun olan yolların ikisi de ya deniz, ya karada olursa, yine de kişi hangisinden giderse onun hükmüne tâbidir.
(Yolculukta olan kimse için dört rekâtlı namazları iki rekât olarak kılmak farzdır.) İmam-ı Şafii (Allah rahmet eylesin) oruca kıyas ederek: -Farz olan dört rekâttır. Fakat kolaylık olsun diye yolculukta kısaltılmasına izin verilmiştir- demiştir. Biz diyoruz ki: Bununla oruç arasında fark vardır. Çünkü oruç yolculukta tutulmadığı zaman sonradan kaza edilmesi gerekir. Dört rekâttı namazların yolculukta kılınmayan son iki rekâtı ise kaza edilmez.
(Şayet kişi yolculukta dört rekât kılarsa, eğer ikinci rekâttan sonra bir teşehhüt miktarı oturmuşsa) namazın bir vacibi olan selâmı tehir ettiği için iyi bir şey yapmamış olmakla beraber (ilk iki rekât onun için farz yerine geçer ve) yanlışlıkla dört rekât olarak kılınan sabah namazına kıyasa (son İki rekât ona nafile olur. Eğer ikinci rekâttan sonra bir teşehhüt miktarı oturmamıssa) henüz farz olan kısmı tamamlanmamışken nafile ona karıştığı için namazı (fesada gider.)
(Yolculuğa çıkmak isîiyen kimse, oturduğu şehrin binaları içinden çıkar çıkmaz namazlarım iki rekât olarak kılmaya başlar.) Çünkü yolculuktan dönüldüğü zaman da oturulan yerin binaları içine giril-
mekle yolculuk bitmiş olur. Hatta bu konuda H z. Ali (Radı-yallâhü anh)´dan da bir nakil vardır. Rivayete göre H z. Ali (Radıyallâhü anh) yolculuğa çıkmak üzere bir gün Basra´dan ayrılırken namaz vakti girmiş ve namazı dört rekât olarak kıldıktan sonra önünde duran bir kulübeye bakarak: -Eğer biz bu.kulübeyi de geçmiş olsaydık namazımızı kısaltarak kılacaktık» demiştir. (Yolculukta olan kimse, herhangi bir şehir, kasaba veya köyde onbeş gün veya daha fazla bir zaman için kalmaya niyet etmedikçe yolculukta sayılır. Eğer bundan az bir süre için kalmaya niyet ederse, yine de yolcu olup namazlarını kısaltmak zorundadır.) Zira geçici olarak bir yerde kalmak istiyen kimse, o yerde kalması geçici olduğu için yine yolculuk vasfmı taşır. Ancak bu vasıf ne zamana kadar devam eder. Bunun için ona bir süre lâzımdır, işte bu süreyi biz Hanefiler, kadının iki aybaşı hali arasındaki temizlik süresine kıyas ederek onbeş gün diye takdir ediyoruz. Çünkü kadının temizlik hali ile yolculukta olan kimsenin bir yerde kalmaya niyet etmesi hali arasında müşterek bir vasıf vardır: Aybaşı halindeki kadın namaz kılamazken, temizlenince namaz kılma yetkisine, yolculukta olan kimse de namazlarını tam olarak kılamazken, bir yerde kalmaya niyet edince namazlarım tam olarak kılma yetkisine sahip olurlar. Bu sürenin kadının temizlik süresi kadar olduğu, Abdullah îbn-i Abbâs ile Abdullah îbn-i Ömer (Radıyallâhü anhümâ)´dan da nakledilmektedir. Şer´i miktarların tayini gibi konularda ise, Sahâbi´nin sözü de hadis hükmündedir.
Metindeki -Şehir, kasaba veya köy» kaydı, çölde, kalmaya niyet etmenin bir hükmü bulunmadığına işaret etmek içindir. Zira her ne kadar tmam Ebû Yûsuf tan: -Çoban ve hayvancılıkla uğraşanlar, çölün herhangi bir yerinde onbeş gün kalmaya niyet ettikleri zaman namazlarını tam olarak kılarlar» diye söylediğine dair bir rivayet varsa da, mezhepten açık olarak anlaşılan şudur ki: Çölde ne kadar uzun zaman da kalınsa ve ne kadar uzun zaman kalmaya niyet de edilse, hüküm değişmez.
(Bir şehre, bir iki gün kalmak niyetiyle giden bir kimse, orada kalmaya niyet etmedikçe yıllarca da kalsa, namazlarını tam olarak kılamaz.) Zira Abdullah tbn-i Ömer (Radıyallâhü anh) Azerbaycan´da altı ay kaldığı halde namazlarını hep iki rekât olarak kılmıştır. ([22]) Bunun benzeri diğer Ashabın bir çoğundan da rivayet olunmaktadır.
Bir savaş ülkesine girip orada kalmaya niyet eden askerler, namazlarını iki rekât olarak kılarlar. Bir şehir veya kaleyi kuşattıkları zaman da hüküm böyledir.} Çünkü düşman ülkesine giren askerlerin durumu belli olmaz. Bakarsın düşmanı yenerler de kalırlar, bakarsın yenilgiye uğrayıp kaçarlar. Bunun için savaş ülkeleri ikamet yeri olamaz.
(Askerler İslâm ülkesinde de devlete karşı baş kaldıranlarla savaştıkları zaman, eğer bir şehrin içinde olmasalar veyahut baş kaldıranları denizde kuşatsatar namazlarım iki rekât olarak kılarlar.)
Çünkü onbeş gün için durmaya niyet etseler bile durumları durmaya müsait değildir. Buna göre bir şehrin içinde olmamaları şartı manasızdır. Zira bir yerleşim merkezinde de olsalar yine böyledir, îmam Züfer1 den, «Askerlerin savaş ülkesinde de, İslâm ülkesinde devlete karşı baş kaldıranlarla savaşmalan halinde de onbeş gün kalmaya niyet etmelerinin hükmü yoktur- diye söylendiği rivayet olunmaktadır. îmam Ebû Yûsuf da: «Eğer binalarda kalıyorlarsa muteberdir. Çünkü binalar sabit meskenlerdir» demiştir.
(Çadırlarda oturan göçebe ve hayvancılıkla uğraşanların bir yerde onbeş gün kalmaya niyet etmeleri, kimisi: «Muteber değildir» demiş ise de, en sahihi şudur ki) her ne kadar otlaktan otlağa yer de-ğiştiriyorlarsa da, bir otlakta kaldıkları sürece onlara yolcu denmediği için (niyetleri muteberdir.) îmam Ebû Yûsuf tan böyle rivayet olunmuştur.
(Yolculukta olan kimse, namazını yolculukta olmayan kimseye ihtida ederek eda ettiği zaman dört rekât olarak kılar.) Zira henüz namaz vakti geçmemişken yolculukta olmayan kimseye iktida ettiği için namazının hükmü değişir. Nasıl ki henüz namaz vakti geçmemişken bir yerde onbeş gün durmaya niyet edince de değişir. (Fakat kazaya kalmış namazım, yolculukta olmayan kimseye iktida ederek kuması caiz değildir.) Çünkü kazaya kalmış olan namazın vakti geçtiği için artık hükmü değişmez. Yani eğer yolculukta olmayan kimseye iktida da etse, yine iki rekât olarak kılması gerekir. O zaman da imamın ya birinci, ya ikinci iki rekatında imama iktida eder. Birinci iki rekâtta, iktida ederse imamın oturuşu vacip, onun oturuşu farz olduğu için farzı vacibin arkasmda kılmış olur. ikinci iki rekâtta iktida ederse, imamın okuyuşu sünnet, onun okuyuşu farz olduğu için farzı sünnetin arkasında kılmış olur. Bunun her iki ihtimalde de caiz değildir.
(Eğer yolculukta olan kimse, yolculukta olmayan kimseye îmam olursa, iki rekât kıldıktan sonra selâm verir ve arkasındaki yolculukta olmayan kimse kalkıp namazını tamamlar.) Zira sonradan gelip üçüncü rekâtta imama yetişen kimse nasü imam selâm verdikten sonra cemaatle bir ilgisi kalmaz ve son iki rekâtını tek başına kılıyorsa, bu kimse de öyledir. Ancak şu var ki: Bu kimse tek başına kıldığı rekâtlarda da Fatihayı okumaz. Çünkü imam ile beraber namaza başladığı için hükmen imamın arkasında sayılır. Kaldı ki onun için farz olan okuyuş edâ edilmiştir- Bunun için ihtiyaten okumaması iyidir. Fakat üçüncü rekâtta imama yetişen kimse öyle değildir. Çünkü üçüncü rekâtta imama yetişen kimse farz olan okuyuş edâ edildikten sonra imama yetiştiği için ona farz olan okuyuş edâ edilmemiştir. Bunun için ona okumak daha iyidir.
(Yolculukta olmayan kimselere imamlık eden yolcu için, selâm verdikten sonra arkasındakilere: -Ben yolcuyum. Siz namazınızı tamamlayınız» demek m üst a haptır.) Zira Peygamber Efendimiz (Sal-lallahü Aleyhi ve Sellem) M e k k e ´ de misafir iken selâm verdikten sonra Mekke halkına öyle söylemişti. ([23])
(Yolculukta olan kimse, yurduna döndüğü zaman kalmak niyetiyle olmasa biie namazını tam olarak kılar.) Çünkü Peygamber Efendimizle tSallallahü Aleyhi ve Sellem) Ashabı yurdlarma döndükleri zaman bazan kalmak niyetinde olmadıkları halde yine de namazlarım tam olarak kılarlardı. ([24])
(Oturmakta olduğu yurdunu bırakıp bir başka yeri yurd edinen kimse, eski yurduna misafir olarak gittiğinde namazını kısaltarak kılar.) Zira eski yurdu onun için artık yurd sayılmaz. Nitekim Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) M e d i n e´ ye göç buyurduktan sonra, Mekke onun asıl yurdu olduğu halde kendini orada misafir saymıştır. Zira kişinin asıl yurdu, ancak eskisi gibi asıl olan bir diğer yeri yurd edinmekle bozulur. Ne yolculuğa çıkmakla ve ne de bir başka yerde geçici olarak kalmakla bozulmaz. Geçici olarak kalınan yurd ise hem yolculuğa çıkmakla, hem geçici olarak bir başka yerde kalmakla ve hem asıl yurda dönmekle bozulur. Hac yolculuğunda olan kimse, Mekke ile Minâ´da onbeş gün kalmaya niyet etse bile namazını kısaltarak kılar.) Çünkü Mekke ile M i n â ayn ayn yerlerdir. Eğer iki yerde kalmaya edilen niyet muteber olursa, bir çok yerlerde kalmaya edilen niyet de muteber olur. Halbuki öyle değildir. Zira hiçbir yolculuk yoktur ki onda -istirahat ve benzeri gibi işler için- bir çok yerlerde kalınmasın. Ancak eğer geceleri Mekke ile Minâ´ dan birinde kalmaya niyet ederse, o zaman hangisinde geceleri kalmaya niyet etmiş ise oraya girmekle yolculuktan çıkmış olur. Çünkü kişi geceleri nerede kalıyorsa, onun için kalma yeri orasıdır.
(Eğer kişi yolculukta iken namazı kazaya kalırsa, onu kaza ederken yolculukta olmasa bile iki rekât olarak kılar. Yolculukta olmayan kimsenin kazaya kalan namazı ise, kaza edilirken -kişi yolculukta bile olsa- onu dört rekât olarak kılar.) Zira namazın edası ne şekilde gerekiyorsa kazası da o şekilde gerekir. Ancak bunda muteber olan vaktin sonudur. Yani kazaya kalan namaz, eğer kişi bir İftitah tekbiresini alabilecek kadar daha vakit varken yolculuğa çıkarsa yolculukta kazaya kalmış sayılır. Eğer bu kadarcık vakit kalmamışken yolculuğa çıkar veyahut bu kadarcık vakit daha varken yolculuktan dönerse, yolculukta kazaya kalmış sayılmaz. Zira vaktinde kılınmayan namaz, vaktin hepisi bitmedikçe kazaya kalmış olmaz. (Yolculukta olan kimse, yolculuğa çıkması ne gaye ile olursa olsun namazlarını kısaltarak kılar.) îmam-ı Şafii (Allah rahmet eylesin) .
«Kötü niyetle yolculuğa çıkan kimse namazlarını kısaltamaz. Zira namazın rekâtlarını dörtten ikiye indirmek, yolculuğun zorluklarını çekmekte olan kimseye bir kolaylık göstermektedir. Kötü niyetle yolculuğa çıkmak ise, cezayı gerektiren bir suç iken, bu kimseye kolaylık tanınırsa ona suç işlemekte kolaylık gösterilmiş olur» demiştir.
Biz diyoruz ki: Bu hususta varit olan nasslar mutlak olup onlarda herhangi bir kayıt yoktur. Kaldı ki yola çıkmak bizatihi suç değildir. Suç ancak kişinin kötülük işlemesidir. Nitekim eğer bu kimse, amaçladığı kötülüğü işlemeye muvaffak olamazsa herhangi bir cezayı hakketmiş olmaz. Bunun için bu kimse dahi, yolculukta olduğu sürece namazlarını kısaltmak zorundadır.[25]
Cuma Namazı
(Cuma namazı ancak, kalabalıktı bir şehirde veyahut bu şehrin meydanında kılınabilir. Köylerde sahih değildir.) Zira Peygamber Efendimiz (Aleyhi´s-salâtü ve´s-selâm) :-Cuma namazı, Kurban bayramı günlerinde getirilen tekbirler ve Ramazan ile Kurban bayramı namazları, kalabalık» şehirlere mahsustur- ([26]) buyurmuştur. İmam Ebû Yûsuf´a göre -Kalabalık şehir» Yöneticisi ile, hükümleri yürüten ve cezalan. uygulayan hâkimi bulunan şehirdir, imam Ebû Yûsuf tan: -Kalabahkh şehir, en büyük camisi halkını sığdı´ramayan yerdir» diye tarif ettiği de rivayet olunmuştur. Kerhi, birinci tarifi benimsemiş ve mezhepten açık olarak anlaşılan da odur. S e 1 c i de ikinci tarifi benimsemiştir.
Cuma namazının cami veyahut namazgahta kılınması şart değildir. Şehrin elverişli herhangi bir meydanında da kıhnabilir. (İmam Ebû Hanife ile İmam Ebû Yûsuf´a göre, cuma namazı Minâ´da -eğer hacc işlerini yürüten zat bizzat Hicaz valisi olur veyahut Halife orada misafir bulunuyorsa- caizdir. İmam Muhammed ise,: -Caiz değildir- demiştir.» Çünkü M j n â köydür. Bunun içindir ki orada bayram namazı kılınmaz. İmam Ebû Hanife ile İmam E,bü Yûsuf, -Her ne kadar köy ise de Hacc mevsiminde şehir durumuna gelir. Bayram namazı da orada, köy olduğu için değil, zorluk olmasın diye kılınmıyor» demişlerdir. Arafat´ta ise her üç imama göre de cuma namazı olamaz. Çünkü Arafat çöldür. M i n a ´ da ise binalar vardır. Hicaz valisi veyahut Halife´nin M i n a ´ da bulunmasının şartına gelince : çünkü Hacc işlerini yürüten kimsenin orada olması yeterli gelmez. Zira memleket yönetimi vali ve Halife´nin görevidir. Hacc işlerini yürüten kimsenin görevi İse, yalnız Hacc işlerini yönetmektir. (Cuma namazını ya bizzat devlet reisi ya da devlet başkanının izin verdiği kimse kıldırabüir.) Çünkü cuma namazı büyük bir kalabalık tarafından kılındığı için bazan kimin imamlık, yapması veyahut bir başka konuşma cemaat arasmda anlaşmazlık başgösterir. Bunun için yöneticinin izni gerekir. (Cuma namazının sıhhat şartlarından biri de vakittir. Bunun için cuma namazı ancak öğle vaktinde kıhnabilir. öğle vaktinden sonra kılınamaz.) Zira Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Seüem) M e d i n e´ ye hicret buyurmazdan önce Mus´ab b. Umeyr´i oraya gönderirken; «Güneş semanın ortasından sağa kayınca cuma namazını kıldır- ([27]) buyurmuştur. Eğer cuma namazı henüz tamamlanmamışken ikindi vakti girerse, cuma namazını bozup öğleyi kılmak gerekir. Cuma namazı Öğle namazı olarak tamamlananı az.) Çünkü ikisi ayrı ayrı namazlardır.
(Cuma namazının şartlarından biri de hutbedir.) Zira Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) cuma namazını Ömrü boyunca bir kez olsun hutbesiz kıldırmamıştır. ([28])
(Hutbe de cuma namazı gibi Öğle vakti girdikten sonra ve fakat namazdan önce okunur.) Sünnet bu şekilde varid olmuştur. (Hutbe iki. tane olup aralarında hafif bir oturuş yapılır.) Başlangıçtan beri hep bu şekilde devam edegelmiştir.
(Hutbe ayakta ve abdestli olarak okunur.) Çünkü bu güne kadar hep ayakta okunagelmiştir. Kaldı ki ayakta ve abdestli olarak kılmak namazın sıhhati için şarttır. Bunun için ezanda olduğu gibi abdestli ve ayakta okumak müstahaptır.
(Şayet oturarak veyahut abdestsiz olarak okunsa) Gaye hasıl olduğu için (Caizdir.) Ancak devam edegelen ananeye aykırı olduğu ve hutbe ile namazın biribirinden ayrılmasına yol açtığı için mekruhtur.
(Hutbede yalnız, Allah´m adını anmakla yetinerek başka bir şey eklememek İmam Ebü Hanife´ye göre caizdir. Diğer iki imam ise -Hutbe denilebilecek kadar uzun bir zikir gerekir» demişlerdir.) Çünkü hutbe vaciptir. Yalnız teşbih veyahut Allah´a hamd etmek ise hutbe olamaz. îmam-ı Şafiî´de: «Aralarında oturmak şartıyla iki hutbe okunmazsa caiz olamaz. Çünkü hep o şekilde devam edegelmiştir» demiştir. îmam Ebû Hanife´ nin dayanağı;
Ey iman etmiş olanlar, cuma günü namaz için ezan okunduğu zaman Allah´ı anmaya koşun, alım satımı bırakın» ([29]) buyurmuştur. Zira bu âyette Allah´ı anmanın hutbe denilebilecek kadar uzun olması şart koşulmamıştır. Ayrıca rivayet olunmaktadır ki H z . Osman (Radayallâhü anh) hilâfete seçildikten sonra ilk hutbeye çıktığında ELHAMDÜ LİLLAHİ dedikten sonra bir titreme onu tutmuş ve hemen minberden inip namaza başlamıştır.
(Cuma namazının sıhhat şartlarından biri de cemaatla kılmaktır.) Çünkü cuma kelimesi cemaatten müştaktır.
(İmam Ebü Hanife´ye göre cuma namazı imamdan başka en az, üç kişi ile kılmabilir. Diğer iki imam ise s «İmamdan başka iki kişi daha olursa kâfi gelir» demişlerdir.) En sahihi şudur ki bunu söyleyen yalnız imam Ebû Yûsuf tur. îmam Ebû Yûsuf: «Çünkü cuma kelimesinin lügat anlamı toplantı demektir. Cuma namazında ise, imamdan başka iki kişi daha olunca toplantı hâsıl olur» demiştir. îmam Ebû Hanife ile İmam Muhammed ise -her ne kadar böyleyse de yukarıda metni geçen; «Ey îman etmiş olanlar, cuma günü namaz için ezan okunduğu zaman Allah´ı anmaya koşun» mealindeki âyeti kerimede hitap, cemi sığasıyle yapıldığı İçin en az üç kişiyledir. Bu üç kişiye de namaz kıldıracak bir imam gerektiğine göre, demek oluyor ki cuma namazının kılınabilmesi için imamdan başka en az üç kişi daha gerekir» demişlerdir. (Eğer imam daha rükû ve secdeye varmamışken, cemaat dağılıp çocuk ve kadınlardan başka kimse kalmazsa, İmam Ebû Hanife´ye göre cuma namazını bozup Öğle namazını kılmak gerekir. Diğer iki imam ise t «İmam iftitah tekbiresini aldıktan sonra eğer cemaat da-ğılırsa, cuma namazı tamamlanır.» demişlerdir. İmam rükû ve secdeleri yaptıktan sonra cemaatın dağılması halinde ise. her üç İmama göre de cuma namazı tamamlanır.) İmam Z ü f e r: «Cuma namazının sonuna kadar öğle vaktinin çıkmamış olması nasıl şart ise, cuma namazında cemaat da şart olduğuna göre namazın sonun kadar cemaatın devamı şarttır- demiştir. İki îmam ise: «Cuma namazında cemaat, hutbe gibi namaz başlayıncaya kadar şarttır. Bunun için namazın sonuna kadar cemaatın devamı gerekmez- demişlerdir. İmam Eb´û Hanifede Namaza başlansa bile bir rekât kılınmadan cemaat dağılırsa, namaza başlanmamışken cemaat dağılmış gibi olurlar. Çünkü bir rekâttan daha aza namaz denilemez. Bunun için hiç değilse bir rekât tamamlanıncaya kadar cemaatın devamı gerekir. Hutbe ise öyle değildir. Çünkü hutbeyi de imam okuduğu için namaza başladıktan sonra sürdüremez. Bunun için hutbenin devamı şart değildir. Yalnız kadınların kalması da bir şey ifâde etmez. Çünkü kadınlarla cuma namazı tamam olmaz. Çocuklar da öyledir.(Cuma namazı yolculukta olan kimseye, kadına, hastaya, köleye ve iki gözden kör olan kimseye vacip değildir.) Çünkü yolculukta olan kimsenin cuma namazına gitmesinde güçlük vardır. Hasta ile iki gözden kör olan kimse de öyledirler. Köle de efendisinin hizmetiyle uğraşmaktadır. Kadın da ev işiyle meşguldür. Bunun için bunların hepsi mazurdurlar.(Şayet bunlar cuma namazına gidip cemaatla birlikte kılarlarsa, kendileri için öğlenin farzı yerine geçer.l Çünkü kendi istekleriyle güçlüğe katlanmış olurlar. Nasıl ki yolculukta olan kimse, kendi isteğiyle güçlüğe katlanıp oruç tuttuğu zaman tuttuğu oruç da onun için farzın yerine geçer.
IKöle, hasta ve yolculukta olan kimse cuma namazında imam olabilirler.) İmam Züfer: -Olamazlar. Çünkü cuma namazı onlara farz olmadığı için onlar da kadın ve çocuk gibidirler» demiştir.
Biz diyoruz ki: Cuma namazının onlara farz olmaması, güçlük çekmesinler diyedir. Şayet kendi istekleriyle güçlüğe katlanıp kılarlarsa -yukarıda da belirttiğimiz üzere- onlar için farzın yerine geçer. Bunun için bunlar kadın ve çocuk gibi değillerdir. Çünkü çocuk, namaz kendisine farz olmadığı için imamlığa yetkili değildir. Kadın da erkeklere imam olamaz. Bunlar ise, imamlığa yetkili oldukları için arkalannda kılman cuma namazı sahih olduğu gibi, cuma namazının cemaatı için gerekli olan sayı da bunlarla tamam olur. Çünkü cuma namazında imam olmaları muteber İken, iktida etmelerinin muteber olması evleviyetle lâzım gelir.
(Eğer mazur olmayan bir kimse, imam daha cuma namazım kaldırmamışken evinde öğle namazını kılarsa, tahrimen mekruh olmakla beraber sahihtir.) İmam Züfer: -Caiz değildir. Çünkü bu kimse İçin asıl farz cumanamazıdır. öğle namazı onun için asıl farz olmayıp farza bedeldir. Asıl farz dururken ise onun bedeline geçilemez» demiştir. Biz diyoruz ki: Mezhepten açık olarak anlaşılan şudur ki: herkese teker teker farz olan, öğle namazıdır. Çünkü herkes teker teker ancak Öğle namazını kılabilir. Cuma namazı ise, kişinin elinde olmayan birtakım şartlan vardır. Kişi de ancak gücünün yettiği kadar ibadetlerle mükellef olur. (Eğer bir kimse, evinde öğle namazını kıldıktan sonra pişmanlık duyarak cuma namazına katılmak için davranırsa, eğer imam daha namazın içinde ise, İmam Ebû Hanife´ye göre bu kimsenin kıldığı öğle namazı, namazgaha gitmek üzere evinden çıkması ile bozulur. Diğer iki İmam ise: -Bu kimse, imam ile birlikte cuma namazına girmedikçe namazı bozulmaz- demişlerdir.) Çünkü namaza gitmenin sevabı kılınmış oîan namazın sevabından az olduğu için, bu kimsenin kılmış olduğu öğle namazı cuma namazına gitmekle değil, ancak kendisi kadar sevaptı olan cuma namazını kalmakla bozulur. Cuma namazı da ancak imam ile birlikte namaza girmekle kılınmış olur. İmam Ebû Hanife: -Cuma namazı daha üstün ve faziletli olduğu için ona gitmek dahi, bilfiil kılınmış olan öğle namazı kadar sevaplıdır. Bu da eğer kişi evinden çıkarken cuma namazı daha kılınmamış ise böyledir. Kılındıktan sonra ise, kişinin ona gidip gitmemesi arasında fark yoktur» demiştir.
(Özürlü olan kimselerin şehirde öğle namazını cemaatle kılmaları mekruhtur. Hapiste olanlar için de öyledir.) Çünkü eğer cemaatla kılarlarsa, hem bütün cemaatları içinde toplayan cuma namazına halel gelmiş olur ve hem de eğer özürlü olan bir kimse onlan görürse, cuma namazını kıldıklarını sanarak onlara iktida edebilir. (Bununla beraber eğer kılarlarsa) cemaatin herhangi bir şartı eksik olmadığı için (sahihtir.) Köyde ise, cuma namazı vacip olmadığı için öğle namazını cemaatla kılmak mekruh değildir.
(Cuma günü imam daha namazda iken imama yetişen kimse, yetiştiği miktarı imam ile birlikte kılar.) Geri kalanını da sonradan tamamlar. Zira Peygamber Efendimiz (Aleyhi´s-salâtü ve´s-selâm) :
«Namaz kılınmaya başladığı zaman ona koşarak gelmeyin. Ağır ağır ve yürüyerek gelin. Yetiştiğiniz miktarı kılın, kaçırdığınız miktarı kaza edin- ([30]) buyurmuştur. (Eğer kişi İmama, teşehhüt veya sehiv secdesinde İken bile yetişirse, İmam Ebû Hanife ile İmam Ebû Yûsuf´a göre cuma namazını tamamlar. İmam Muhammed ise: «İkinci rekâtın çoğunu imam İle birlikte kılamayan kimse Öğle namazını tamamlar» demiştir.! Çünkü bu namaz her ne kadar cuma namazı ise de, cuma namazım cemaatla kılmak şart olduğu ve bu kimse de onu cemaatla kılmak şartını yerine getiremediği için onun hakkında öğle namazıdır. Bunun için bu kimse dört rekât kılmak zorundadır. Ancak cuma namazı olması ihtimaline binaen ikinci rekâttan sonra mutlaka oturmak ve ilk iki rekâtta olduğu gibi, son iki rekâtta da fatiha ile zammi sûreyi okumak gerekir. Zira eğer cuma namazı olursa son iki rekât ona nafile olur.
îmam Ebû Hanife ile İmam Ebû Yûsuf ise: -Teşehhüt veya sehiv secdesinde bile cemaata yetişen kimse, cuma namazına yetişmiş olur. Nitekim bu kimse iktida ederken cuma namazı niyetini getirir. Cuma namazı ise iki, öğîe namazı da dört rekât olduğuna göre biribirinden ayrı namazlardır. Bunun için birinin niyetini getirip diğerini kılmak caiz olamaz demişlerdir. (Cuma namazına gidenler için, imam minbere çıktıktan sonra hutbesini bitirinceye kadar nafile kılmak ve konuşmak mekruhtur.) Ben diyorum ki: Bu, İmam EbûHanife´ye göredir. Diğer iki İmam: «İmam minbere çıktıktan sonra henüz hutbeye başlamamışken ve minberden indikten sonra da henüz namaza başlamamışken konuşmanın bir sakıncası yoktur. Çünkü imam minbere çıktıktan sonra konuşmaktan, hutbe dinlensin diye nehyedilmiştir. Bu iki durumda ise konuşmanın mekruh olması için bir sebep yoktur. Fakat namaz öğle değildir. Çünkü namaz, imam hutbe veya namaza başlayıncaya kadar uzayabilir.» demişlerdir. İmam Ebû Hanife ise, -îmam minbere çıktıktan sonra artık, ne namaz ve ne de konuşma yoktur» ([31]) hadisine dayanmıştır. Çünkü hadiste namaz ile konuşma arasında ayırım yapılmamıştır. Hem de imam hutbe veya namaza başlayıncaya kadar nasıl namaz uzayabiliyorsa, konuşma da bazan tabiatiyle uzar. Bunun için ikisi arasında bu hükümde fark yoktur.
(Müezzinler birinci ezanı okumaya başlayınca, hemen alım satımı bırakıp namazgah yolunu tutmak gerekir.) Zira metni yukarıda geçen âyet-i kerimede «Cuma günü namaz için ezan okunduğu zaman Allah´ı anmaya koşun, alım satımı bırakın» diye buyurulmaktadır. (İmam minbere çıktıktan sonra oturur ve müezzin minberin karşısında durup tekrar ezan okur.) îslâmiyetin başlangıcından bu güne kadar böylece süregelmiştir. Ancak Peygamber Efendimiz (Sal-lallahü Aleyhi ve Sellem) zamanında bu ezandan başka bir ezan yoktu. Bunun için alım. satımı bırakıp namazgah yolunu tutmanın vücubunda muteber olan, bu ezandır. Fakat -Allah bilir- en sahihi şudur ki: eğer öğle olduktan sonra okunursa, muteber olan ezan birincisidir.[32]
Bayram Namazı
(Kendisine cuma namazı vacip olan kimseye bayram namazı da vaciptir.) el-Camiussağıyr´de «Bayram, cuma gününe rastladığı zaman birinci namaz sünnet, ikincisi farz olmasına rağmen ikisi de terkedilemez- diye kayıtlıdır. Biz diyoruz ki: Bu ifade bayram namazının sünnet olduğunda nasstır, ki İmam Ebü Hanife´-den bu yolda da bir rivayet vardır. Vacip olmasının delili, Peygamber Efendimizin (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) onu hiç bir bayramda terk etmemiş olmasıdır. Sünnet olduğunun delili de Peygamber Efendimizin (Sallallahü Aleyhi ve Sellem), kendisine: «Bu söylediklerin dışına bana farz olan başka bir şey var mı » diye soran Arabi´ye «Hayır. Meğer ki kendi isteğinle yapsan» ([33]) diye cevap vermesidir. Bununla beraber en sahihi şudur ki s Bayram namazı vacip olup ona sünnet denmesinin sebebi vücubunun sünnet ile sabit olmasıdır. (Ramazan bayramında namazgaha çıkmazdan önce bir şey yemek, yıkanıp temizlenmek, dişleri misvâklamak, güzel kokular sürmek ve ondan sonra çıkmak rnüstahapür.) Zira rivayet olunmaktadır ki Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) Ramazan bayramında namazgaha çıkmadan bir şey yer ve her iki bayramda da yıkanır, mübarek ağzını misvaklar ve güzel kokular sürerdi. ([34])Hem de bayram, toplantı günü olduğu için -cuma gününde olduğu gibi- yıkanıp temizlenmek ve güzel kokular sürmek sünnettir. (Bayramda aynca en güzel elbiseyi giymek de müstahapür.) Çünkü Peygamber Efendimizin (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) tilki postu veyahut yünden mamul bir cübbesi vardı. Bayramlarda da onu giyerdi. ([35])(Ramazan bayramında Fitre) fakirlerin karın tokluğu ve gönül rahatlığı ile namaza gidebilmeleri için (namazdan önce verilir.)
(İmam Ebû Hanife ye göre Ramazan bayramında namazgaha gidilirken yolda tekbir getirilmez. Diğer iki İmam isel Kurban bayramına kıyas ederek (Getirilir, demişlerdir.) İmam Ebü Hani f e : «Senada asıl olan, gizliliktir. Ancak Kurban bayramı tekbir getirme günleri olduğu için, şeriat ancak o gün namazgaha giderken tekbir getirmeyi uygun görmüştür. Ramazan .bayramı ise öyle değildir» demiştir.
(Bayram günü namazdan önce nafile namaza kılınmaz.) Zira Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) namaza karşı hevesli olmasma rağmen hiç kılmamıştır. ([36]) Ancak kimisi: -Kerahet namazgaha mahsustur-, kimisi de: «Mutlaka mekruhtur. Çünkü Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) evde de kılmamıştır» demiştir.
(Bayram namazı vakti güneş yükselince başlar ve tepeden sağa doğru kayıncaya kadar devam eder.) Zira Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) bayram namazını hep güneş bir iki mızrak boyu kadar yükseldikten sonra kılardı. ([37]) Bir sefer de şahitler öğleden sonra, hilali gördüklerine şahitlik edince bayram namazını ertesi gün aynı vakte bırakmıştır. ([38]) (Bayram namazı iki rekâttır. İmam birinci rekâtta iftitah tek-biresinden sonra üç kez daha tekbir alır ve ondan sonra Fatiha ile zammı sûreyi okur. İkinci rekâtta ise önce Fatiha ile zammi sûreyi okur, ondan sonra yine üç kez tekbir alır ve dördüncü tekbirde rükûa varır.) Abdullah Ibn-i Mesûd (Radıyallâhü anh) bayram namazını bu şekilde tarif etmiş ve biz Hanefiler bayram namazının bu şekilde olduğu görüşündeyiz. Abdullah İbn-i A b b â s (Radıyallâhü anh) ise: -Birinci´rekâtta iftitah tekbirinden sonra beş ve ikinci rekâtta da yine beş kez» bir rivayette -Dört kez tekbir aldıktan sonra Fatiha ile zammi sûre okunur» demiştir. Abdullah îbn-i Abbas´ın torunlan olan halifelerin emriyle bugün halk arasında bununla âmel edilmekte ise de, mezhep birinci görüştür. Çünkü namaz içinde tekbir getirip elleri kaldırmak bayram namazından başka bir yerde yoktur. Bunun için azı tutmak ihtiyata daha uygundur. Sonra, tekbirler dinin şiarı olduğu için her rekâtın kıyammdaki tekbirlerin hepsini bir arada getirmek daha uygundur. Bunun için, birinci rekâtın tekbirlerini iftitah tekbiresinden, ikinci rekâtın tekbirlerini de rükûa varış tekbire-sinden ayırmamak gerekir. Çünkü birinci rekâtın kıyamında her ne kadar -iftitah ve rükûa varış tekbirleri olmak üzere- iki tekbir varsa da, iftitah tekbiresi hem vacib ve hem de daha öncedir. İkinci rekâtın kıyammda ise, rüküa varış tekbiresinden başka tekbir yoktur, îmam-ı Şafiî ise, îbn-i Abbâs (Radıyallâhü anh) ´m tarifini benimsemiştir. Ancak Îmam-Şâfii, îbn-i A b b a s´ m birinci rekâtın kıyamında iftitah ve rüküa varış tek-birleriyle .birlikte yedi olduğunu söylediği tekbirlerin hepsini bayram namazı tekbirlerine hamlettiği için, ona göre her iki rekâtta getirilen tekbirlerin sayısı onbeş veyahut onaltı olmuştur. Rükûa varış tekbirleri dışında (Bayram namazının bütün tekbirlerinde eller kaldırılır.) Zira -yukarıda da geçtiği üzere- Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) : .Eller ancak yedi yerde kaldırılır...» diye buyururken bu yedi yerden birinin bayram namazının tekbirleri olduğunu söylemiştir. imam Ebû Yûsuf tan: -Bayram namazı tekbirlerinde eller kaldırılmaz- diye rivayet olunuyorsa da, bu hadis onun görüşüne karşı bir delildir.
(Namazdan sonra imam iki hutbe okur.) Bu hususta rivayetler yaygındır. (Ve bu hutbelerde fitrenin ahkâmını bildirir.) Zira Ramazan bayramının hutbesi fitre ahkâmını bildirmek içindir.
(Bayram namazını kaçıran kimse onu kata edemez.) Çünkü bayram namazı da, cuma namazı gibi cemaatle ve yöneticinin izniyle kılınması şarttır.
(Eğer akşam hava kapalı olduğu için hilâl görünmez ve ancak ertesi gün öğleden sonra görüldüğüne şahitlik edilirse, bayram namazı ertesi güne ertelenir.) Zira bu erteleme mazeretten dolayıdır ve aynı zamanda hakkında hadis de vardır.
(Eğer ikinci günde de kılınmasını engelliyen bir durum ortaya çıkarsa artık kılınamaz.) Çünkü cuma namazında olduğu gibi bayram namazında da asıl, kaza edilmemesidir. Fakat bayram namazının ertelenmesi hakkında hadis bulunduğu için, onu biz ancak bir gün erteleyebiliriz. Çünkü hadis, bayram namazının mazeret halinde bir gün ertelendiğine kaildir. (Kurban bayramında da) Yukarıda söylediğimiz gibi (Yıkanmak ve güzel kokular sürmek müstahaptır. Ancak Kurban bayramında namazdan dönülünceye kadar bir şey yiyilmez.) Zira rivayet olunmaktadır ki: Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) Kurban bayramında namazdan önce bir şey yemez ve ancak namazdan döndükten sonra kurban kesip, kestiği kurbanın etinden yerdi. ([39]) (Kurban bayramında namaza gidilirken yolda tekbir getirilir.) Zira Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) Kurban bayramı namazına çıkarken tekbir getirirdi. ([40]) (Kurban bayramının namazı da Ramazan bayramının namazı gibi üti rekât olup namazdan sonra iki hutbe okunur.) Zira gelen na-Kıllar hep bu yoldadır. (Ve bu hutbelerde kurbanın ve bayram günlerinde getirilmesi gereken tekbirlerin ahkâmı bildirilir.) Çünkü o günlere mahsus olan ibadetler kurban ile tekbirlerdir. Hutbede de günün gereği ne ise, o söylenir. (Eğer kurban bayramının birinci günü namaz kılmaya mani bir hal ortaya çıkarsa üçüncü güne kadar ertelenebilir. Üçüncü günden sonra kılınamaz.) Zira namaz da kurbanın kesilebüdiği günlere mahsus bir ibadettir. Bunun için ancak o günlerde kıhnabilir. Bununla beraber eğer bir mazeret olmaksızın ikinci veya üçüncü güne bırakılırsa -nakle aykın olduğu için- iyi bir şey yapılmış olmaz.
Hac´da olanlara benzemek için, arefe günü halkın bir yerde toplanması geleneği, muteber bir şey değildir. Zira Arafat´da vukuf, özel bir yere has olan özel bir ibadettir. Haccın diğer menasiki gibi o yerin dışında ibadet olamaz.[41]
Kurban Bayramı Günlerinde Getirilmesi Gereken Tekbirler
(Arefe günü sabah namazından itibaren) İmam Ebû Hani f e ´ ye göre (Bayramın ilk gününün) diğer iki imama göre dördüncü gününün (ikindisine kadar, cemaatle kılınan her farz namazdan sonra tekbir getirilir.) Bu mesele Ashap arasında da ihtilaflıdır, iki imam, tekbir getirmenin bir ibadet olup, ibadetlerde ise çoğu tutmanın ihtiyata daha uygun olduğu mülâhazasına dayanarak H z. Ali´ nin, İmam Ebû Hanife de, sesli olarak tekbir getirmenin bid´at olduğu düşüncesine dayanarak Abdullah ıbn-i Mesud´un görüşünü tutmuşlardır. Tekbir getirilirken, bir defa ALLAHU EKBER ALLAHU EKBER, LA İLAHE İLLELLAHÜ VELLAHÜ EKBER, ALLAHU EKBER VE-LİLLAHİLHAMD denilir. Zira Peygamber Efendimizden (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) bu şekilde nakledilmiştir. ([42])
(Tekbir, İmam Ebû Hanife´ye göre şehirlerde ve yolculukta olmayan erkekler tarafından cemaatle kılınan her farz namazdan sonra getirilir. Aralarında erkek bulunmayan kadınlarla, yolculukta olmayan bir kimsenin aralarında bulunmadığı yolcuların cemaatla kıldıkları namazdan sonra tekbir yoktur. Diğer iki imam ise: -Her farz namazdan sonra tekbîr getirilir- demişlerdir.) Yani kılman, namaz farz olduktan sonra -ister cemaatle, ister tek basma, ister erkek, ister kadın, ister yolculukta olan, ister olmayan kimse tarafından kılınsın- tekbir getirilir. Çünkü tekbir farz olan namazın tabiidir. İmam Ebû Hanife yukanda metni geçen; -Cuma namazı, Kurban bayramı günlerinde getirilen tekbirler, Ramazan ve Kurban bayramı namazları, kalabahkh şehirlere mahsustur- hadisine dayanmıştır. Hem de sesli tekbir getirmek sünnete aykırıdır. Bunun için ancak yolculukta olmayan erkekler tarafından kılınan farz namazdan sonra getirilebilir. Çünkü Şeriat ancak onlar hakkında varid olmuştur. Fakat kadınlar eğer erkeklerle ve yolculukta olan kimseler ve yolculukta olmayan kimselerle birlikte namaz kılarlarsa, o zaman kadın ve yolculukta olanlara da tebean vacip olur. îmam Ebû Yûsuf demiştir ki i Bir arefe günü akşam namazım kıldırırken selâm verdikten sonra tekbir getirmeyi unuttum, imam Ebû Hanife de arkamdaydı. Kendisi tekbir getirdi. imam Ebû Yûsuf´un bu sözünden anlaşılmaktadır ki: imam tekbir getirmese de arkasındakiler getirebilirler. Çünkü imama uymak namazın içinde gereklidir. Bunda müstahaptır.[43]
Güneş İle Ay Tutulmaları Namazı
(Güneş tutulduğu zaman imam halka, nafile namazı şeklinde ezansız ve kametsiz olarak ve her rekâtında bir rükû yaparak iki rekât namaz kıldırır.) îmam-ı Şafii, Hz. Aişe´ den gelen rivayete ([44]) dayanarak: «Her rekâtında iik kez rüküa varır» demiştir. Biz ise, Abdullah Ibn-i Öme r´den gelen rivayete dayanıyoruz. ([45]) Zira erkekler imama daha yakın olduklan için durumu daha iyi bilirler. Bunun için Abdullah tb n-i Ömer´in rivayeti daha racihtir.
(İmam bu namazın rekâtlarında okuyuşları uzatır ve İmam Ebû Hanife´ye göre gizli okur. Diğer iki İmam ise i «Sesli okur» demişlerdir.) îmam Muhammed´ den, imam Ebû Hani-f e´ nin dediği gibi söylediği de rivayet olunmuştur. Bu namazın rekâtlarını uzatmak, daha efdaldir. Yoksa, kişi isterse hafif rekâtlarla da kılabilir. Çünkü sünnet olan, Güneş tamamen açılıncaya kadar geçen zamanın hepsini namaz ve dualarla geçirmektir. Bunun için eğer bir rekâtında az okursa, diğerini uzatabilir. Gizli veya sesli okumaya gelince: îmam Ebû Hanife, Abdullah Ibn-i Abbas ile Semûre (Radıyallâhü anhümâ)´nın ([46]) diğer iki imam da H z . Aişe (Radıyallâhü anhâ)´m([47]) rivayetine dayanmışlardır, îmam Ebû Hanife´nin, Abdullah Ibn-i Abbâs ile Semûre´ nin rivayetini niçin tercih ettiği, yukanda geçti. Kaldı ki Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) : «Gündüz namazı dilsizdir- huyurmuştur. ([48]) (Namaz bittikten sonra, imam Güneş açılıncaya kadar duâ eder.) Cemaat da âmin der. Zira Peygamber Efendimiz (Aleyhi´s-salâtû ve´s-selâm);
«Bu korkunç hallerden birini gördüğünüz zaman, Allah´a duâ ile yönelin» ([49]) buyurmuştur. Duada da sünnet, namazdan sonra edilmesidir. (Bu namazı da cuma namazım kıldırmakla görevli olan imam, kıldırır. Şayet kendisi bulunmazsa) anlaşmazlığa düşmemeleri için (herkes kendi kendine ve tek basma kılar.)
(Ay tutulması namazı ise cemaatle kılınmaz.) Çünkü vakit gece olduğu için hem halkın toplanması mümkün değildir, hem de fitneden korkulur. Herkesin kendi kendine kılmasına gelince . Çünkü Peygamber Efendimiz (Aleyhi´s-salâtü veVselâm); ´Bu korkunç hallerden birini gördüğünüz zaman namaza sığının» ([50]) buyurmuştur. (Güneş tutulması namazından sonra hutbe okunmaz.) Zira Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) hutbe verdiği, nakil olunmamıştır.[51]
Yağmur Duası Namazı
İmam Ebû Hanife i -Yağmur duasında cemaatle kılınması sünnet olan bir namaz yoktur. Fakat kişi isterse kendi kendine kılabilir. Çünkü yağmur duası sadece dua ve bağışlanma dileğidir» demiştir.) Zira Cenâb-ı Hak, Nuh (Aleyhisselâm) ´dan; Dedim ki Rabbınızdan bağışlanmanızı dileyin. Zira Rabbiniz çok bağışlayıcıdır. Ki size gökten bol bol yağmur yağdırsın» ([52]) diye hikâye buyurmaktadır. Yağmur duasını yapan Peygamber Efendimizden (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) de, namaz kıldığı rivayet olunmamıştır. {[53]) Diğer iki imam ise Peygamber Efendimizin (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) yağmur duasında, bayram namazı giib ezansız, kametsiz ve sesli okumak suretiyle iki rekât namaz kıldığına dair I bn - i A b -bas´ dan gelen rivâyete([54]) dayanarak: -İmam halka iki rekât namaz kıldırır, demişlerdir.) Biz ise : «Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) bir kere kılmış, bir kere kılmamıştır. Bunun için sünnet değildir- diyoruz. Kitabın aslında bu görüşün yalnız imam Muhammed´in olup, t m a m Ebû Yûsuf´un îmam Ebû Hanife´ nin görüşünde olduğu, zikredilmektedir. (Şayet cemaatle kıhnırsa) bayram namazına kıyasen (İmam sesli okur ve namazdan sonra hutbe de okur.) Zira rivayet olunmaktadır ki Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) hutbe okumuştur. ([55]) Ancak bu hutbenin cuma hutbesi gibi iki tane mi yoksa bir mi olduğunda ihtilâf etmişlerdir, imam Muhammed´e göre iki, imam Ebû Yûsuf´a göre bir tanedir. (İmam Ebû Hanife´ye göre ise, hutbe yoktur.) Çünkü hutbe cemaata tabidir. Bu namaz ise -yukarıda da geçtiği üzere- İmam Ebû H a n i f e ´ ye göre cemaatla kılınmaz.
(İmam dua ederken yüzünü kıbleye verir ve) imam Muhammed´e göre (sırtındaki üste giyilen elbisesini ters çevirerek dua eder.) Zira Peygamber Efendimizin (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) yüzünü kıbleye vererek ve ridasını ters çevirerek dua ettiği rivayet olunmaktadtr. ([56]) imam Ebû Hanife ise: -imam dua ederken elbisesini ters çevirmez. Çünkü hiç bir duada elbiseyi çevirmek diye bir şey yoktur. Peygamber Efendimiz (Sallallanü Aleyhi ve Sellem) böyle yapmış ise, şeklin değişmesile havanın değişmesini tefeüül etmiş veyahut bunu vahi yolu ile bilmiş, ki bizim için mümkün değildir» demiştir. Cemaat ise elbisesini ters çevirmez.) Çünkü buna dair hiçbir nakil yoktur.
(Gayrimüslimler yağmur duasma katılmazlar.) Zira yağmur duası Allah´dan rahmet dilemektir, inana olmayanlar için ise, Allah´-dan rahmet yerine lanet inmektedir.[57]
Korkulu Zamanlarda Namaz
(Savaşlarda düşmanın baskın yapması tehlikesi bulunduğu zaman, imam beraberindeki askerleri ikiye bölerek bir bölüğünü düşmanın karşısına diker. Diğer bölüğünü de arkasına alarak onlarla birlikte namazın birinci rekâtını kılar ve başım ikinci secdeden kaldırdıktan sonra arkasındaki bölük gidip diğer bölüğün yerini alır. Bu sefer diğer bölük gelip İmamın arkasında yer alırlar. İmam onlarla da ikinci rekâtı kıldıktan sonra teşehhüd okur ve selâm verir. Onlar ise selâm vermeden gidip birinci bölüğün yerine geçerler ve birinci bölük gelip kalan ikinci rekâtı herkes tek başına ve) layık oldukları için (okuyuşsuz olarak tamamlarlar. Ondan sonra bunlar gidip düşmanın karşısına geçerler ve diğer bölük gelip kalan İkinci rekâtlarını yine herkes tekbaşına ve fakat bunlar) mesbuk oldukları için (okuyarak tamamlarlar.) Zira Abdullah İbn-i M e-s u d (Radıyallâhü anh) ´dan gelen rivayete göre Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) böyle yapmıştır. ([58]) İmam Ebû Yûsuf Iher ne kadar: -Bizim zamanımızda böyle bir namaz caiz olamaz- demiş ise de, Abdullah İbn-i M e s u d´ -un bu rivayeti onun görüşüne karşıdır.
(Eğer imam yolculukta olmayıp aynı yerin sakinlerinden olursa, o zaman herbir bölük ile birlikte iki rekât kılar.) Zira rivayete göre Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) bir öğle namazını ashabına bu şekilde kıldırmıştır. ([59]) (İmam akşam namazını, birinci bölük ile iki, ikinci bölük ile de bir rekât talar.) Çünkü akşam namazı üç rekât olduğu için herbir bölüğe birbuçuk rekât düşer. Bir rekâtı ise ikiye bölmek mümkün olmadığına göre, rekâtın hepsini birinci sırada olanlarla birlikte kılmak daha evlâdır. (Namaz kılarken savaşmak caiz değildir. Şayet yaparlarsa namazları sahih olamaz.) Zira Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) Hendek günü kılmaya fırsat bulamadığı için dört farz namazını kazaya bırakmıştır. ([60]) Eğer savaşırken namaz kılmak caiz olsaydı Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) namazlarını kazaya bırakmazdı. (Şayet korku ve telâş çok daha şiddetli olursa, o zaman herkes tek basma ve atların sırtında işaretler yapmak suretiyle ve -eğer kıbleye yönelmek mümkün olmazsa- istedikleri yöne yönelik olarak kılarlar.) Zira Cenâb-ı Hakk;«Eğer korku içinde olursanız yaya yahut binekte iken kılın* ([61]) buyuimuştur. İmam Muhammed´ den «Bu durumda da cemaatle kılarlar> diye söylediği rivayet olunuyorsa da, hepsi aynı yerde olmadıkları için bu görüş doğru değildir.[62]
Cenazelerin Kaldırılması
(Hasta olan kişi can çekişir duruma düştüğü zaman) ölüme yaklaşmış olduğu için Isağ yanı üzerine dönderilip yüzü kıbleye verilir.) Nasıl ki ölü de kabre bu şekilde konur. Ülkemizde sırtüstü yatan kimse daha rahatlıkla nefes alıp verir diye hastalan can çekişirken sırtüstü yatınyorlarsa da, sünnet olan yukarıda geçen şekilde onu sağ yanı üzerine dönderip yüzü kıbleye vermektir.(Can çekişmekte olan hastaya şehadet kelimesi hatırlatılır.) Zira Peygamber Efendimiz (Aleyhi´s-saJâtü ve´s-selâm); «ölülerinize (yani ölmek üzere bulunan hastalarınıza) şehadet kelimesini hatırlatınız- ([63]) buyurmuştur. (Hasta öldükten sonra) ağzı ve gözleri açık kalmasm diye (çenesi bağlanır ve gözleri kapatılır.) Zira bu şekilde devam edegelmiştir. Ay-nca böyle yapmada ölüye güzel bir şekil sağlanmış olur. Bundan dolayı böyle yapmak istihsan edilmiştir.[64]
Ölünün Yıkanması
(Ölüyü yıkamak istedikleri zaman) üstüne dökülen suların altında birikmemesi için (onu bir kerevet üzerine koyarlar ve) avret yerlerinin görünmemesi için üstüne bir bez parçası atıldıktan sonra (elbisesini çıkarırlar.) Sahih olan kavle göre yalnız galiz avretinin örtünmesi kâfidir, ki kolaylıkla yıkanabilsin. (Ondan sonra abdesti-ni alırlar.) Çünkü gusülden önce abdest almak sünnettir. (Fakat) suyu tekrar çıkarmak mümkün olmadığı için (ağzına ve burnuna su verilmez. Ölünün, üzerinde yıkandığı kerevet -buhurdanı etrafında üç, beş veyahut yedi defa gezdirmek suretiyle- buhurlandı-nlır.) Çünkü buhurlandırma ile hem ölüye saygı gösterilmiş ve hem de eğer varsa kerih kokular giderilmiş olur. Üç, beş veyahut yedi kere yapmak([65]), çünkü Peygamber Efendimiz (Aleyhi´s-salâtü ve´s-se (Ölünün suyu hatmi veyahut çöğen katılarak ısıtılır.) Zira sıcak su ile daha fazla temizlenme olur. (Şayet hatmi veyahut çöğeni bulunmazsa) gaye yerine geldiği için (duru su da kâfidir.) (Ölünün baş ile sakalı hatmi ile yıkandıktan sonra sol yanı üzerine dönderi-lip sağ yanı yine hatmi ile ve ondan sonra sağ tarafı üzerine dönerilip sol tarafı yıkanır.) Zira sağ taraftan başlamak sünnettir. (Bundan sonra yıkayıcı ölüyü oturtup sırtını kendine dayar ve eğer karnında bir şey varsa sonradan çıkıp kefenini kirletmesin diye karnına eliyle hafif basar. Şayet bir şey çıkarsa yalnız çıktığı yeri yıkar. Ölüyü bir daha yıkamak veyahut abdestini almak gerekmez.) Çünkü ölüyü yıkamanın vacib olduğunu nassdan öğreniyoruz. Nass ise bir defa vacib olduğunu söylemektedir. (Yıkama işi bittikten sonra onu bir bezle kurutup kefeni içine bırakırlar, başı ile sakalı üstüne güzel kokulan dökerler, alın, burun, ellerin içi, diz ve ayaklar gibi üzerlerinde secde edilen uzuvlarına kafur serperler.) Çünkü güzel kokular sürmek sünnet olmakla beraber bu uzuvlar, üzerlerinde secde edildiği için ayrı bir payeye sahiptirler. (ölünün saçı sakalı taranmaz, tırnaklan ve saçı kesilmez.) Zira H z. A i ş e (Radıyallâhü anhâ) «ölülerinizin perçemini ne diye alıyorsunuz - diyerek buna itiraz etmiştir. Kaldı ki bu gibi şeyler, temiz ve güzel görünmek için yapıldığından, ölü buna muhtaç değildir. Sağ olan kimse ise, altında kir toplanmasın diye tırnaklarını keser. Nasıl ki sünnet olmak da bunun içindir.[66]
Ölüyü Kefenlemek
(Erkek ölü için sünnet olan kefen -roba, gömlek ve boydan boya bir sargı olmak üzere- üç parçadır.) Zira rivayet olunmaktadır ki Peygamber Efendimiz {Sallallahü Aleyhi ve Sellem) Yemen mamülatı üç beyaz bez parçası içinde kefenlenmiştir. ([67]) Hem de kişi sağlığında çoğunlukla üç parça elbise giydiği için, öldükten sonra da bundan fazla veya eksik olmaması daha uygundur. (Şayet yalnız roba ve sargı ile yetinseler yine caizdir.) Çünkü H z . Ebû Bekir (Radıyallâhü anh) vefat ederken; -Benim bu iki parça elbisemi yıkayın ve onlarla beni kefenleyin» diye vasiyet etmiştir. Hem de sağ olanların parça sayısı en az olan elbise takımı iki parçadır. Roba tepeden ayaklara kadar uzanır. Sargı da öyledir, gömlek ise, boynun altından ayaklara kadardır. (Ölü kefenlenirken kefen önce sol, sonra sağ yandan ölüye sa-nhr.) Kefenin yere serilmesi sırasına gelince: önce sargı yere serilir, ondan sonra roba sargının üzerine ve gömlek de robanın üzerine serildikten sonra ölü, gömleğin üzerine konulur. Ondan sonra parçalar birer birer önce soldan, sonra sağdan ölüye sarılır. (Şayet kefenin açılmasından korkulursa kefenler bir ince sargı ile bağlanır.)
(Kadın da -önlük, roba, başörtüsü, boydan boya sargı ve göğüsleri üzerinde bağlanacak bir ince bez parçası olmak üzere- beş parça içinde kefenlenir.) Zira Ümmü Atiye (Radıyallâhü anhâ) ´dan gelen rivayete göre Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) kerimesini yıkayan kadınlara beş parça vermiştir. ([68]) Hem de kadın, sağbğında beş parçalık bir elbise takımı içinde dışarı çıkar. Bunun için ölümünden sonra da kefeni öyle olmalıdır. Bu da, kadının sünnet olan kefen miktarıdır. (Şayet) boydan boya İki parça ile bir roba olmak üzere (üç parça içinde de kefenlenirse câ-izdtr. Kadın İçin üç parçadan daha az ve erkek için de bir parça ile yetinmek mekruhtur.) Zira Mus´ab b. Umeyr (Radıyallâhü anh) şehit düştüğü zaman -zarurete binaen- ona yalnız bir kefen sarmışlardır. ([69])
(Kadın Ölüye önce önlük giydirilir. Ondan sonra saçı iki örgü yapılarak ve göğsü üzerine sarkıtılarak Önlüğün altına sokulur. Ondan sonra ona baş örtüsü giydirilir. Ondan sonra roba ve daha sonra boydan boya olan parça ona sarılır. )
(Kefen henüz ölü İçine konulmamışken buhurlandınhr.) Zira Peygamber Efendimiz {Sallallahü Aleyhi ve Sellem) kerimesinin kefenlerini buhurlandırmayı emretmişti. ([70]) Bütün bu.işler bittikten sonra artık sıra farzların en önemlisi olan ölünün namazına gelir.[71]
Cenaze Namazı
(Ölünün namazı herkesten önce, eğer hazır bulunuyorsa ülke yöneticisinin hakkıdır.) Çünkü kendisi hazırken başkasının kıldırması onu küçük düşürür. (Şayet yönetici hazır bulunmazsa) hüküm sahibi olduğu için (hakim kıldırır. Eğer hakim de hazır bulunmazsa mab-alle veya köy imamı kim ise o kıldırır.) Çünkü ölü, sağlığında bu Kimseyi imam kabul etmiştir. (Eğer imam da yok veyahut orada bulunmazsa, o zaman ölünün velisi ölünün namazını kıldırır.) ölünün velileri de, evlenme bahsinde açıklanan velilerin sırasına göredir. (Eğer ölünün namazı ,bu söylenen kimseler dışında birisi tarafından kıldınhrsa) yukarıda söylediğimiz üzere namaz önce velinin hakkı olduğu için (veli) isterse (bir daha kılabilir. Fakat eğer veli kılarsa, veliden sonra herhangi bir kimse için kılmak caiz değildir-) Zira farz, velinin kılması ile eda edilmiştir. Cenaze namazını sünnet olarak kılmak da meşru değildir. Bunun içindir ki yüce Peygamberimizin (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) mübarek cesedi, kabrinde bu gün dahi sağlam durduğu halde herhangi bir kimsenin mü-bareK kabri üzerinde namaz kıldığını göremiyoruz.
(Namazı kılınmadan gömülen ölünün kabri üzerinde kılınır.) Zira Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) Ensar´dan bir kadının kabri üzerinde namaz kildırmıştır. ([72]) (Kabir üzerinde namaz kılmak da ancak, cesedin henüz bozulmadığı tahmin edildiği sürece caizdir.) Bu durum da, zaman ve yere göre değişir.
(Cenaze namazı dört tekbirden ibaret olup birinci tekbirden sonra kişi Allah´a hamdeder, ikinci tekbirden sonra Peygamber Efendimize (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) salavat getirir, üçüncü tekbirden sonra kendine, ölüye ve bütün müslümanlara dua eder, dördüncü tekbirden sonra da selam verir.) Zira Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) en son kıldığı cenaze namazında dört kez tekbir" getirdiği için, daha önce fazla tekbirlerle kıldığı namazların hükmü mensuhtur. ([73]) (Şayet imam beş tekbir getirirse, arkasındaki kimse ona uya-maz.) Zira her ne kadar Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve SeHem) dörtten fazla tekbirlerle de kılmış ise de, yukarıda söylediğimiz üzere dörtten fazlası son kıldığı namaz ile mensuhtur. Ancak bu imamın arkasında olan kimse, imamın selâmım bekler mi, beklemez mi diye imam Ebû Hanife´ den iki rivayet gelmiştir. Muhtar olan rivayete göre bekler. îmam Züfer ise, neshin sabit olmadığını ileri sürerek : -îmama uymak zorundadır» demiştir.
Üçüncü tekbirden sonra ölüye dua edilirken ona Cenâb-ı Allah´-dan rahmet ve mağfiret dilenir. Allah´a hamdetmekle Peygamber Efendimize (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) salavat getirmek ise sünnettir. Eğer ölü çocuk olursa ona mağfiretle dua edilmez. Ona «AL-LAHUMMEC´ALHU LENA FERATAN ALLAHUMMEC´ALHU LENA ZÜHREN VE ECREN VEC´ALHU LEN ŞAFİAN MÜŞEFFEAN - Allah´ım, onu bize öncü kıl. Allah´ım onu bize azık kıl ve ölümü ile ecir ihsan eyle onu bize. Şefaati kabul olunan şefaatçi yap- diye duâ edilir.
(Namazın başında bulunmayıp da imam bir veya iki tekbir getirdikten sonra namaza yetişen kimse, imam bir daha tekbir almadıkça tekbir alıp namaza katılamaz.) îmam Ebû Yûsuf ise: «Gelir gelmez tekbir alır. Çünkü cenaze namazınm birinci tekbiri iftitah tekbiresidir. Bu kimse de mesbuk, yani sonradan gelen kimse olduğu için, diğer namazlarda nasıl gelir gelmez iftitah tek-biresini alıp cemaata katılıyorsa, bu namazda da öyledir- demiştir.
İmam Ebû Hanife ile îmam Muhammed de: «Cenaze namazının tekbirleri diğer namazların rekâtları yerine kaimdirler. Diğer namazlarda bir veya iki rekât kılındıktan sonra gelen kimse, kaçırdığı rekâtları imam selâm vermeden nasıl kılamıyor-sa, bunda da kaçırdığı tekbirleri imam selâm vermeden alamaz» demişlerdir. Fakat namazın başında imam ile beraber olduğu halde imam ile birlikte tekbir almayan kimse, her üç imamın ittifakı ile imamın ikinci tekbiri almasını beklemez. Çünkü bu kimse, sair namazlarda namazın başında imam ile beraber bulunan kimse gibidir.
(Cenaze namazı kılınırken, ölünün erkek veya kadın olduğuna bakılmaksızın göğsü hizasında durulur.) Çünkü göğüs kalp yeridir. Kalpte de iman nuru yerleşmektedir. Bunun için ölünün göğsü karşısında durmak, imanı için dua etmenin işaretidir. îmam E b ü Hanife´ den ise: «Erkek Ölünün başı, kadın cesedinin de ortası karşısında durulur. Zira Enes b. Malik (Radıyallâhü anhümâ) öyle yapmış ve: «Sünnet böyledir- demiştir» diye söylediği rivayet ([74]) olunmaktadır. Biz diyoruz ki: E n e s (Radıyallâhü anh)´m. namazını kıldırdığı kadın tabut içinde olmadığı için onu arkasındaki cemaattan örtmek için cesedinin ortasında durmuştur.(Cenaze namazını hayvan sırtında kılmak, kıyasa göre caizdir.)
Çünkü cenaze namazı namazdan çok, duadır. Bununla beraber namazlık vasfı göz önünde bulundurularak caiz olmadığı istihsan edilmiştir.(Ölü velisinin, ölüsünün namazını kıldırmak için başkasına izin vermesinde sakmca yoktur.) Çünkü ölünün namazında öne geçmek ölü velisinin hakkıdır. Kendisi bu hakkını, başkasını öne sürmek suretiyle iptal edebilir.
(Cami veya mescit içinde cenaze namazı kıldınlamaz.) Zira Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem);
«Kim ki bir ölü üzerinde herhangi bir cami içinde namaz kılarsa, o kimse için ecir yoktur» ([75]) buyurmuştur. Kaldı ki cami ve mescitler farz namazlan kılmak için inşa edilen birer binadırlar. Eğer onlarda cenaze namazı kılınirsa hem inşa gayelerine aykırı bir harekette bulunulmuş, hem de ölüden heran için çıkması muhtemel olan necasetle caminin kirletilmesine yol açılmış olur. ölü cami dışında olup da, namazının cami içinde kılınması halinde ise, bizim Maveraünnehir uleması ihtilaf etmişlerdir. (Doğarken canlılık belirtilerini taşıyan çocuğa ad koyulur ve yıkanıp namazı kılınır.) Zira Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem); «Çocuk doğarken eğer kendisinden ses çıkarsa hem namazı kılınır, hem vâris olur» ([76]) buyurmuştur. Çünkü kendisinden ses çıkması sağ olarak doğduğunu gösterir. Bunun için hakkında sağ olanların ahkâmı uygulanır. (Eğer doğarken kendisinde hiç bir canlılık belirtisi görülmezse) yukanda geçen hadise binaen (namazı kılınmaz. Fakat) insanlığına hurmeten (bir bez parçasına sarılarak gömülür.) Zahir olmamakla beraber muhtar olan rivayete göre aynı sebebe binaen yıkanır da. (Eğer bir çocuk savaşta anne ve babası ile birlikte esir alındıktan sonra ölürse namazı kılınmaz.) Zira çocuk anne ve babasının hükmüne tabidir. (Ancak) eğer fank ve mümeyyiz iken müslüman-kğı kabul ettiğini söylemiş ise, o zaman namazı kılınır. Çünkü fank ve mümeyyiz olan çocuğun ikrarı istihsanen makbuldür. (Yahut anne ve babasmdan birisi müslüman olursa namazı yine kılınır.) (Eğer bir gayrimüslim Ölür ve müslüman olan bir velisi bulunursa, müslüman olan velisi onu yıkar, kefenler ve gömer.) H z. Ali´ nin babası Ebû T a 1 i b vefat ettiği zaman, Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) H z. A 1 i´ ye onu yıkamasını ve kefenleyip gömmesini emretmişti. ([77]) Ancak gayrimüslim yıkanırken, müslümanlar gibi özen ve itina ile yıkanmaz ve sıradan bir bez parçasına sarılıp çukura atılır.[78]
Ölünün (Cenazenin) Omuzlarda Taşınması
(Ölü mezara götürülürken üzerine konduğu sal tahtasının ön ve arka taraftaki ayaklarından her birini bir kişi omuzunun üstüne koyarak mezara götürülür.) Çünkü sünnet bu şekilde varit olmuştur ([79]) ve hem de eğer dört kişi tarafından taşınılırsa cenazenin beraberindeki kimselerin sayısı daha fazla olur. îmam-ı Şafii (Allah rahmet eylesin) : -Sünnet, iki kişi tarafından taşmılmasıdır. Biri tahtanın ön ayaklarını arkadan, biri de, arka ayaklarını ön taraftan omuzlarına alır. Çünkü S a a d îbn-i Muaz (Radıyallâhü anh)´ın cenazesi o şekilde taşınmıştı» ([80]) demiştir. Biz diyoruz ki: Saad İbn-i Muaz´ın cenazesinde bir çok melekler bulunduğu için Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) onun cenazesinde böyle emretmişti. Yoksa esas sünnet bizim dediğimiz şekildir. (ölü mezara götürülürken az hızlı ve kısa adımlarla gidilir.) Zira Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem), kendisine sorulduğunda bu şekilde gitmeyi emir buyurmuştur. ([81]) (Cenazenin beraberindeki cemaat mezara vardıkları zaman, cenaze henüz omuzlardan indirilmemişken oturmak mekruhtur.) Çünkü cenazeyi yere indirmek için bazan başkalarının yardımına ihtiyaç duyulur. Ayakta olan kimseler ise daha çabuk yetişebilirler. Eğer cenazeyi mezara götürenler onu sıra ile taşıyorlarsa, sağdan başlamak sünnet olduğu için kişi önce tahtanın Ön taraftaki sol ayağını sağ omuzuna, ikinci kezde tahtanın arka taraftaki sol ayağını sağ omuzuna, üçüncü kezde tahtanın ön taraftaki sağ ayağını sol omuzuna, dördüncü kezde de arka taraftaki sağ ayağını sol omuzuna alır.[82]
Ölünün (Cenazenin) Toprağa Verilmesi
(Ölüyü gömmek için ona kabrin kıble tarafında Iâhit açılır ve ölü, kıble tarafından kabre indirilir.) Zira Peygamber Efendimiz CSal-lallahü Aleyhi ve Sellem; «Lahit bizimdir. Düz yarık da başkalarınındır» ([83]) buyurmuştur. (Ölü kıble tarafından kabre indirilir.) Imam-ı Şafiî: -ölü, kabrin ayağı tarafından kabrin içine başaşağı çekilir. Zira Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) bu şekilde kabre indirilmiştir- ([84]) demiştir. Biz diyoruz ki: Kıble tarafından özel bir üstünlüğü bulunduğu için ölüyü kıble tarafından kabre indirmek müstahaptır. Peygamber Efendimizin (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) ne şekilde kabre indirildiği hakkındaki rivayetler de değişiktir.
(Ölü kabre indirilirken onu lahde koyan kimse BİSMİLLAHİ VE ALA MİLLETİRESULİLLAHİ der.) Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) Ebû Dücane´yİ kabre indirirken böyle söylemişti. ([85]) Kabirde ölünün yüzü kıbleye verilir.) Peygamber Efendimiz (Sal-lallahü Aleyhi ve Sellemî öyle emretmiştir. ([86]) ve kefenin bağı çözülür.) Zira kabirde kefenin açılma korkusu yoktur. (Sonra lâbit kerpiçlerle kapatılır.) Zira Peygamber Efendimizin (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) lâhdi kerpiçlerle kapatılmıştı. ([87]) (Kadın kabre konurken lahit kerpiçlerle kapatüıncaya kadar kabrin üzerinde bir örtü gerilir. Erkeğin kabri üzerinde ise örtü gerilmez.)
(Kabirde tuğla ve ağaç kullanmak mekruhtur.) Zira yapılarda tuğla ve ağaç sağlam ve daha uzun ömürlü olduğu için kullanılır. Kabir ise çürüme yeridir. Kaldı ki, tuğla ateşte piştiği için kabirde kullanılması tefeülen mekruhtur. (Kamış kullanmakta ise sakınca yoktur.) el-Camiüssağir´de «Kabirde kerpiç ve kamış kullanmak müstahaptır. Zira Peygamber Efendimizin (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) kabri üzerine bir demet kamış koyulmuştu- ([88]) diye kayıtlıdır. (Lahit kapatıldıktan sonra kerpiçlerin üstüne, kabrin çukuru doluncaya kadar toprak kürenir ve kabir balık sırtı şeklinde, yerden yükseltilir. Kabrin dört köşeli ve üstünün düz olması iyi değildir.) Zira Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) kabirleri seki gibi dört köşeli ve düz yapmaktan nehyetmiştir. ([89]) Ayrıca, onun mübarek kabrini kim görüyorsa balık sırtı şeklinde olduğunu söyler.[90]
Şehidin Hükmü
(Şehit; savaşta müşrikler tarafından öldürülen, ya da vücudunda bir iz bulunduğu halde savaş meydanında ölü olarak bulunan veyahut müslümanlar tarafından zûlmen öldürülen ve öldürülmesiyle diyet lâzım gelmiyen kimselerdir. Bunların hepsi) U h u d şehitleri hükmünde oldukları için (kefenlenip namazları kılınır ve fakat yıkanmazlar.) Çünkü Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) Uhud şehitleri hakkında;
«Onlan yaralan ile ve kanları ile birlikte kaldırın, onları yıkamayın» ([91]) buyurmuştur. Buna göre, cünüp veyahut aybaşı ya da loğusalık halinde değilken, zulmen ve kesici bir âletle öldürülüp de öldürülmesiyle diyet lâzım gelmiyen kimse de Uhud şehitleri gibi olup aynı hükme tabidir. Yukarıda metinde geçen -iz»den maksat yaradır. Çünkü ölen kimsede yara bulunması öldürülmüş olduğuna delâlet eder. Göz ve benzeri gibi kanaması normal olmayan bir uzvun kanaması da yara hükmündedir. imam-ı Şafii: «Kılıç şehidin günahlarını silip süpürdü-ğü için ona mağfiretle dua etmeye hacet yoktur. Ölünün namazı ise ona mağfiretle dua etmektir» diyerek şehidin namazında bizim görüşümüze katılmamıştır. Ancak ona göre namazı kılınmayan şehit, yalnız savaşta öldürülen kimsedir. Diğerleri de rütbeten şehit iseler de namazları kılınır. Biz diyoruz ki: ölü üzerinde namaz kılmak yalnız ona dua etmek değil, aynı zamanda ona karşı gösterilen bir ta´-zim vazifesidir de. Buna ise, şehit diğer Ölülerden daha lâyıktır. Kaldı ki, günahsız insanlar da duaya muhtaçtırlar. Nitekim Peygamberler ve çocuklar günahsız oldukları halde namazları kılınır.
(Savaşta, ya da asiler veyahut soyguncular tarafından öldürülen kimse -ne ile öldürülmüş olursa olsun-yıkanmaz.) Zira Uhud şehitlerinin hepsi kılıç ile öldürülmüş değillerdi. (Cünüpken şehit düşen kimse, İmam Ebû Hanife´ye göre yıkanır.) Diğer iki İmam: «Yıkanmaz. Çünkü cünüplükten yıkanmanın farzîyeti namaz kılabilmek içindir, ölmüş olan kimseden ise namazın vücubu sakıt olur- demişlerdir. İmam Ebû Hanife de: «Cünüplük hükmi bir necasettir. Şehitlik ise, ölüm ile hasıl olan necaseti önler, ölümden Önceki necaseti kaldırmaz. Nitekim sabittir ki cünüpken şehit düşen Hanzale b. Âmir (Radıyallâhü anhümâ) ´i melekler yıkamıştı. ([92]) Eğer yıkanması gerekmeseydi melekler onu yıkamazdı- demiştir.İmam Ebû Hanife İle diğer iki İmam arasındaki bu İhtilaf, aybaşı veyahut loğusalık kanı kesildikten sonra şehit düşen kadın hakkında da caridir. Sahih olan rivayete göre kam kesilmeden şehit düşen kadın da öyledir Aynı ihtilâf, şehit düşen çocuk hakkında da caridir. İki imam : -Şehit düşen kimse zulmen öldürüldüğü için üzerindeki mazlumiyet izi silinmesin diye yıkanmaz. Çocuk ise, daha mazlum olduğu için yıkanmaması evleviyetle lâzım gelir» demişlerdir. İmam Ebû Hanife de: -Uhud şehitleri, kılıç onların günahını silmiştir diye yıkanmamışlardı. Çocuk ise günahsız olduğu için onların hükmünde değildir» demiştir.
Yukarıda geçen hadise binaen (şehidin kanı silinmez ve -kürk, palto, serpuş, silah ve ayakkabısı dışında kalan- elbiseleri çıkarılmaz.) Çünkü kürk, serpuş, silâh ve ayakkabı kefen cinsinden değillerdir. (Ancak) eğer elbisesi kefen için kâfi gelmez veyahut fazla olursa, o zaman kefenini tamamlamak için (istedikleri parçayı ekler veyahut çıkarabilirler.) (Eğer bir kimse savaşta yaralanır, fakat aynı anda ölmeyip bir şey yer, ya içer, ya uyur, ya tedavi olur, ya savaş meydanından kaldırılır ve ondan sonra ölürse, bu kimse savaş içinde şehit düşmüş sayılmaz ve bunun için yıkanması gerekir.) Çünkü bu kimse, her ne kadar savaşta aldığı yaradan ölmüş ise de, vurulduktan sonra hayattan az da olsa yararlandığı için ona edilen zulüm hafiflemiş olur. Bunun için bu kimse Uhud savaşı şehitleri hükmünde değildir. Zira Uhud savaşı şehitleri can çekişirlerken aralarında kâselerde su dolaştırılıp birer birer kendilerine sunulduğu halde, şehitlik mertebeleri noksan olmasın diye hiç birisi almamış ve bir damla suya can atacak derecede susuz olarak hayata gözlerini yummuşlardır. Ancak eğer vurulan kimse, atların ayaklan altında kalmasın diye meydandan kaldırılıp ondan sonra Ölürse, bu kimse vurulduktan sonra hayattan hiç yararlanmadığı için savaşta şehit düşmüş sayılıp yıkanmaması gerekir. Fakat eğer meydandan kaldırılıp bir çadır veya gölgeliğin altına götürüldükten sonra ölürse, yukarıda söylediğimiz sebebe binaen yıkanması lâzım gelir.
İmam Ebû Yûsuf dan rivayet olunduğuna göre (eğer vurulan kimse aklı başında olduğu halde bir namaz vakti geçinceye kadar sağ kalır ve ondan sonra ölürse) geçen namaz kendisine vacip olduğu ve namazın vücubu da sağ olanların ahkâmından bulunduğu için (bu kimse şehitlerin hükmüne tabi olmayıp yıkanması gerekir.) İmam Ebû Yûsuf´a göre eğer vurulan kimse vurulduktan sonra vasiyet de etse -vasiyeti âhiretle de ilgili olsa- yine de öyledir. İmam Muhammed ise; «Vasiyet ölülerin ahkâmından olduğu için onunla şehitlik hükmü kalkmaz- demiştir.
(Şehir içinde öldürülmüş olarak görülen kimse yıkanır.) Zira bu kimsenin öldürülmesinden ötürü diyet lâzım geldiği için ona edilen zulüm hafiflemiş olur. (Ancak eğer bu kimsenin zulmen ve kesici bir âlet ile öldürülmüş olduğu bilinse, o zaman yıkanmaz.) Zira bu öldürme diyeti değil, kısas cezasını gerektirir ve bunu öldüren kimse, cezasını dünyada gormese de âhirette mutlaka görecektir. İki imama göre, şehidin hükmüne tabi olmak için kesici âlet ile öldürülmüş olmak şart değildir. Âlet öldürücü olduktan sonra, kesici olmasa da onunla ölen kimse şehittir.
(Ceza veya kısas olarak öldürülen kimse hem yıkanır, hem namazı kılınır.) Zira bu kimse de her ne kadar adaletin icrası yolunda başını vermiş ise de, U h u d şehitleri gibi Allah rızasını kazanmak yolunda vermediği için onların hükmünde değildir. (Asi ve soygunculardan Öldürülenlerin namazı kılınmaz.) Çünkü Hz. Ali (Radıyallâhü anh) onların namazını kümamıştır. ([93])
Kâ´be´nin İçinde Namaz Kılmak
(Kâ´be içinde namaz kılmak ister farz ister sünnet olsun caizdir.) Zira Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem), M e k-k e ´nin fetih günü kâbenin içinde namaz kılmıştır. ([94]) hem de Kabe içinde namaz kılan kimse her ne kadar Kâ´be´nin tamamına yüzünü vermiyorsa da, bir duvarına verdiği için kâfidir. Çünkü namazda Kâ´be´nin tamamı karşısında durmak şart değildir. î m a m -1 Şafiî (Allah rahmet eylesin) : -Kabe içinde ne farz, ne de sünnet kılınamaz- ([95]) İmam Malik de : -Farz namaz kılınamaz demiştir. (Eğer imam Kâ´be içinde namaz kıldınrsa, arkasındaki cemaattan kimisi arkasını imamın arkasına verebilir.) Çünkü bu kimsenin de yüzü, imamın yüzü gibi Kâ´be´nin bir duvarına dönüktür. (Fakat eğer yüzünü imamın yüzüne verirse namazı caiz olamaz.) Zira bu kimse imamdan ileride durmuş olur.
(Mescid-i Haram´da cemaatla namaz kılınırken, cemaattan Kâ´~ be´ye imamdan daha yakın duran kimsenin namazı, eğer bu kimse imamın durduğu tarafta değilse caizdir.) Çünkü imamdan ileri veya geride durmak ancak, durulan tarafın bir olduğu zaman belli olur. (Kâ´be´nin damında namaz kılmak caizdir.) Zira biz Hanefilere göre Kâ´be, binanın kendisi olmayıp binanın zemininden göklere kadar binanın havası da Kâ´be´dir. Çünkü binanın kendisi yıkılıp başka yere de götürülebilir. Nitekim Ebû Kubeys dağı üzerinde namaz kılan kimse, yüzü Kâ´be binasının karşısında olmayıp binanın havası karşısında olduğu halde namazı sahihtir. Ancak saygısızlık olduğu için Kâ´be´nin damında namaz kılmak mekruhtur ve hakkında nehiy varit olmuştur. ([96]) Imam-ı Şafiî: «Eğer Kâ´be´nin damında sütre bulunmazsa caiz değildir» demiştir.[97]
--------------------------------------------------------------------------------
[1] İbn-i Mâce (Ezan) C. 1 S. 54, Ebû Davud da az bir değişiklikle «Mürsel Hadislerinle kaydetmiştir.
[2] Ebü Davud (Sabah namazının sünneti) S. 1 S. 186, TahavI C. 1 S. 176
[3] Çok gariptir. Diraye sahibi ben bu hadisi bulamadım demiştir.
[4] Şeyhü´l-Îslâm Burhanüddîn Ebu´l-Hasan Ali b. Ebû Bekir Merginânî, Hidaye Tercümesi, Kahraman Yayınları: 1/159-163.
[5] Darekutiü sh. 162, Eeyhakl cilt 2 sh. 221, Tahavi C. 1 S. 270
[6] Timizi (Mevakit) C. 1 S. 25, Nesal (Mevakit) C. 1 S. 102 ve (Ezan) C. I S. 107, 108 ve TayalisI S. 44
[7] Şeyhü´l-Îslâm Burhanüddîn Ebu´l-Hasan Ali b. Ebû Bekir Merginânî, Hidaye Tercümesi, Kahraman Yayınları: 1/163-165.
[8] Buhar! C. I S. 115, Müslim C. 1 S. 211, Ebû Davud C. I S. 155, Nesaî C. 1 S. 181, Tirmizî C. 1 S. 51, ttm-i Mâce C. 1 S. 85 ve Tahavl C. I S. 254
[9] Ebû Davud C. 1 S. 156, Îbn-İ Mâce C. 1 S. 86, Tayalisi sh. 130, îmam Ahmed´in MÜsned´i cüt 5 sh. 280
[10] Buharİ C. 1 S. 164, Müslim C. 1 S. 213, Ebû Davud C. 1 S. 192, Nesal C. İ S. 185, Tinnizl C. 1 S. 52, tbn-1 Mâce C. 1 S. 85
[11] Garibtir.
[12]Buhari C. I S. 58, Müslim C. I S, 211
[13] Tinnizl C. 1 S. 53, ftm-i Mâceh sh. 88, tmam Ahmed cilt 1 sh. 93, el-Müstedrek C. 1 S. 325
[14] Şeyhü´l-Îslâm Burhanüddîn Ebu´l-Hasan Ali b. Ebû Bekir Merginânî, Hidaye Tercümesi, Kahraman Yayınları: 1/165-172.
[15] Buharl C. 1 S. 150, el-Müstedrek C. 1 S. 315, Ebû Davud C. 1 S. 144, Tinnizl cilt 1 sh. 49, îbn-i Mâceh C. 1 S. 87
[16] Beyhakl C. 1 S. 306
[17] Gariptir. Nasb-ürraye C. 2 S. 176
[18] Şeyhü´l-Îslâm Burhanüddîn Ebu´l-Hasan Ali b. Ebû Bekir Merginânî, Hidaye Tercümesi, Kahraman Yayınları: 1/172-175.
[19] Gariptir. İbn-i Ebl Şeybe «Musannef»inde-Abdullah Jbn-i Ömer
Nasb-ürraye C. 2 S. 178
[20] Şeyhü´l-Îslâm Burhanüddîn Ebu´l-Hasan Ali b. Ebû Bekir Merginânî, Hidaye Tercümesi, Kahraman Yayınları: 1/176-179.
[21] ) Bu hadis mestlerin meshi bahsinde geçmiştir
[22] BeyhakI cilt 3, Sh. 152, İmam Ahmed´in MÜsned´i cilt 2, salüfe 83
[23] Ebû Davud C. I, S. 180, Tirmizi C. 1 Sh. 71, Tayalisî sil, 115, Tahavi C. 1 S. 245, İmam Ahmed´in Müsned´i cilt 4, sh. 430, 431, 432 ve 440, Beyhakî cilt 3, sh. 135 ve sh. 153
[24] Tahavi C. 1, S. 242, İmam Ahmed´in Müsned´i cilt 2 sh. 45, Beyhakl cilt 3. sh. 156
[25] Şeyhü´l-Îslâm Burhanüddîn Ebu´l-Hasan Ali b. Ebû Bekir Merginânî, Hidaye Tercümesi, Kahraman Yayınları: 1/179-184.
[26] Bu hadis merfu olarak gariptir. îbiti Ebi Şeybe, Beyhakl ve Süf- Sevrf bunu Hz. Ali {R.A.)´dan mevkuf olarak rivayet etmişlerdir. Beyhakî 3, sh. 179, Tahavl cilt 2 sh. 54
[27] Gariptir. Buhari´nin C. I S. I23´te Enes b. Mâlik (R.A.)´dan bu konuda rivayet ettiği hadis «Peygamber Efendimiz (S.A.V.)´in Cuma namazı güneş semanın ortasından kaydığı zaman kılardın şeklindedir. Müslim de C. 1, S. 283´de bu hadisi Seleme b. Ekve´den; «Peygamber Efendimizle (S.A.V.) biz Cuma namazını semanın ortasından kaydığı zaman kılardık» şeklinde rivayet etmiştir
[28] BeyhakI C. 1, S, 196
[29] Cuma suresi ayet 9
[30] Buiıarİ C. 1. S. 88 ve 124. Müslim C. 1, S. 220, Ebû Davud C. 1, S. 91, Tirmizi C. 1 S. 44, lbn-t Mâce C. "1 S. 56
[31] Bu hadis merfu olarak galiptir. BeyhakI bunu «Peygamber Efendimiz (S.A.V.)´in söylediğini demek büyük bir yanılgıdır. Hadis olmayıp Zührü´nün sö. züdür» demiştir.Nasb-Ürraye C. 2 S. 201
[32] Şeyhü´l-Îslâm Burhanüddîn Ebu´l-Hasan Ali b. Ebû Bekir Merginânî, Hidaye Tercümesi, Kahraman Yayınları: 1/185-191.
[33] Buiıarİ C. 1 S. 11, Müslim cilt 1 sn. 30
[34] Bu hadis aslında iki hadis.olup müellif onlan birleştirmiştir. Birincisini BuharI cilt 1, sh. 130 Enes b. Mâlik´den, ikincisini de Tirmizl C. 1 sh. 71, İbn-İ Mâce C. 1 S. 127, el-Müstedrek cilt 1 sh. 294, Darekutnl sh. 180, Beyhakl cüt 3 sh. 283, TayalisI sh. 109, İmam Ahmed cilt 5 sh. 352 ve 360´da kaydetmişlerdir
[35] Gariptir. Beyhakl cilt 3 sh. 280 ve tmam-ı Şafii el-Ümm adlı eserinden naklen «Peygamber Efendimiz CS.A.V.) her bayramda Yemen yapısı olan hırkasını giyerdi» şeklinde bir hadis kaydetmişlerdir.Nasb-ürraye C. 2 S. 309
[36] Buharl C. 1 S. 135. Müslim C. 1 S. 291, Ebû Davud C. 1 S. 171, Nesal C. 1 S 135. Tirmizl C. 1 S. 70, İbn-i Mâce C. 1 8. 93
[37] Bu hadis gariptir. Ebû Davud C. 1 S. 168, îbn-i Mâce C. 1 S. 94, el-Müstedrek cilt 1 S. 295,´te Peygamber Efendimiz´in Ashabından Abdullah İbn-i Büsr´ün bir bayram günü namazgaha geldiğinde imamın henüz gelmediğini görerek onu yadırgamış ve: «Biz Peygamber Efendimizle (S.A.V.) bu saatte namazdan çıkmış oluyorduk» diye söylediğini kaydetmişlerdir
[38] Ebû Davud C. 1 S. 171, Nesal C. 1 S. 231, îbn-i Mâce C. 1 S. 120, Darekutnl sh. 233, Tahavî C. 1 S. 226 ve Beyhakl cilt 3 sh. 316
[39] Tirraiz! S. 1 C. 71, îbn-i Mâce C. 1 S. 127, el-Müstedrek cüt I sh. 294, Da. rekutni sh. 180, BeyhaM cilt 3 sh. 283, Tayalist sh. 109, tmam Ahmed*in Müsned´l cilt S, sh. 352 ve 360
[40] Gariptir, hiçbir yerde bulunamadı. Nasb-ürraye C. 2 S. 222
[41] Şeyhü´l-Îslâm Burhanüddîn Ebu´l-Hasan Ali b. Ebû Bekir Merginânî, Hidaye Tercümesi, Kahraman Yayınları: 1/191-195.
[42] Nesbbu-rraye sahibi: «Ben bunu Peygamber Efendimiz (S.A.V.)´den nakledildiğini herhangi bir yerde bulamadım. Ancak İbn-i Ebl Şeybe iyi bir senetle bunu Abdullah îbn-i Mesud´dan nakletmiştir» diye söylemektedir
[43] Şeyhü´l-Îslâm Burhanüddîn Ebu´l-Hasan Ali b. Ebû Bekir Merginânî, Hidaye Tercümesi, Kahraman Yayınları: 1/195-196.
[44] Müslim C. 1, B. 296
[45] Müellif her ne kadar Abdullah îbn-1 Ömer diyorsa da bu hadisin râvi-si Abdullah îbn-i Ömer olmayıp Abdullah îbn-i Amr Îbn-İ As´dir. Ebû Davud C. 1 sn. 176, Nesal C. 1 sh. 222, Tlnnlzt (Şemail) sh. 23, el-Müstedrek C. 1 sh. 32S, İmam Abmed´m Müsned´i dit 2 sh. 198, Tahavt C. 1 S. 194
[46] İmam Ahmed´in Münsed´l C. 1 S. 293 ve 350, Tahavl C. 1 S. 197 ve Bey-hakl cilt 3 sh. 335
[47] Buhari C. 1 S. 145, Müslim C. 1 S. 196
[48] Bu hadis yukanda da geçtiği için burada ona kaynak göstermeye gerek duymadık
[49] Bu lafzıyla gariptir. Buhart ile Müslim Muğİre b. Şu"be´detı: «Bu . f olayları gördüğünüzde Allah´a dua edin ve namaz kılın» şeklinde nakletmis-enUr- Buhari C. 1 S. 145, Müslim C. 1 S. 300
[50] Bu hadis bu lâfızla gariptir. BuharI İle Müslim Hz. Aİşe´den «Bunu gördüğünüzde namaza sığının» şeklinde nakletmişlerdlr. Buhari C. 1 S. 142, Muşum C. 1 S. 296
[51] Şeyhü´l-Îslâm Burhanüddîn Ebu´l-Hasan Ali b. Ebû Bekir Merginânî, Hidaye Tercümesi, Kahraman Yayınları: 1/196-198.
[52] Nuh sûresi ayet 10-11
[53] Peygamber Efendimiz (S-A.V.Vra yağmur duasmı yaptığı, sabit ise da yağmur duasını yaparken namaz kıldığının rivayet edilmemiş obuası doğru bir dava değildir. Bilakis -geleceği üzere- yağmur duasmı yaparken namaz da kıldığı sıhhatli bir senetle rivayet olunmuştur
[54] Ebû Davud C. 1 S. 172, Sesai G-l 8.-B2& lîrmM C. r S. 73, îbn-i Mace C. 1 S. 81, etMüstedrek C. 1 S. 327 re taboti C. 1 S. 181
[55] ibn;i Mâce C. 1 S. 91, Beyhakİ cilt 3 sh. 347, Tahavl C. 1 S. 192
[56] Buhait C. 1 S. 137, Müslim C. 1 S. 193
[57] Şeyhü´l-Îslâm Burhanüddîn Ebu´l-Hasan Ali b. Ebû Bekir Merginânî, Hidaye Tercümesi, Kahraman Yayınları: 1/198-199.
[58] Ebû Davuö C. 1 sh. 184 ve TahavI C. 1 ah. 184
[59] Müslim C. 1 S. 179
[60] Bu hadis daha önce geçmiştir
[61] Bakara sûresi âyet 229
[62] Şeyhü´l-Îslâm Burhanüddîn Ebu´l-Hasan Ali b. Ebû Bekir Merginânî, Hidaye Tercümesi, Kahraman Yayınları: 1/199-201.
[63] Müslim C. 1 S. 300, Ebü Davud cilt 2 sh. 88, Nesi C. 1> S. 258, Tirmizl C 1 S. il ve İbn-i Mece C. 1 S. 105
[64] Şeyhü´l-Îslâm Burhanüddîn Ebu´l-Hasan Ali b. Ebû Bekir Merginânî, Hidaye Tercümesi, Kahraman Yayınları: 1/201.
[65] BuharI C. I S. 949, Müslim cilt 2 sh. 342
[66] Şeyhü´l-Îslâm Burhanüddîn Ebu´l-Hasan Ali b. Ebû Bekir Merginânî, Hidaye Tercümesi, Kahraman Yayınları: 1/201-202.
[67] Buhart C. 1 S. 169, Müslim C. 1 S. 305, Ebû Davud cilt 2 sh. 93, Nesai C. 1 S. 268, Tİrmizi C. 1 S. 119, İbn-1 Mace C. 1 S. 107
[68] Ümmü Atiye´den rivayet olunan Ira hadis gariptir
[69] Buharl C. 1 S. 170, Müslim C. 1 S. 305, Nesai C. 1 S. 269, Ebü Davud C. 1 sh. 83, Tinnizİ cilt 2 sh. 225, el-MÜstedrefc C. 1 S. 355
[70] Gariptir. Nasb-ûrraye C. 2 S. 264
[71] Şeyhü´l-Îslâm Burhanüddîn Ebu´l-Hasan Ali b. Ebû Bekir Merginânî, Hidaye Tercümesi, Kahraman Yayınları: 1/202-203.
[72] İmam Ahmed´in Müsned´i cilt 4 sh. 388, el-Müstedrek cilt 3 sh. 59İ*, Nesai C. 1 sh. 284, Îîm-İ Mâce C. I sh. III, Tahavl cilt 1 sh. 295, Beyhakt cilt 4 sh. 48
[73] El-Müstedrek sh. 386, Darekutni sh. 191, İmam Ahmed´in müsnedi cilt 3 sh. 336, Beyhakî cilt 4 sh. 37
[74] Ebû Davud cilt 2 sh. 99, Tirmizİ C. 1 sb. 123, îbn-i Mace sh. 108 e îmam Ahmed´in müsnedi cilt 3 sh. 118 ve 204
[75] Ebû Davud cilt 2 sh. 98. îbn-i Mâce C. 1 sh. 110, tbn-i Ebl Şeybe cilt 3 sh. 152, İmam Ahmed´in müsnedi cilt 2 sh. 444 ve 455, Tahavî C. 1 sh. 284, Beyhakl cilt 4 sh. 51
[76] Tirmizl C. 1 S. 123, el-Müstedrek C. I S. 363
[77] Ebü Davud cilt 3 sh. 102, Nesal sh. 283 ve 41, îbn-1 Sa´d C. 1 sh. 79, Beyhakl cilt 3 sh. 398
[78] Şeyhü´l-Îslâm Burhanüddîn Ebu´l-Hasan Ali b. Ebû Bekir Merginânî, Hidaye Tercümesi, Kahraman Yayınları: 1/204-207.
[79] îbn-İ M&ce C. 1 sh. 107, tbn-i Ebİ Şeybe cilt 3 sh. 103. Beyhakl cilt 4 sh. 19
[80] Tabakat cilt 3 sh. 10
[81] Ebû Davud C. 1 sh. 97, Tîrmlzi C. 1 sh. 120, Tahavî sh. 277, îmanı Ab-med´in Müsnedi C. 1 S. 394, 415, 419, 432
[82] Şeyhü´l-Îslâm Burhanüddîn Ebu´l-Hasan Ali b. Ebû Bekir Merginânî, Hidaye Tercümesi, Kahraman Yayınları: 1/207-208.
[83] Ebû Davud cilt 2 sh. 102, Nesal C. I sh. 283, Tİrmizî C. I S. 124. İbn-İ Mâce C. I sh. 112, Tabakat cilt 3 sh. 72, Beyhakl cilt 3 sh. 408
[84] El-Üiran C. 1 sh. 242, Beyhakl cilt 4 sh, 54
[85] Müellif, ei-Mebsut´a uyarak her ne kadar böyle söylüyorsa da yanlıştır. Çünkü Ebû Dücane Peygamber Efendimiz (S.A.V.)´İn vefatından sonra Yemame savaşında vefat etmiştir, ki bu da Hicretin 12.Cİ yıh Rebi-ül Evvel ayında ve Hz. Ebû Eekir-i Siddik´m halifeliği sırasında olmuştur, tbn-i Ebl Hayseme «Tarihinde ve Vakıdl (Kitabür-Riddende böyle anlatmışlardır. Nasbür-Raye
[86] Ebü Davud cilt 2 sh. 41, Nesai cüt 2 sh. 164, el-Müstedrefc cilt I sh. 59 ve cilt 4 sh, 259, Beyhakl cilt 3 sh. 408
[87] Müslim, Sâd b. Ebi Vakkas (R.A.)´dan, vefat ettiği hastalığında : «Bana bir lahit açın ve Peygamber Efendimiz (S.A.V.)´e yapıldığı gibi benim de üstüma kerpiçleri dikin» diye söyiediğini kaydetmiştir. Müslim (Cenaiz) 90, îbn-i Mâce (Cenaiz) 39, İmam Ahmed Müsned´i 1/169
[88] îbn-i Ebl Şeybe´nin «Müsennefni cilt 3 sh
[89] Kitab-ül Asar sh, 44
[90] Şeyhü´l-Îslâm Burhanüddîn Ebu´l-Hasan Ali b. Ebû Bekir Merginânî, Hidaye Tercümesi, Kahraman Yayınları: 1/208-209.
[91] Bu lafzıyla gariptir. Fakat şehitlerin yıkanmaması hakkında bir çok hadîsler vardır. Buharl sh. 179, Nesal C. 1 sh. 277, Ebû Davud cilt 2 sh. fil, Tirmizt C. İ sh. 123. tbn-i Mace C. I sh. 110
[92] Bt-Müstedrek dit 3 Sh, 204. Beyhakt cilt 4 sh. 150
[93][93] Gariptir. Ancak îbn-i Sa´d, Tabaka tcilt 3 sh. 2I´de Nehrevan savaşını anlatırken, Hz. Ali´nin öldürülen asiler üzerinde namaz kılıp kılmadığından söz etmemiştir. Nasb-tirraye C. 2 S. 319 Şeyhü´l-Îslâm Burhanüddîn Ebu´l-Hasan Ali b. Ebû Bekir Merginânî, Hidaye Tercümesi, Kahraman Yayınları: 1/209-212.
[94] Buhari (Nam&z) C. I S. 72, Müslim (Hacc) C. 1 S. 428
[95] Bu bir zühuldür. Zira îmam-ı Şafii de Kabe´nin İçinde namaz kılmanın cevazına irniMh- Ahroed MeylanI
[96] Tfnnizl C. 1 S. 46, İbn-İ Mâce C. 1 S. 54, B«yhakl dit 2 sh. 329, Tahavt cilt 1 sh. 224
[97] Şeyhü´l-Îslâm Burhanüddîn Ebu´l-Hasan Ali b. Ebû Bekir Merginânî, Hidaye Tercümesi, Kahraman Yayınları: 1/212-213.
Hidaye Tercümesi / İmamlık Bahsi
(Cemaatle namaz kılmak Sünnet-İ Müekkededir.) Zira Peygamber Efendimiz (Aleyhi´s-salâtü ve´s-selâm) :
-Cemaat kişiyi hidâyete götüren bir sünnettir. Ondan münafık olmayan kişi geri kalmaz- ([1]) buyurmuştur.
(İmamlık herkesten önce, din ahkamını en iyi bilen kimsenin hakkıdır.) îmam Ebû Yûsuf tan «İmamlık, Kur´an´ı en iyi okuyan kimsenin hakkıdır. Zira okuyuş namazda gerekli bir şeydir. Bilgiye ise, ancak herhangi bir olay ile karşılaşıldığı zaman gerek duyulur» diye söylediği rivayet olunmaktadır. Biz de ona karşı diyoruz ki: Okuyuşa namazın yalnız bir rüknü için, bilgiye ise, bütün rükünleri için ihtiyaç vardır. (Şayet din bilgisinde hepsi aynı düzeyde iseler, o zaman imamlık Kur´an´ı en iyi okuyan kimsenin hakkıdır.) Çünkü Peygamber Efendimiz (Aleyhi´s-salâtü ve´s-selâmi :Cemaate, Allah kitabını en iyi okuyanı imamlık eder. Şayet hepsi aynı düzeyde iseler, o zaman hangileri din ahkamını daha iyi biliyorsa o imam olur- ([2]) buyurmuştur. Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) zamanında Kur´an´ı en iyi okuyan kimseler, aynı zamanda din ahkamını da herkesten daha iyi bilirlerdi. Çünkü onlar bilgilerini doğrudan doğruya Kur´an´dan alırlardı. Bunun içindir ki hadiste Öncelik, Kur´an´ı en iyi okuyan kimselere verilmiştir. Bizim zamanımızda ise öyle olmadığı için önceliği din ahkamını en iyi bilen kimseye veriyoruz. (Şayet Kur´an´ı iyi okumada da seviyeleri bir ise, o zaman hangisi daha fazla takva sahibi ise o imamlık eder.) Zira Peygamber Efendimiz (Aleyhi´s-salâtü ve´s-selâm);
-Kim ki takva sahibi bir âlimin arkasında namaz kılarsa, bir Peygamberin arkasında namaz kılmış gibi olur» ([3]) buyurmuştur. (Şayet takvada da hepsi aynı derecede iseler, o zaman en yaşlıları kim ise o imamlık eder.) Çünkü Peygamber Efendimiz {Sallallahü Aleyhi ve Sellem), îbn-i Müleyk e´ nin iki oğluna; İkinizden hangisi yaşça daha büyükse o size imam olsun» buyurmuştur. Hem de cemaattan en yaşlının imamlık ettiği zaman cemaata karşı rağbet daha fazla olur. (Köle, göçebe, fasık, kör ve zina çocuğu olan kimselerin imamlık etmeleri mekruhtur.) Çünkü köle, başkasının hizmetinde olduğu için öğrenime gereği kadar vakit ve olanak bulamaz. Göçebeler de çoğunlukla bilgisizdirler. Fasık da dini vecibeleri pek önemsemez. Kör de kendini necasetten koruyamaz. Zina çocuğu da babası olmadığı için çoğunlukla yoksulluk içinde büyüyüp bilgisiz kalır. Aynca bunların imam olması halinde cemaata karşı rağbet azalmış olur. (Bununla beraber imamlık ederlerse caizdir). Zira Peygamber Efendimiz (Aleyhi"s-salâtü ve´s-selâm);-İyi, kötü, herkesin arkasında namaz kılın» ([4]) buyurmuştur. (İmamlık eden kimse, namazı fazla uzatmamahdır.) Zira Peygamber Efendimiz (Aleyhi´s-salâtü ve´s-selâm); «Kim ki bir cemaata imamlık ederse, en zaîfleri o imiş gibi onlara namaz kıldırsın. Çünkü içlerinden hasta, yaşlı ve işi olan kimseler bulunabilir- ([5]) buyurmuştur. (Aralarında erkek bulunmayan kadınlar için cemaatla namaz kılmak mekruhtur.) Çünkü kadın imamın, kendisine uyan kadınların ortasında durması gerekir. Bu ise, erkekler için tahrimen mekruh olduğundan, eğer cemaatla namaz kılarlarsa mekruh bir davranışta bulunmuş olacaklardır. (Şayet cemaatla namaz kılarlarsa imamları ortalarında durur.) Çünkü H z . Â i ş e (Radıyallâhü anhâ) öyle yapmıştır. ([6]) Zira ortada durmak tesettüre daha uygundur. H z. Â i ş e´ nin kadınlara namaz kıldırması ilk zamanlara hamledilmiştir. (Eğer imama uyan, bir kişi olursa imamın sağında durur.) Zira tbn-i Abbas (Radıyallâhü anh)´ın rivayetine göre Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) ona namaz kıldırırken onu sağ´ tarafında durdurmuştur. ([7]) Açık olan rivayete göre tek kişi imamın tam hizasında durur, imam Muhammed ise: «Ayak parmaklarını imamın ökçesi hizasına koyar- demiştir. Eğer tek kişi imamın sağında değil, arkasında veyahut solunda durursa -sünnete aykırı davrandığı için- iyi bir şey yapmamış olmakla beraber caizdir.(Eğer imama uyanlar iki kişi olursa, imamın arkasında dururlar.) Zira Enes b. Mâlik (Radiyallâhü anhümâ)´dan gelen rivayete göre Peygamber Efendimiz {Sallallahü Aleyhi ve Sellem) onunla kardeşine namaz kıldırırken Önlerinde durmuştur. ([8]) İmam E b û Y û s u f dan ise -İmam ortalarında durur» diye rivayet olunmaktadır. Abdullah İbn-i Mesud (Radıyallâhü anhl´dan gelen nakii de bu yoldadır. ([9]] Biz diyoruz ki: Hadis af-daliyetin, eser cevazın delilidir. ([10])
(Kadın ile çocuğun arkasında erkeklerin namaz kılması caiz değildir.) Zira Peygamber Efendimiz (Aleyhi´s-salâtü ve´s-selâm);-Kadınları geriye bırakın,nasıl kiCenâb-ı Allah da onları geriye bırakmıştır» ([11]) buyurmuştur. Bunun için kadının öne geçmesi caiz değildir. Çocuğa gelince: Çünkü namaz farz da olsa, çocuk için nafiledir. Farzı kılan kimsenin ise nafile kılan kimsenin arkasında kılması caiz değildir. Fakat Teravih namazı ile vakit sünnetlerini çocukların arkasında kılmak, bizim Şeyhlerimiz: «Caiz değildir- demişlerse de B e 1h ulemâsı caiz görmüşlerdir. Kimisi: «Mutlak sünnetlerde îmam Ebû Yûsuf ile îmam Muhammed arasında görüş ayrılığı vardır- demiştir. Fakat muhtar olan görüş şudur ki: hiçbir namazı, çocuğun arkasında büyüklerin kılması caiz değildir. Çünkü çocuğun sünneti büyüğün sünnetinden zaiftir. Zira çocuk, başladığı sünnet namazı tamamlamadan bozarsa, o sünneti kaza etmek icma ile ona lâzım gelmez. Kuvvetli namaz ise zaif olan namaz üzerine bina kılınamaz. Fakat ikisinin de namazı zaif olduğu için çocuğun çocuğa uyması caizdir.
(İmamın arkasında önce erkekler, sonra çocuklar ve onlardan sonra da kadınlar dururlar.) Zira Peygamber Efendimiz (Aleyhi´s-salâtü ve´s-selâm -Benim arkamda önce baliğ ve akıl sahibi erkekler dursun» ([12]) diye buyurduğu gibi, er-keklerle kadınların aynı safta durmaları namazı bozar. Bunun için kadınların arka saflarda durmaları gerekir.(Erkek ile kadının birlikte kıldıkları bir cemaat namazında, eğer imam kadına da imamlık niyetini getirmiş ise kadının erkek ile aynı safta durması erkeğin namazını bozar.) İmam-ı Şafiî ise, bozulmadığını demiştir, ki kıyas da bunu gerektirir. Zira kadının namazı bozulmadığına göre erkeğinkinin de bozulmaması lâzım gelir. Bununla beraber biz Hanefiler bozulduğu görüşündeyiz. Çünkü yukarıda geçen hadis hem meşhurdur ve hem de hadiste kadınlara değil, erkeklere hitab edildiği için kadından çok, erkek durması gereken yerde durmamıştır. Bunun içindir ki kadının namazı bozulmaz da, erkeğinki bozulur. Nasıl ki imama uyarak namaz kılan kimse, imamdan öne geçtiği zaman imamın namazı bozulmaz da, onunki bozulur.
(Eğer imam, kadına imamlık niyetini getirmemiş ise, kadının erkekle aynı safta durması erkeğe zarar vermez. Ancak bu kez kadının namazı bozulur.) Çünkü biz Hanefilere göre bir namazın birlikte kılınması ancak o namazı kılanların birlikte kılmasını kasd ettikleri zaman olur. Nitekim imama cemaatın önünde durmak, ancak eğer imam imamlık niyetini getirirse vacib olur. Nasıl ki imamın arkasında namaz kılan kimsenin namazı da, ancak imama uymak niyetini getirmesi şartıyla caiz olur.
Namazının bozulması için imamm kadına imamlık niyetini getirmesi de, eğer kadın imamın hizasında durursa şarttır. Şayet kadın İmamm arkasında durur ve onun hizasında bir başka erkek bulunmazsa o zaman iki rivayet vardır: Bir rivayete göre caiz değildir. Çünkü kadının ilerliyerek imamm hizasına gelmesi mümkündür. Diğer rivayete göre ise caizdir. Çünkü bilfiil imamın hizasında değildir.
(Kadınla erkeğin aynı safta olmasının erkeğin namazını bozması için, kıldıkları namazın aralarında müşterek olması, mutlak namaz olması, kadının şehvet çağında olması ve aralarında nail bulunmaması şartına bağlıdır.) Çünkü bu şartlar bulunduğu zaman erkeğin namazının bozulduğu nassdan öğrenilmiştir. Bunun için nass-da bulunan bütün şartlar gözetilmelidir.
(Genç kadınlara cemaat namazlarına katılmak mekruhtur.) Zira genç kadının cemaate katılması sakıncalı bir durum doğurabilir. îmam Ebü Hanife´ye göre (Yaşlı kadının sabah, akşam ve yatsı namazlarına çıkmasında bir sakınca yoktur. Diğer iki imam, -Kadın yaşlı olursa bütün namazlara çıkabilir-, demişlerdir.) Çünkü yaşlı kadına rağbet az olduğu için çıkmasında tehlikeli bir durum yoktur. Bunun için bayram namazına çıkması nasıl mekruh değilse diğer namazlara da çıkması mekruh değildir. İmam Ebü H a n i f e. -İnsandaki cinsel ilişki arzusu, kadın yaşlı da olsa erkeklere karışması halinde onu kötü bir duruma itebilir. Ancak şu varki, çapkınlar Öğle, ikindi ve cuma vakitlerinde dışarıda bulunurlar. Sabah ve yatsı vakitlerinde ise uyuyorlar. Akşam namazı vaktinde de yemekle meşguldurlar. Bayram namazı da meydanlarda kılındığı için yer geniş olup kadınlarla erkekler ayrı ayrı yerlerde durabilirler. Bunun için yaşlı kadının sabah, akşam, yatsı ve bayram namazlarında cemaate katılması mekruh değildir» demiştir.
(Abdestli olan kimse, abdestli kalamayan kimsenin, temiz olan kadın da müstahaza olan kadının arkasında namaz kılamazlar.) Zira imamm namazı, arkasında olan kimsenin namazı yerine kaimdir, özrü bulunan kimsenin namazı ise, sağlam kimsenin namazı kadar kuvvetli olmadığı için onun yerine kaim olamaz. Aynı nedenle (Okumuş olan kimse de, okumamış olan kimsenin ve giyinik olan kimse, çıplak olan kimsenin arkasında namaz kılamazlar.)
(Teyemmümlü kimse abdestli kimseye imam olabilir). İmam Muhammed ise, namaz kılabilmek için abdestli olmak şarttır. Teyemmümle ise ancak zaruret halinde namaz kılmabilir, diyerek (Bunun da caiz olmadığı görüşünde bulunmuştur.) İmam Ebû Hanife ile İmam Ebû Yûsuf: Teyemmüm her ne kadar zaruret haline mahsus ise de zaruret kalkmadıkça, abdestle yapılan herşeyin onunla da yapılabildiği için abdest kadar kuvvetlidir demişlerdir.
(Mestlerini mesh eden kimse, ayaklarım yıkayan kimseye imam olabilir.) Zira mestler, abdestsizliğin ayaklara geçmesini önler. Mestlere geçen abdestsizliği de mesih giderir. Müstahaza olan kadın ise öyle değildir. Çünkü ondan sürekli kan aktığı için aldığı abdestle namaz kılmasına zarurete binâen cevaz verilmişse de gerçekte abdestli değildir. (Ayakta namaz kılan kimse oturarak kılan kimsenin arkasında kılabilir.) İmam Muharnmed ise: «Kılamaz» demiştir, ki kıyas da bunu gerektirir. Çünkü ayakta kılman namaz oturarak kılınan namazdan kuvvetlidir. Fakat hakkında nass bulunduğu için biz kıyası terk etmiş bulunuyoruz. Zira rivayet olunmaktadır ki: Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) son namazını, arkasındaki cemaat ayakta oldukları halde oturarak kildırmıştır. C[13])
(İşaretlerle namaz kılan kimse, kendisi gibi işaretlerle kılan kimsenin arkasında kılabilir.) Ancak eğer imam uzanarak, arkasındaki kimse de oturarak işaretleri yapıyorsa, o zaman caiz. değildir. Zira nafile namazlar oturarak kılmabilir de, zaruret olmazsa uzanarak kılınamaz. Bunun için işaretlerle de olsa, oturarak kılınan namaz uzanarak kılınan namazdan kuvvetlidir. (Rükû ve secdeleri yapan kimse, işaretler yapan kimsenin arkasında kılamaz.) Çünkü burada imamın durumu arkasındaki kimsenin durumundan zayıftır.
(Farzı kılan kimse, nafile kılan kimsenin arkasmda kılamaz.) Zira herhangi bir kimsenin arkasında namaz kılmak namazını, kimsenin namazı üzerine bina etmektir. Burada ise, imamın namazında farziyyet vasfı bulunmadığı için, arkasındaki farzı ona bina etmek, mevcut olmayan bir temel üzerine bina etmek kabilinden olur.
(Farzı kılan kimse, bir başka farzı kılan kimsenin arkasında da kılamaz.) Çünkü bir kimsenin arkasmda namaz kılmak o kimsenin namazına ortak olmak demektir. Bunun için her iki kimsenin namazlarının bir olması gerekir.
îmam-ı Şafii (Radıyallâhü anh) -Keyfiyetleri aynı olan bütün namazlar -vasıfları ne olursa olsun- birbirlerinin arkasmda kıhnabilirler- demiştir. Çünkü ona göre bir kimsenin arkasında namaz kılmak, namazı o kimsenin namazı ile birleştirmek değil, ona uydurarak kılmaktır. Bize göre ise, o kimsenin namazı ile birleştirip talep ve mesuliyetleri o kimseye yüklemektir.
(Nafileyi kılan kimse, farzı kılan kimsenin arkasında kılabilir.)
Zira farz olan namaz nafileden kuvvetli olduğu için nafile namaz ona bina. edilebilir. (Bir kimsenin arkasında namaz kıldıktan sonra o kimsenin ab-destsiz olduğunu öğrenen kimse, namazını bir daha kılmak zorundadır.) Zira Peygamber Efendimiz (Aleyhi´s-salâtü ve´s-selâm) «Kim ki bir cemaata najnaz kıldırdıktan sonra abdestsiz veyahut cünüp olduğu anlaşılırsa, hem «endisİ ve hem de onlar namazlarını bir daha kılarlar» ([14]) buyurmuştur. İmam-ı Şafii, yukarıda geçen yargısına dayanarak: «Kendisi bir daha kılar, fakat onlar kılmazlar» demiştir. (Okumak bilmeyen bir kimse, eğer okumak bilen ve bilmeyen kimselerden oluşan bir cemaata namaz kıldınrsa -İmam Ebû Ö£-nife´ye göre- hepsinin namazı fasittir.} Diğer iki imam ise: -İmamın ve okumak bilmeyenlerin namazı yerindedir. Çünkü bu imam da, çıplak ve giyinik kimselerden oluşan bir cemaata çiplak olarak namaz kıldıran imam gibidir. Onun namazı nasıl yerinde ise, bununki de yerindedir» demişlerdir. îmam Ebû Hanife (Radıyallâhü anh) :«Bu imam okuyuş tarzını yerine getirmeye gücü yettiği halde yerine getirmemiştir. Çünkü eğer kendisi imamlık etmeyip de, cemaata içinde okumak bilen kimselerden birine kîldırtmiş olsaydı, o kimsenin okuyuşu onun için de okuyuş olurdu. İşte bunun için onun namazı fasittir ve onunki fasit olunca arkasmda kılanlannki de fasittir. Çıplak olarak namaz kıldıran kimse ise Öyle değildir. Zira imamın giyinikliği, arkasında çıplak olarak namaz kılan kimseye gi-yiniklik hükmünü vermez- demiştir. (Eğer okumak bilen ve bilmeyen iki kişi bir arada ve fakat ayrı ayrı namaz kılarlarsa -Sahih olan görüşe göre- caizdir.) Çünkü her ne kadar eğer okumak bilen kişi diğerine imam olsa, onun okuyuşu diğerine de okuyuş olacak idiyse de, cemaatla kılmadıkları için «niçin böyle yapmadılar » denemez. (Eğer imam gereken miktarı okuduktan sonra çekilip yerine okumak bilmeyen bir kimseyi geçirirse, namazları bozulur.) Çünkü namazın bütün rekâtları namaz oldukları için -ister bilfiil, ister bilfarz olsun- okuyuştan hâli olmamaları gerekir. Okumak bilmiyen kimse ise -okuma yeteneğine sahip olmadığı için- okuması farz edilemez. îmam. Züfer (Radıyallâhü anh) ise: «Okuyuş farzı yerine getirilmiş olduğu için bozulmaz» demiştir. İmamın teşehhüt miktarı oturduktan sonra okumak bilmiyen bir kimseyi yerine geçirmesi halinde de aynı ihtilâf vardır.[15]
Namazın İçinde Abdestin Bozulması
(Bir kimse eğer namaz içinde abdesti bozulursa, namazdan hemen geri çekilir ve eğer imam ise başkasını yerine geçirir ve ab-dest aldıktan sonra gelip namazını tamamlar.) İmam-ı Şâfii (Radıyallâhü anh) «Namazını yenibaştan kılması gerekir» demiştir, ki kıyas da bunu gerektirir. Çünkü abdest bozulunca namazın da bozulması lâzım geldiği gibi, kişinin namazdan çekilip yürümesiyle de namaz bozu-hır. Bu itibarla bu da, kişinin namazım kasten bozması gibidir. Bizim dayanağımız, Peygamber Efendimizin (Aleyhi´s-salâtü ve´s-selâm) :
•Kim ki namaz içinde kusar, ya da burnu kanar veyahut kendisinden mezi gelirse, namazdan geri çekilsin ve gidip abdest aldıktan sonra -eğer bir kimse ile konuşmamış ise- tekrar gelip namazını tamamlasın- ([16]) hadisidir. Peygamber Efendimiz (Sallal-lahü Aleyhi ve Sellem) şunu da buyurmuştur;
«Herhangi biriniz namaz kıldırırken kustuğu veyahut burnu kana-dığı zaman, eliyle ağzını kapatsın ve namazın başmda cemaata yetişen bir kimseyi yerine geçirsin. ([17]) Çünkü kişinin elinde olmayarak abdestinin bozulması, sakınılması mümkün olmayan bir şeydir. Bunun için bu kimseye kolaylık gösterilerek namazım yeni-baştan kılmakla mükellef tutulmamıştır. Bilerek namazını bozan kimse ise, böyle olmadığı için namazını yenibaştan kılmak zorundadır. (Bununla beraber) elinde olmayarak abdesti bozulan kimsenin de (namazını yenibaştan kılması daha iyidir.) Çünkü meselede İmam- Şafii1 nin muhalefeti bulunduğu için, şüpheden kurtulmuş olur. Kimisi de : -Tekbaşına namaz kılan kimse için yeniden kılmak, iman olarak veyahut imamın arkasında kılan kimse için de -cemaatın sevabını elden kaçırmamak için- namazının geri kalanını tamamlamak daha iyidir» demiştir. (Tekbaşına namaz kılan kimse, gidip abdest aldıktan sonra isterse evine, isterse camideki eski yerine dönüp namazını tamamlar. Cemaatla kılan kimse ise, eğer imam henüz namazı bitirmemiş ve imam İle kendisi arasında bir hail de yoksa, eski yerine döner.)
(Eğer bir kimse abdestinin bozulduğunu sanarak namazdan geri çekilir ve camiden çıktıktan sonra, yanılmış olup abdestinin bozulmadığını anlarsa, namazını yenibaştan kılar. Eğer daha camide iken yanıldığını anlarsa, namazını tamamlar.) İmam Muham-m e d´ den gelen bir rivayete göre bu kimse de namazını yeni baştan kılar. Kıyas da namazını yenibaştan kılmasını gerektirir. Çünkü bu kimse namazdan, gerçekte var olan bir özürle çekilmiş değildir. Bununla beraber, bu kimse özürlü olduğunu sanarak namazdan ayrıldığı için gerçekten Özürlü imiş gibi namazını tamamlaması istihsan edilmiştir. Nitekim eğer yanıldığını anlamamış olsaydı, abdest aldıktan sonra namazım tamamlayacaktı. İşte bunun için, gerçekte var olmayan ve fakat var olduğu sanıldığı için varmış gibi kabul edilen bu özre gerçek özrün hükmü verilmiştir. Ancak bu kimse eğer imam olup başkasını yerine geçirmiş ise, gerçekte özürlü olmadığı halde birçok hareketlerde bulunduğu için namazını yenibaştan kılmak zorundadır. Bu da eğer namaz içinde abdestinin bozulduğunu sanmış ise böyledir. Namaza abdestsiz olarak başladığını sanarak namazdan ayrıldıktan sonra yanıldığını anlayan kimse ise, camiden çıkmamış olsa bile -abdest alıp yeniden namaz kılmak üzere namazdan ayrıldığı için- namazı bozulmuştur. Nitekim eğer yanıldığını anlamamış olsaydı, abdest aldıktan sonra namazını yeniden kılacaktı. İşte namazı yenibaştan kılmak veyahut yanda kalan namazı tamamlamak bu kaideye göredir. Çölde namaz kılındığı zaman, safların bulunduğu yer bu meselede cami hükmündedir. Bu itibarla, eğer imam veyahut birinci safta olan bir kimse abdesti bozulduğunda namazdan ayrılıp ön tarafa doğru giderse, onun için sınır sütredir. Yani sütreyi geçince camiden çıkmış sayılır. Şayet sütre yoksa, arkasındaki saflar ne kadar uzanıyorsa, onun için ön tarafta o kadar yer cami hükmündedir. Çölde tekbaşına namaz kılan kimsenin sınırı da, her taraftan secde ettiği takdirde başını koyacağı yerdir.
(Eğer namazda olan kişi, delirmek veyahut uyuyup ihtilâm olmak, ya da baygın düşmekle abdesti bozulursa, namazını yenibaştan kılar.) Zira bu haller çok az vaki olduğu için, nassta vânt olan kusma ve burun kanaması gibi sık sık vaki olan hallere kıyas edilemez. Kişinin abdesti namaz içinde sesli gülmekle de bozulduğu zaman, namazını yenibaştan kılması lâzım gelir. Çünkü sesli gülmek de konuşmak gibi namazı bozar.
(İmamın dili tutulup okuyamaz bir duruma gelmesi halinde, başkasını yerine geçirmesi İmam Ebû Hanife´ye göre caizdir. Diğer iki imam ise -Caiz değildir» demişlerdir.) Zira böyle bir durum çok az vaki olduğu için namaz içinde cünüp olmak gibidir. Namaz içinde cünüp olan imam nasıl başkasına yerine geçiremiyorsa bu da öyledir. İmam Ebû Hanife.«imamın başkasını yerine geçirmesi, namaza devam edemeyeceği bir duduma düşmesi halinde caiz olduğuna göre, dilin tutulması namaza sürdürmeye fazlasıyla mâni bir haldir ve az da vaki olan bir şey değildir. Bunun için namaz içinde cünüp olmak gibi değildir- demiştir. Şayet imam, okuyuşun namaz için gereken miktarını okuduktan sonra dili tutulursa -artık gerek kalmadığı için- başkasını yerine geçiremez.
(Eğer namazda olan kişi, teşehhütten sonra abdesti bozulursa, selâm vermek, için abdest alır.) Zira namazın sonunda selâm vermek vâcib olduğu için abdestsiz verilemez. (Şayet kişi teşehhütten sonra abdestini kasten bozar veyahut namaza aykırı bir davranışta bulunursa, namaza yerindedir.) Çünkü namazı bozulduğu için artık onu sürdürmeye imkân bulunmadığı gibi, yapılması farz olan herhangi bir şey de kalmadığı için o namazın bir daha kalınması gerekmez. Nihayet selâm vermediği için bir vacibi terk etmiş olur.
(Eğer teyemmüm eden kimse namaz İçinde su bulursa) daha önce de geçtiği üzere (namazı bozulur. Eğer bu kimse bir teşehhüt miktarı oturduktan sonra su bulursa, yahut mestlerini mesheden bir kimse bir teşehhüt miktarı oturduktan sonra mesih süresi biter veyahut hafif hareketle mestlerini çıkarırsa, yahut okumak bilmiyen bir kimse bir teşehhüt miktarı oturduktan sonra Kur´an´dan bir sûre veyahut üç âyet miktarı öğrenirse, yahut çıplak olarak namaz kılan bir kimse bir teşehhüt miktarı oturduktan sonra elbise bulursa, yahut işaretlerle namaz kılan bir kimse bîr teşehhüt miktarı oturduktan sonra rükû ve secdeleri yapabilecek bir duruma gelirse, yahut daha önceki namazının kazaya kaldığını unutarak namaza başlayan bir kimse bir teşehhüt miktarı oturduktan sonra durumu hatırlarsa, yahut okumak bilen bir imam bir teşehhüt miktarı oturduktan sonra okumak bilmiyen bir kimseyi yerine geçirirse, yahut sabah namazında olan bir kimse bir teşehhüt miktarı oturduktan sonra güneş doğarsa, yahut ikindi namazında olan bir kimse bir teşehhüt miktarı oturduktan sonra gün batarsa, yahut yaralı olup sargı Üzerisi mesheden bir kimse bir teşehhüt miktarı oturduktan sonra yarası iyileşip sargısı düşerse, yahut -Müstahaza kadın gibi* Özürlü olan bir kimse bir teşehhüd miktarı oturduktan sonra Özrü kalkarsa, İmam Ebû Hanife´ye göre bu hallerin hepsinde namazı bozulur. Diğer iki İmam ise -Namazı yerindedir» demişlerdir.) Kimisi demiştir ki: «Bu ihtilâfın temeli şudur: Namazda olan kimsenin namazı bitirince namazdan çıkmak için bir harekette bulunması, İmam Ebû Hanife´ye göre farzdır, diğer iki imama göre farz değildir. Bu hallerin hiç birisin-" de ise, namazda olan kimsenin namazdan çıkmak üzere bir harekette bulunmadığı için, İmam Ebû Hanife´ye göre bu haller kişi daha namazda iken, diğer iki imama göre ise namaza bittikten sonra vaki olmuş sayılır. Tabiidir ki bu hallerin her biri ile namaz bozulduğu için, eğer namaz içinde vaki olurlarsa namaz bozulur, namaz bittikten sonra vaki olurlarsa namazla bir ilgileri olmaz. İki îmam, yukarıda metni geçen Abdullah îbn-i Mesud´un: Bunu yaptıktan veya söyledikten sonra namazın bitmiş olur» mealindeki hadisine dayanmışlardır. İmam Ebû Hanife de: Çünkü kişi içinde bulunduğu namazdan çıkmadıkça bir başka namaza başlayamaz. Bir başka namaza da kılmasının farz olduğuna göre içinde bulunduğu farzdan çıkması da farz olur. Bu da ancak, kişinin namazdan çıkmak için bulunduğu ve namaza aykın düşen bir hareketle olur. Bu hallerin hiç birisinde ise, kişinin namazdan çıkmak için yaptığı bir hareket yoktur.
Abdullah îbn-i Mesud´un hadisindeki •Namazın bitmiş olur- deyimi de «Namazın bitmeye yaklaşmış olur» ma-nâsındadır. Bu hallerden biri olan imamın kendi yerine bir başkasını geçirmesi de her ne kadar onun kendi hareketi ise de. namaza aykın olup namazı bozan bir hareket değildir. Nitekim eğer imamın kendi yerine geçirdiği kimse, Kur´an okumasını bilen bir kimse olsaydı namazı bozulmazdı. Burada namazın bozulması, imamın kendi yerine geçirdiği kimsenin imamlığa yetenekli olmamasından ileri gelen şer´i bir hükümdür- demiştir. (Eğer bir kimse cemaata bir rekât kılındıktan sonra katılırsa, imamın abdesti bozulduğunda o kimseyi yerine geçirmesi caizdir.) Çünkü bu kimse imamın abdesti daha bozulmamışken cemaata katılmıştır. Bununla beraber, imamın namazın tamamına yetişen bir kimseyi yerine geçirmesi daha iyidir. Zira imamın namazını tamamlamaya bu kimsenin gücü daha yeter. Bir rekât kılındıktan sonra cemaata katılan kimse için de -cemaatla birlikte selâm veremiye-ceği için- imamın yerine geçmemek daha uygundur. (Şayet ima-nıın yerine geçerse imamın vardığı yerden başlar.} Çünkü imamın yerine geçmiştir, (ve selâm verme yerine vardığı zaman, cemaatla birlikte selâm vermesi için namazın başında cemaata yetişen birini yerine geçirir. İmamın namazı bittikten sonra eğer bu kimse sesli güler, ya bilerek abdestini bozar, ya konuşur veyahut camiden çıkarsa, kendisinin namazı bozulur. Fakat cemaatın namazı tamamdır.) Çünkü kendisi daha namazın içinde iken namazı bozan bir davranışta bulunmuştur. Cemaatın namazı ise o sırada bitmiştir. Birinci imamın namazı da eğer o sırada bitmiş ise bozulmaz, bitmemiş ise -en sahih olan rivayete göre- bozulur. (Eğer imam namazın sonunda bir teşehhüt miktarı oturduktan sonra sesli olarak güler veyahut kasten abdestini bozarsa, namaza sonradan katılanların namazı -İmam Ebû Hanife´ye göre- bozulur. Diğer iki imam ise: «Bozulmaz- demişlerdir. Eğer imam konuşur veyahut camiden çıkarsa, sonradan namaza katılanların namazı her üç İmama göre de bozulmaz.)
İ- m a m Muhammed ile İmam Ebû Yûsuf: imama uyan kimsenin namazı,, imamın namazına tâbidir. İmamın namazı yerinde ise, onun da namazı yerindedir. İmamın namazı fasit ise onun da namazı fasiddir. Burada imamın namazı yerinde olduğu için onun da namazı yerindedir. Çünkü kişi bir teşehhüt miktarı oturduktan sonra, namazı bitmiş olduğu için ister sesli gülsün, ister abdestini kasten bozsun, ister konuşsun veyahut camiden çıksın, bu durumların hiç biri ona zarar vermez» demişlerdir. İmam Ebû Hanife ise:Namazda sesli gülmek abdesti bozduğu için namazın son cüzünü fesada götürür. İmamın namazından son cüz fesada gidince ona uyanın namazından da o kadarcık fesada gider. Ancak imamın namazı sona geldiği için onun daha yapacağı bir iş kalmamıştır. Cemaata sonradan katılan kimse ise, namazı daha sürdürmek zorundadır. Fasit olan namaz da sürdürülemez. Selâm vermek ise sesli gülmek gibi değildir. Çünkü selâm vermek namazı sona erdirir. Selâmda sağ ve sol taraflardaki kimselere hitap bulunduğu için, konuşmak da selâm vermek gibidir», demiştir. Şunu da hatırlatmak gerekir ki, eğer bir kimse bir teşehhüt miktarı oturduktan sonra sesli olarak gülerse, yapması gerekli olan bir farz kalmadığından, namazı bozulmuyorsa da abdesti bozulur. (Rükû veya secdede abdesti bozulan kimse, abdest alıp namazından geri kalanını tamamlar. Ancak içinde abdestinin bozulduğu rükû veya secde muteber değildir.) Zira herhangi bir rükün, ondan başka rükne geçümedikçe tamam olmaz ve abdestsiz olarak ondan başka rükne de geçmek mümkün değildir. Bunun için abdest aldıktan sonra, içinde abdestinin bozulduğu rükû veya secdeyi bir daha yapmak gerekir. Şayet bu kimse imam olup başkasını yerine geçirirse, yeni imam abdestli olduğu için o rükû veya secdeyi bir daha yapmaz. (Eğer kişi rükû veya secdede iken, geçen rekâtın bir secdesini eksik bıraktığım veyahut tilâvet secdesiyle borçlu olduğunu hatırlarsa unuttuğu secdeyi yaptıktan sonra rükû veya secdesini bir daha yapar.l Bu rükû veya secdeyi bir daha yapmak -namazdaki hareketlerin tertibine mümkün olduğu kadar riâyet etmek bakımından- daha iyidir. Yoksa, bir daha yapmasa da bir şey lâzım gelmez. Çünkü şart olan, abdestli olarak her hareketin yapılmasıdır, ki bu da yapılmıştır. (Tek bir kişiye imamlık eden kimse, abdesti bozulup camiden çıkarsa, ister istemez o tek kişi imam olur.) Çünkü imamın yeri boş kalırsa namazı fesada gider ve kendisinden başka da imamlık edecek kimse yoktur. Birinci imam, onu yerine geçirmiş sayıldığı için, abdest aldıktan sonra gelip namazını onun arkasında tamamlar. (Eğer arkasında yalnız bir çocuk veyahut bir kadm olursa, kimisi: -Namazı bozulur» demiştir.) Zira yerine geçen çocuk veya kadm imamlığa ehil değildir. Kimisi de : -Bozulmaz. Çünkü kendisi kas-den o çocuk veya kadını yerine geçirmemiş ve o çocuk veya kadın da imamlığa ehil olmadığı için yerine geçmemiştir- demiştir.[18]
Namazı Bozan Ve Namazda Mekruh Olan Şeyler
(Namaz içinde, ister bilerek, ister yanlışlıkla olsun konuşan kimsenin namazı bozulur.) î m a m -1 Şafii (Allah rahmet eylesin) meşhur olan hadise dayanarak :-Kişi yanlışlıkla veyahut unutarak konuşursa namazı bozulmaz» demiştir. Bizim dayanağımız Peygamber Efendimizin (Aleyhi´s-salâ-tü ve´s-selâm);«Bizim bu namazımız onda, insanların birbirleriyle konuşmaları türünden olan herhangi birşey yaramaz. Namaz yalnız teşbih, Kur´an okumaktır» ([19]) hadisidir. Zira I m a m-1 Şafii´nin dayandığı meşhur hadis, yanlışlıkla işlenen herhangi bir şeyde günah bulunmadığı mânâsına mahmuldür. Fakat namaz içinde yanlışlıkla selâm vermenin namaza bir zararı yoktur. Çünkü selâm bir bakıma zikir, bir bakıma hitabtır. Bunun için, yanlışlıkla verildiği zaman zikir, bilerek verildiği zaman konuşma olur. (Eğer kişi namaz içinde inler, ya ah çeker veyahut yüksek sesle ağlarsa, eğer inleyişi, ah çekmesi veyahut ağlaması, Allah korkusu ve ruh İnceliğinin bir sonucu ise) huşua delâlet eden bir hal olduğu için (namazı bozmaz. Eğer ağn veyâhud üzüntüden ötürü ise bozar.) Zira bu durumda kişi ağn veya üzüntüsünün dayanılmaz olduğunu ifâde eder gibi olduğu için konuşmuş sayılır.
îmam. Ebû Yûsuf tan : «Namazdaki kimsenin ah demesi namazı bozmaz da, uh demesi bozar» diye söylediği rivayet olunmaktadır. Kimisi demiştir ki: «imam Ebû Yûsuf´a göre kaide şudur: Eğer kelime ile harften fazla değilse ve her iki harfi veyahut biri ELYEV METENSAH da. toplanmış bulunan harflerden ise namazı bozmaz. Eğer her iki harfi de bu harflerden olmazsa bozar. Çünkü bu harfler Arapçada katma harflerdir».
Halbuki bu, kuvvetli bir yargı değildir. Çünkü konuşmalarda hangi harflerden olursa olsun, mânâ ifade eden kelimeler kullanılır. Mânâ ifade eden kelimeler içinde de tamamen katma harflerinden oluşan kelimeler çoktur.
(Eğer kişi zorunhık duymadan öksürür ve boğazından harfler çıkarsa, namazın -iki imama göre-bozulması gerekir. Zorunluk sonucu olan öksürme İse -aksırık gibi- namaza zarar vermez, Ak-siran bir kimseye, namaz içinde YERHEMUKELLAH demek de namazı bozar. Zira YERHEMUKELLAH» -Allah sana rahmet eylesin» demek olduğu için insanların birbirleriyle konuşmaları türündendir. Fakat aksıranın kendisi veyahut bir başkası ona ELHAMDÜLİLLAH derse -demişlerdir ki- Öyle değildir. Çünkü aksırana ELHAMDÜLİLLAH demek âdet değildir. (Eğer bir kimse Kur´an´dan bir sûre veya âyet okurken unutup âyetin sonunu okuyamazsa, namazda olan bir kimsenin ona hatırlatmak için o âyeti okuması namazını bozar.lUnutan kimse de eğer namazda ise, onun da namazı bozulur. Çünkü bu bir öğretim ve öğrenim olduğu için karşılıklı bir konuşmadır. Ancak eğer yalnız bir kez olup tekerrür etmezse -az sayıldığı için- zararı yoktur. Bunun için K ud û r i -Eğer tekerrür ederse- diye kayıt koymuştur. (El-Cami-ül Sağir´de ise -bunun- bir konuşma olduğu ve konuşmanın azı ile çoğu arasında fark bulunmadığı için- bu kayıt yoktur. (Eğer imamın unutup durakladığı âyeti arkasındaki cemaattan biri ona hatırlatırsa, namazı bozulmaz.) Zira her ne kadar bu da diğeri gibi bir konuşma ise de kişi, imamının namaz eksikliklerini düzeltmek zorunda olduğu için, namazın amellerinden sayılır. (Ancak hatırlatmak için okurken) sahih olan kavle göre (okumayı de-ğiL hatırlatmayı kasd etmelidir. Zira imamın arkasında namaz kılan kimse ancak hatırlatmak için okuyabilir, normal okumaktan men-edilmiştir. (Şayet İmam unuttuğu âyet üzerinden atlayıp bir başka âyete geçtikten sonra ona natırlatihrsa, hatırlatanın namazı bozulur. Eğer İmam da hatırlatana uyarak unuttuğu âyete geri dönerse, onun da namazı bozulur) Zira bir zorunluk yokken kendisine telkin de bulunulmuş ve o da zorunlu olmayan o telkine uymuştur. imamın herhangi bir âyeti unutup durakladığı zaman, cemaatin acele etmemesi ve imamın da -eğer zamam gelmişse hemen rükûa varmak veyahut unuttuğu âyeti bırakıp bir başka âyete geçmek suretiyle, cemaati kendisine hatırlatmaya mecbur kılmaması gerekir.
(Eğer bir kimse: -Allah´dan başka bir ilah var mı ) diye söyler ve namazda olan kimse de -Allah´dan başka ilah yoktur» demek olan LA İLAHE ÎLLELLAH derse -İmam Ebü Hanife ile İmam Muhammed´e göre- namazı bozulur. İmam Ebû Yûsuf ise bozulmaz» demiştir.) Bu ihtilâf, namazda olan kimsenin bunu adama cevap verme gayesiyle söylemesi halindedir: imam Ebû Yûsuf: «LA İLAHE ÎLLELLAH sigasi itibarıyla sena ve Allah´ı yüceltme olduğu için, kişinin niyetiyle değişmez» demiştir, imam Ebû Hanife ile îmam Muhammed ise:
«Böyle de olsa, kişi onu cevap olarak söylediği ve aynı zamanda cevaba da yaradığı için aksıran kimseye YERHAMUKELLAH demek gibidir» demişlerdir. Sahih olan rivayete göre aynı ihtilâf, bir kimsenin «falanca adam ölmüştür» demesi üzerine bir başkasının namazda ÎNNA LİLLAH VE İNNA İLEYHİ RACİUN diye cevap vermesi halinde de vardır. (Eğer kişi LÂ İLAHE İLLELLAH da söylemekle «ben namazdayım» demek isterse, namazı -icma ile- bozulmaz.) Zira Peygamber Efendimiz (Aleyhi´s-salâtü ve´s-selâm) : «Herhangi biriniz namazda bir olayla karşılaştığı zaman, teşbih getirsin- ([20]) buyurmuştur. (Eğer bir kimse, öğle namazından bir rekât kıldıktan sonra ikindi veyahut nafile namazına başlamak niyetiyle tekbir alırsa, öğle namazını bozmuş olur.) Çünkü onun başka namaza başlaması sahihtir. Onun için öğle namazından çıkmış olur. (Eğer öğle namazından bîr rekât kıldıktan sonra yine öğle namazına başlamak niyetiyle tekbir alırsa kıldığı rekât rekât olup onun bir daha kılması gerekmez.) Zira daha önce başlamış olduğu bir namaza bir daha başlamak niyetiyle tekbir aldığı için, eski niyetini yenilemekten başka bir şey yapmış değildir. Bunun için eski niyetinin hükmü bakidir.
(Namaz içinde Kur´an´ı yüzünden okumak -İmam Ebû Hani-fe´ye göre namazı bozar.) Çünkü Kur´an´ı yüzünden okuyan kişi -onu taşımak, açıp içine bakmak ve yapraklarını çevirmek gibi- bir çok hareketler yapmak zorunda olduğu gibi, ayrıca başkasından ders okur gibi olur. Buna göre, namazda Kur´an´ı yüzünden okumanın caiz olmayışının iki nedeni var: Biri, okuyanın birçok hareketler yapmak zorunda kalması, diğeri başkasından ders alır gibi olmasıdır. Birincisine göre eğer kişi Kur´an´ı eline almazsa, caizdir. İkincisine göre ise, eline alsa almasa caiz değildir (Diğer iki İmama göre ise, namazda Kur´an´ı yüzünden okumanın sakıncası yoktur.) Zira Kur´an okumak nasıl bir ibadet ise. ona bakmak da ayn bir ibadettir. (Ancak) Yahudi ve Hıristiyanların âdeti olduğu için (mekruhtur). Namazda olan bir kimsenin kitap, yazı ve benzeri gibi bir şeyi mütalaa etmesi -sahih olan rivayete göre- ittifakla namazı fesada götürmez. Fakat eğer bir kimse : «Ben falanca kitabı okumayacağım» diye yemin ettiği zaman o kitabı mütalaa ederse yeminini bozmuş olur. Zira herhangi bir şeyi okumaktan gaye, o şeyin muhtevasını öğrenmektir ki bu, mütalaa ile de olur. Namaz ise, çok derecede sayılan vücut hareketleriyle bozulur. Mütalaa da ise, zihin faaliyetinden başka herhangi bir vücut hareketi yoktur.
(Namazda olan bir kimsenin önünden kadının geçmesi namaza bozmaz.) Zira Peygamber Efendimiz (Aleyhi´s-salâtü ve´s-selâm) :-Herhangi bir şeyin geçmesi namazı bozmaz ([21]) buyurmuştur (Ancak geçen kimse günah işlemiş olur.) Zira Peygamber Efendimiz (Aleyhi´s-salâtü ve´s-selâm) :«Eğer namaz kılanın önünden geçen kimse, bunun ne kadar günah olduğunu bilseydi, kırk... bekliyecekti- ([22]) buyurmuştur. Ravi demiştir ki: Kırk yıl mı, ay mı, gün mü dedi hatırlayamıyorum. Derler ki: namazın önünden geçmek, eğer namaz kılan ile geçen arasında bir hail bulunmaz, ve geçen kimse namaz kılanın secde edeceği yerden geçer ve namaz kılanla geçenin azalan birbirlerine muhazi olursa günahtır. (Eğer kişi çölde namaz kılıyorsa, önüne bir sütre koyması gerekir.) Zira Peygamber Efendimiz (Aleyhi´s-salâtü ve´s-selâm) : -Herhangi biriniz çölde namaz kıldığı zaman önüne bir sütre koysun- ([23]) buyurmuştur. (Sütrenin yerden yüksekliği en az bir ziradır.) Çünkü Peygamber Efendimiz (Aleyhi´s-salâtü ve´s-selâm) : -Herhangi biriniz çölde namaz kıldığı zaman, deve palanının arkası kadar yüksek bir şeyin önünde duramaz mı » ([24]) buyurmuştur. (Kimisi s -Sütre en az bir parmak kalınlığında olur- demiştir.) Çünkü eğer bir parmak kalınlığından da ince olursa uzaktan görülemediği için o sütreden gaye hâsıl olmaz
(Namaz kılan kimse sütrenin yakınında durur.) Zira Peygamber Efendimiz (Aleyhi´s-salâtü ve´s-selâm) :
«Bir sütrenin karşısında durarak namaz kılan kimse, sütrenin yakınında dursun» ([25]) buyurmuştur.
(Ve sütreyi ya sağ veya sol kaşının hizasına getirir. Çünkü bunun da hakkında hadis varid olmuştur. ([26]) Eğer namaz kılmak istiyen kimse, önünde herhangi bir yol yoksa ve önünden bir şeyin geçmiyeceğinden emin ise, sütre koymasa da bir şey lâzım gelmez. (İmamın sütresi, cemaat İçinde sütredir.) Zira Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) Mekke vadisinde dikilmiş bir bastona karşı durarak namaz kıldırmişür. Arkasındaki cemaatin önünde ise sütre yoktu. ([27]) (Sütrede muteber olan, yere dikilmesidir. Yere atmak veyahut çizgi çekmek kâfi gelmez.) Zira yere atmak veyahut çizgi çekmekle gaye elde edilemez.
(Namazda olan kimse eğer önünde sütre bulunmaz veyahut bulunduğu halde herhangi bir kimse onunla sütre arasında geçmek isterse, buna mâni olur.) Zira Peygamber Efendimiz (Aleyhi´s-salâtü ve´s-selâm) : «Yapabildiğiniz kadar mani olun» ([28]) buyurmuştur. (Mani olmak da ya) Peygamber Efendimizin (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) bir gün namaz kılarken önünden geçmeye davranan Ümmü Seleme´ nin iki çocuğuna yaptığı gibi ([29]) (el işareti yapmak, ya da) yukarıda geçen hadise binaen (teşbih getirmek suretiyle olur. Hem el işareti yapmak ve hem de teşbih çekmek mekruhtur.) Çünkü birisi kâfi gelir.[30]
Bir Fasıl
(Namazda olan kimsenin, elbise veyahut herhangi bir yeriyle oynaması mekruhtur.) Zira Peygamber Efendimiz (Aleyhi´s-salâtü ve´s-selâm) :«Cenâb-ı Allah üç şeyi yapmanızdan hoşlanmaz: Oruçta kadınlara yaklaşmaktan, namazda oyalanmaktan ve mezarlıklarda gül-mekten> ([31]) buyurmuştur. Hem oynamak namazın dışında haram iken namazda haram olması evleviyyetle lâzım gelir (Namazda olan kimse çakıllarla da oynamaz. Ancak eğer secdeye İmkan bulamazsa, alnını koyacağı yerin çakıllarını bir defa için düzeltebilir.) Zira Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem Ebû Z e r r i Gif ari´ye; "Ev Ebu Zer, yalnız bir defa için. Yoksa bırak» ([32]) buyurmuştur.(Namazda olan kimse, parmaklarım da çıtlatamaz.) Zira Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) H z . Ali (Radıyallâhü anh) ´a;-Kendim için istediğimi senin için de istiyorum. Namaz kılarken parmaklarını çıtlatma» ([33]) buyurmuştur (Namazda olan kimse elini böğrüne koyamaz.) Zira Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) bundan nehyettiği gibi, ([34]) elini böğrüne koyan kimse sünnet olan bir durumu terk etmiş olur. (Namazda olan kimse, yüzünü sağa sola çevirip bakamaz.) Çünkü Peygamber Efendimiz (Saüallahü Aleyhi ve Sellem) :-Eğer namazda olan kimse, kiminle konuştuğunu bilseydi, yüzünü sağa sola çevirip bakmazdı» ([35]) buyurmuştur. (Şayet boynunu döndermeden ve yalnız gözlerinin ucu ile sağa sola bakarsa mekruh değildir.) Zira Peygamber Efendimiz (Sallal-lahü Aleyhi ve Sellem) namazda. Ashabına gözlerinin ucuyla bakardı. ([36])
(Namazda olan kimse, çömelmez ve dirseklerini yere serip yüzükoyun yatmaz.) Zira E b û Zer (Radıyallâhü anh) -Sevgili dostum beni, horoz gibi yeri gagalamaktan, köpek gibi çömelmek-ten ve tilki gibi dirseklerimi yere serip yüzükoyun yatmaktan neh-yetmiştir, demiştir. ([37])
(Namazda olan kimse ne diliyle ne eliyle selâm alamaz.) Çünkü dil ile selâm almak konuşmaktır. El ile almak da konuşmak hükmündedir. Hatta eğer selâm almak veya vermek niyetiyle birisiyle el sıkışırsa namazı bozulur.
(Namazda olan kimse eğer mecbur olmazsa bağdaş oturamaz.) Çünkü bağdaş oturmada sünnet olan oturuş terk edilmiş olur.(Kişi namaz kılarken saçım başında toplayıp bağlaması da mekruhtur.) Rivayet olunmaktadır ki Peygamber Efendimiz (Sallalîahü Aleyhi ve Sellem) kişiyi, saçı başında düğümlenmiş olarak namaz kılmaktan nehyetmiştir. ([38]) (Namazda elbiseyi toplamak da mekruhtur.) Çünkü bir nevi bü-yüklenmedir. (Elbiseyi omuzların üstüne atarak ve kollan geçirmeden namaz kılmak da mekruhtur.) Zira Peygamber Efendimiz (Sal-lallahü Aleyhi ve Sellem) bundan nehyetmiştir. ([39]) (Namazda olan kimse yiyemez ve içemez.) Zira yemek ve içmek namazın amellerinden değildir. (Şayet kişi, bilerek veyahut yanlışlıkla bir şey yer veya içerse namazı bozulur.) Çünkü yemek ve içmek oldukça uğraştıncı ve uzun süren birer iştirler. Namazda olan kimse ise, bu kadar uzun süren bir işi yaparken namazda olduğunun farkında olmaması mümkün değildir.
(İmamın namaz kıldırırken mihrabın içinde durması mekruhtur.) Çünkü mabedlerde özel yerleri bulunan Hristiyan ve Yahudi din adamlarına benzemiş olur. (Fakat mihrabın dışında durup mihrabın içinde secdeye varmasının bir sakıncası yoktur.) Aynı sebepten dolayı imamın (camide bulunan seki gibi yüksek bir yerin üstünde yalnız olarak durması da mekruhtur.)
(Karşıda bir Kur´an veya kılıç asılı olduğu halde de namaz kılmak mekruh değildir.) Zira î b n - i Ömer (Radıyallâhü anh) yolculuklarında çoğu kez azatlısı N â f i n ´ in sırtına karşı durup namaz kılardı.
(Karşıda bir Kur´an veya kılıç asılı olduğu halde de namaz kılmak mekruh değildir.) Zira Kur´an veya kılıç tapılan nesnelerden değillerdir. Kerahet ise tapma korkusundan ötürüdür.
(içinde insan veya hayvan resminin bulunduğu bir sergi Üzerinde namaz kılmanın sakıncası yoktur.) Çünkü bu durumda resim ayak altında kaldığı için ona saygı gösterilmiş olmayıp, tersine küçümsenmiş olur. (Fakat) resme tapmayı andırdığı için (resim üzerinde secde edilmez.) K u d û r i´ de «resim üzerinde secde edilse edilmese resimli sergi üzerinde namaz kılmak mekruhtur- diye kayd edilmektedir. Çünkü namazın kendisi bir saygı gösterişidir. (Eğer namaz kılanın karşısında, ya tavanda veyahut yanlarında bir tane veyahut birden çok asılı resimler bulunursa, namazı mekruhtur.) Zira Cibril (Aleyhısselâm) Peygamber Efendi-
miz (Aleyhi´s-saiâtü ve´s-selâm)´a; Biz, içinde köpek veyahut resim bulunan bir eve girmeyiz» ([40]) demiştir. Eğer resim, gözle görülmiyecek kadar küçük olursa mekruh değildir. Çünkü çok küçük olan resimlere tapılmaz.
(Başı kesik olan resimler resim sayılmaz.) Zira başı bulunma yan resme tapümadığı için nihayet o da mum, çıra ve kandil gibi olup karşısında kılman namaz mekruh değildir. (Eğer resim yere atılmış bir yastık veyahut serili bir döşekte olursa) üzerine basıldığı için (mekruh değildir.) Fakat eğer yastık duvara dayalı veyahut yerden yüksek bir şey üzerinde olursa, bulunduğu yerde namaz kılmak -ona bir saygı gösterisi olabildiği için- mekruhtur. Namazın en mekruh olan durumu, namaz kılarken resmin karşısında durmaktır. Ondan sonra resim namaz kılanın tepesinde, ondan sonra sağında, ondan sonra solunda ve ondan sonra da arkasında iken namaz kılmasıdır.(Eğer kişi içinde resimler bulunan bir elbiseyi giyerse) Putları üstünde taşıyan kimselere benzediği için (mekruhtur.) Fakat bu hallerin hepsinde kılınan namaz, sıhhat şartlan eğer yerine getirilmiş ise sahihtir. Ancak mekruh olduğu için bir daha kılınır, ki hüküm kerahetle kılınan her namazda caridir. (Canlı olmayan şeylerin resmi mekruh değildir.) Zira canlı olmayan şeylere kimse ibadet et-
mez. (Namaz içinde yılan ve akrepleri Öldürmenin bir sakıncası yoktur.) Zira Peygamber Efendimiz (Aleyhi´s-salâtü ve´s-selâm); «Namazda bile olsanız o iki siyahı öldürün» ([41]) diye buyurmuştur. Ayrıca, onları öldürmek namazda karşılaşılan bir gaileyi defetmek olduğu için, namazın Önünden geçmeye davranan kimsenin geçmesini önlemek gibidir. Sahih olan görüşe göre -hadiste bir istisna bulunmadığı için- yılanın hiç bir çeşidi bu hükümden müstesna değildir. (Namaz içinde âyet ve hadisleri parmaklarla saymak mekruhtur.) Bunun gibi sûreleri de elle saymak mekruhtur. Çünkü elle´ saymak namazın amellerinden değildir. Îmam Ebû Yûsuf ile İmam Muhammed´ den: «Namazda âyet ve teşbihlerin belli sayıda okunması sünnet olduğu için -ster farz, ister nafile olsun-namazda elle saymanın bir sakıncası yoktur» diye rivayet olunmaktadır. Biz diyoruz ki: Kişi okumak istediği âyetlerin adet miktarını namaza başlamadan sayabildiği için, namaza girdikten sonra sayarak okumak -Allah daha iyi bilir- gereksiz bir şeydir.[42]
Bir Fasıl
(Helada dahi olsa, kıbleye dönük olarak abdest bozmak mekruhtur.) Zira Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) bundan nehyetmiştir. ([43]) Kişinin kıbleye arkasını vererek abdest bozmasının hükmü hakkında ise, iki rivayet vardır: Bir rivayete göre mekruhtur. Çünkü saygısızlıktır. Bir rivayete göre mekruh değildir. Zira abdest bozarken arkasını kıbleye veren kimsenin çirkin avreti kıblenin karşısında değildir. Kendisinden çıkan pislik de yere iner. Fakat kıbleye dönük olarak abdest bozan kimse öyle değildir. Çünkü onun hem çirkin yeri kıbleye karşıdır ve hem de abdestini kıbleye doğru bozmuş olur.
(Caminin damında cinsel ilişkide bulunmak, büyük veya küçük abdest bozmak tahrimen mekruhtur). Zira caminin damı da caminin içi hükmündedir. Hatta eğer bir kimse caminin damında durup caminin içinde bulunan imama uyarsa, caizdir. İtikafta olan bir kimse de eğer caminin damına çıkarsa, itikâfı bozulmaz. Cünüb olan bir kimsenin de, caminin damında durması caiz değildir. (Fakat al-tında mescid bulunan binada abdest bozmanın sakıncası yoktur.) (Namaz vakitleri dışında bile olsa caminin kapısını kilitlemek) Namaza mani olmak izlenimini verdiği için (mekruhtur) kimisi: «Eğer cami eşyasının çalınmasından korkutuyorsa sakıncası yoktur.» demiştir.
(Camileri ces, saç ve altun suyu gibi şeylerle nakışlamanın bir sakıncası yoktur.) Bu deyimden: -Camileri nakışlamak günah değildir. Fakat sevabı da yoktur» diye anlaşılmaktadır. Fakat kimisi sevabtır demiştir. Bu da eğer kişi, kendi kesesinden yaparsa böyledir. Mütevelli ise, camiye malından baktığı için, nakış ve benzeri gibi caminin zaruri ihtiyaçları dışında -Allah daha iyi bilir- herhangi bir şey için harcama yapamaz. Hatta eğer yaparsa kendi kesesinden gider.[44]
Vitir Namazı
(Vitir namazı, İmam Ebû Hanife´ye göre vacibtir. Diğer iki imam »se: -Sünnettir» demişlerdir.) Çünkü sünnet olduğunu gösteren bîr çok belirtileri vardır. Nitekim onun için ayrı bir ezan yoktur ve vü-cûbunu inkar eden kimse kâfir olmaz. Peygamber Efendimizin (Aley-hi´s-salâtü ve´s-selâm) :
«Cenab-ı Allah namazlarınıza bir tane daha eklemiştir. O da vitir namazıdır. Onu yatsı ile fecrin doğuşu arasında kılın- ([45]) hadisi ise, î m a m Ebû Hanife´ nin görüşünü teyid etmektedir. Zira hadis emirdir, emir de vücub içindir. Bunun içindir ki vitir namazı vaktinde kılınmadığı zaman, kazası icma ile lâzım gelir. Vitir namazının vücubunu inkâr edenin kâfir olmaması da, vü-cubunun sünnet, yani hadis ile sabit olduğu içindir. İmam Ebû Hanife´ den, söylediği rivayet olunan- sünnettir» sözünden de maksat budur, yani vücudu sünnet ile sabittir. Vitir namazına ayrı bir ezan bulunmayışının nedeni de yatsı namazının vaktinde kılınmasıdır. Çünkü yatsı namazının ezan ile kameti ona da yeterli olur. (Vitir namaza üç rekâttır ve aralarında selam yoktur.) Zira H z. A i § e (Radıyallâhü anhâ)"dan gelen rivayete göre Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem), Vitir namazını üç rekât kılar ve aralarında selâm vermezdi. ([46]) Hasan İbn-i Ziyad da (Allah rahmet eylesin) Vitir namazının üç rekât olup, aralarında selâm bulunmadığı konusunda bütün müslümanların icma ettiğini hikâye etmiştir, ki îmam-ı Şafii´ nin bir kavli de bu yoldadır. Imam-ı Şafiî bir diğer kavlinde ise : «Vitir namazı iki selâm ile kılınır» demiştir. îmam Malik de (Allah rahmet eylesin) bu görüştedir. Yukarıda rivayet ettiğimiz hadis ise, onlara karşı bir hüccettir. Vitir namazının üçüncü rekâtında rükûa varmadan Kunut duası okunur. Imam-ı Şafiî ise: «Rüküdan sonra okunur. Zira rivayet olunmaktadır ki: Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aley ve Sellem) vitir namazının sonunda kunut duasını okurdu. ([47]) Namazın sonu ise rüküdan sonradır» demiştir. Bizim ise dayanağımız, Peygamber Efendimizin (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) kunut duasını rükûdan önce okuduğuna dair rivayettir.([48] )Imam-ı Şafii (Allah rahmet eylesin) : «Vitir namazında kunut duası. Ramazan ayının son yansından başka bir zaman okunmaz- demiş ise de, bize göre bütün senede okunur. Zira rivayet olunmaktadır ki Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) , Kunut duasını torunu H z Hasan (Radıyallâhü anh) ´a öğretirken; «Bunu vitir namazında aralıksız oku» buyurmuştur. (Vitir namazının her rekâtında hem Fatiha, hem Zammı sûre okunur.) Zira -yukarıda geçtiği üzere- Cenâb-ı Hak «Namazda, Kur´an´dan neyi okuyabilirsen oku» buyurmuştur.([49]) (Kişi Kunut duasını okumak istediği zaman) Bir durumdan bir başka duruma geçtiği için (ellerini kaldırır ve tekbir getirerek Kunut duasını okumaya başlar.) Zira Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) -yukarıda da geçtiği üzere- «Yedi yerden başka eller kaldırılmaz» diye buyururken bu yerlerden birinin Kunut tekbiri olduğunu söylemiştir. (Vitir namazından başka bir namazda Kunut duası okunmaz.) Imam-ı Şafii (Allah rahmet eylesin) : -Sabah namazında da okunur- demiştir. Zira A b d u 1 a h îbn-i Mesud´un rivayetine göre Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) sabah namazında Kunut duasını bir ay okumuş ve ondan sonra bırakmıştır. ([50]) (Eğer imam, sabah namazında Kunut duasını okus -imam Ebû Hanife ile İmam Muhammed´e göre- arkasında olanlar susarlar. İmam Ebû Yûsuf ise: «İmama uyarlar- demiştir.) Çünkü imamm arkasında namaz kılanlar imama tabidirler. Kunut duasını okuyup okumamak da bir ictihad meselesidir. îmam Ebû Hanife ile İmam Muhammed: Sabah namazında Kunut duasının okunması mensuhtur. Mensuh olan bir hükümde ise imama uyulmaz» demişlerdir. Bu duruma göre imamın arkasında olanlar ne yapmalıdırlar kimisi: «imamın hareketlerine uymak vacib olduğu için ayakta beklerler kimisi de:
Kunut duasında imama uymadıklarının bilinmesi için otururlar. Zira ayakta durup susan kimse de, duayı okuyana ortaktır.» demiştir. En sahih olan görüş birincisidir. Bundan anlaşılıyor ki: Hanefiler, Şafii olan imamm arkasında namaz kılabilirler ve eğer şafii olan imam sabah namazında kunut duasmı rüküdan sonra okusa arkasında namaz kılan Hanefîlerin ona uymaları gerekir. Ancak eğer şafii olan imam, arkasında Hanefinin inancına göre namazı fesada götüren bir davranışta bulunmuş, meselâ kan aldırmış ve Hanefi olan kimse de bunu öğrenirse, şafii olan imamm arkasında kıldığı namazı bir daha kılması gerekir. Kunut duâsım -Allah daha iyi bilir- gizli okumak daha iyidir. Zira kunut duadır. Duada ise gizlilik esastır.[51]
Nafile Namazları
Sünnet oîn namazlar -sabah namazından önce iki, öğle namazından önce dört, öğle namazından sonra iki, ikindi namazmdan önce dört, akşam namazından sonra iki ve yatsı namazmdan önce ev sonra dörder rekât olmak üzere- yirmi iki rekâttır. Kişi ister ikindi namazının sünneti ile yatsı namazının son sünnetini iki rekât olarak kılabilir. Bunun esası, Peygamber Efendimizin (Aleyhi ´s-salâ-tü ve´s-selâm) :
«Kim ki -Öğle namazından önce dört, öğle namazından sonra iki, akşam namazından sonra İki, yatsı namazmdan sonra iki re sabah namazından önce iki rekât olmak üzere- günde oniki rekât sünnet kılarsa, Cenâb-ı Allah ona Cennette bir ev inşa eder» ([52]) hadisidir. Bu hadiste ikindi namazının dört rekât sünnetinden söz edilmediği ve hakkında varit olan başka hadislerin kiminde rekâtlarının dört, kiminde iki olduğu için, Kuduri: «Kıiınsa iyidir ve kişi isterse dört rekât yerine iki rekât kılabilir. Fakat dört rekât kılmak daha iyidir» demiştir.
Peygamber Efendimizin (Sallallahü Aleyhi ve Sellem), yatsı namazından önceki dört rekât nafileyi devamlı kılmadığı için bu hadiste ona da değinmemiştir. Bunun içindir ki bu nafile, sünnet değil müstahaptır. Yatsı namazının son sünnetine gelince, başka hadislerde dört rekât olarak geçiyorsa da, bu hadiste iki rekât olarak gösterildiği için K u d u r i onu da: «Kişi isterse dört rekât yerine iki rekât kılabilir» demiştir. Bununla beraber dört rekât kılmak -özellikle îmam Ebû Hanif e´ye göre- iki rekât kılmaktan daha iyidir. öğle namazı ön sünnetinin dört rekâtı -biz Hanefilere göre- bir selâm ile kılınır. Çünkü Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) öyle buyurmuştur. ([53]) İmam-ı Şafiî ise, iki selâm ile kılındığı görüşündedir.
(Gündüz namazları, kişi isterse ikişer, isterse dörder rekât olarak kılar. Dörtten fazla bir selâm ile kılmak mekruhtur. Gece namazlarına gelince İmam. Ebü Hanife: -Sekiz rekâta kadar bir selâm ile kılmak caizdir. Sekizden fazla mekruhtur» demiştir. Diğer iki İmama göre ise, bir selâm ile iki rekâttan fazla kılmak mekruhtur.) el-Camiussağir´de, İmam Ebû Hanife´nin gece namazını sekiz rekâta kadar bir selâm ile kılmayı caiz gördüğüne dair bir beyan yoktur. Bir selâm ile sekiz rekâttan fazla kılmanın mekruh olması, Peygamber Efendimizin ESallallahü Aleyhi ve Sellem) sekiz rekâttan fazla kılmamış olduğundan anlaşılmaktadır. Zira eğer mekruh olmasaydı, caiz olduğunu bildirmek için kılacaktı. îmam Ebû Yûsuf ile îmam Muhammed´e göre namazı ikişer ikişer, gündüz namazı dörder dörder, î ma m-ı Ş â f i i´ ye göre her ikisini de ikişer ikişer, îmam Ebû Hanife´ ye göre ise her ikisini de dörder dörder rekât olarak kılmak daha iyidir. Imam-ı Şafiî´ nin delili, Peygamber Efendimizin (Aleyhi´s-salâtü ve´s-selâm); «Gecenin de gündüzün de namazı ikişer ikişer rekâttır- hadisidir. İmam Ebû Yûsuf ile İmam Muhammed de teravih namazını örnek göstermişlerdir. Zira teravih namazının ikişer ikişer rekât olarak kılındığında icma vardır.
İmam Ebû Hanife ise. -Hz. Aişe´ nin rivayetine göre Peygamber Efendimiz (Afeyhi´s-selâtü ve´s-selâm) yatsı namazından eve döndükten sonra gece namazını dörder dörder rekât olarak kılardı. ([54]) Peygamber Efendimiz (Saîlallahü Aleyhi ve Sel-lem) aynca dört rekât oian kuşluk namazım da kılarken aralarında selâm vermezdi. ([55]) Hem de, kişinin dört rekât namazı bir selâm ile kıldığı zaman namaz içinde daha fazla kaldığı için, namazı daha meşakkatli ve dolayısıyla daha sevaplı olur. Bunun içindir ki dört rekât namaz kılmayı adayan kimse, eğer onu bir selâm ile kılarsa adağmı yerine getirmiş olur da, iki selâm ile kılarsa yerine getirmiş olmaz. Teravih namazını Örnek göstermek de yanlıştır. Zira teravih namazı cemaatle kılındığı için onda kolaylık aranır. «Gece olsun gündüz olsun namazlar ikişer ikişer rekattır.» hadisi ile de «Hiç bir namaz tek rekâth olamaz- demek istenmiştir demiştir.[56]
Namazda Okuyuşun (Kıraatin) Hükmü
(Farz namazlarda okuyuş, ilk iki rekâtta gereklidir.) î m a m -1 Şafiî ise (Allah rahmet eylesin) : -Bütün rekâtlarda gereklidir. Çünkü rekâtların her biri bir namazdır. Peygamber Efendimiz (Sal-lallahü Aleyhi ve Sellem) de : «Hiçbir namaz okuyuşsuz olmaz» buyurmuştur ([57]) demiştir. İmam Malik de [Allah rahmet eylesin) : «Bir şeyin çoğu o şeyin tamamı hükmünde olduğu için, okuyuş üç rekâtta gereklidir» demiştir. Biz diyoruz ki: Cenâb-ı Hak «Namazda Kur´an´dan neyi okuyabilirseniz okuyun» buyurduğuna göre bir rekâtta dahi okunsa, emir yerine getirilmiş olur. Ancak birinci rekât ile ikinci rekât arasında her yönden benzerlik bulunduğu için ikinci rekât dâ birinci rekâtın hükmündedir. Son rekâtlar ise, birinci ve ikinci rekâtlardan bazı yönlerden farklıdırlar. Nitekim son iki rekât yolculukta kılınmadığı gibi, onlardaki okuyuş da hem kısa ve hem de sesli namazlarda bile gizli olur. Aynca hadiste -Hiçbir namaz» diye geçtiği için ondan tam olan bir namaz anlaşılmaktadır. Tam namaz da, en az iki rekâttır. Bunun için okuyuş iki rekâtta gerekir.
(Son iki rekâtta ise, kişi okuyup okumamakta serbesttir.) Yani isterse okur, isterse susar, isterse teşbih çeker. İmam Ebü Hanife´ den böyle rivayet olunmuştur. Hz. Ali Abdullah İbn-i Mesud ve Hz. Aişe´ den de gelen nakil bu yoldadır. Bununla beraber okumak daha iyidir. Zira Peygamber Efendimiz (Saîlallahü Aleyhi ve Sellem) devamlı okurdu. Bunun için eğer kişi okumazsa -zahir olan rivayete göre- ona sehiv secdesi lâzım gelmez.
(Okuyuş, nafile olan namazlarla vitir namazının bütün rekâtlarında gereklidir.) Çünkü nafile namazın her iki rekâtı başlı başına birer namaz olduğu için nafile namazlarında üçüncü rekâta kalkış, yeni bir namaza başlamak demektir. Bunun içindir ki nafile namazının üçüncü rekâtında iftitah duası okunur, demişlerdir -ve bunun içindir ki meşhur olan rivayete göre- nafilede kişi iftitah tek-biresinde dört rekât kılmayı niyet etse bile, kendisine iki rekâttan fazlası vacib olmaz. Vitir namazına gelince : Vücubunda ihtilâf bulunduğu için son rekâtında okuyuş ihtiyaten vâcib olmuştur (Bir nafileye başladıktan sonra tamamlamadan bozan kimseye o nafilenin kazası lâzım gelir. İmam-ı Şafii (Allah rahmet eylesin) : -Lâzım gelmez. Çünkü kişi onu kendi isteğiyle kıldığı için bıraktığı zaman ona başlamamış gibi olur- demiştir. Biz diyoruz ki: Başlanmış olan herhangi bir âmel ibâdet olduğu için onu bozulmaktan korumak gerekir.
(Eğer kişi bir nafile namazını dört rekât olarak kılmak isterken, ilk iki rekâtım Fatiha ile Zammi sûre okuyarak kıldıktan ve oturup bir teşehhüd miktarı geçtikten sonra üçüncü rekâta kalkar ve ondan sonra namazını bozarsa, ona yalnız iki rekâtın kazası lâ-zun gelir.). Zira ilk iki rekât tamamlanmıştır. Üçüncü rekâta kalkması yeni bir namaza başlaması hükmündedir. Üçüncü rekâta kalkmadan namazını bozan kimseye ise, son iki rekâtın kazası lâzım gelmez. İmam Ebû Yûsuf, bu kimseyi dört rekât namaz kılmayı adayan kimseye kıyas ederek: «Lâzım gelir» demiştir. îmanı Ebû Hanife ile îmam Muhammed: ilk iki rekâtla son iki rekât arasında bir ilgi yoktur ve birinin sıhhati diğerinin sıhhatma bağlı değildir. Bunun için ilk iki rekâtı tamamlamadan namazını bozan kimseye yalnız ilk iki rekâtın kazası lâzım gelir. Fakat birinci rekât ile ikinci rekât öyle değildir. Çünkü birinci rekâtın sıhhati ikinci rekâtın sihhatına bağlıdır. Bunun için kişi bu iki rekâttan hangisinde namazını bozarsa, her iki rekâtı da kaza etmesi gerekir» demişlerdir. Öğle namazının ilk sünneti de nafile olduğu için buna göredir. Yani eğer kişi öğle namazının ilk sünnetini kılarken üçüncü rekâta kalktıktan sonra namazını bozarsa, ona yalnız iki rekâtın kazası lâzım gelir. Kimisi de: «İhtiyaten her dört rekâtının da kaza edilmesi gerekir. Çünkü öğle namazının ilk sünneti dört rekât olduğu için her dördü de bir namaz hükmündedir» demiştir.
(Eğer kişi dört rekât nafile kılar ve hiç birisinde bir şey okuya-mazsa) îmam Ebû Hanife ile İmam Muham-m e d´ ´e göre (ona yalnız iki rekât kaza lâzım gelir.) îmam Ebü Yûsuf ise: «Her dört rekâtı da kaza etmesi gerekir» demiştir. Çünkü İmam Muhammed´e göre nafile namazı, ilk iki rekâtının her ikisinde veyahut birinde bir şey okunmaması halinde bozulmuş olur. Zira namaza, kılmak için başlanır. İlk iki rekâtının her ikisinde veyahut birinde bir şey okunmayan namaz ise, ki-hnimş sayılmaz. îmam Ebû Yûsuf´a göre, ilk iki rekâtta bir şey okumamak namazı bozmaz. Ancak kılman rekâtlar eksik olarak kılındığı için kılınmamış gibidir. Zira okuyuş, namazın katma bir rüknüdür. Nitekim dilsiz veyahut okumak bilmiyen bir kimsenin namazı, okuyuşsuz olduğu halde yine namazdır. Bunun için namazda bir şey okumamak namazı bozmaz. Ancak eksik olduğu için muteber değildir. îmam Ebü Hanife´ye göre de ilk iki rekâtın her ikisinde okunulmadığı zaman namaz bozulur.E bû Hanife´ye göre de ilk iki rekâtın her ikisinde okunulmadığı zaman namaz bozulur. Fakat yalnız bir rekâtında okunulmazsa bozulmaz. Çünkü nafile olan namazın her bir iki rekâtı başlı basma birer namazdır. Yalnız bir rekâtında okunulmayan namazın bozulması, da ictihad ile varılan bir hükümdür. Buna göre: Eğer bir kimse, kıldığı dört rekât nafile namazın hiçbir rekâtında bir şey okumazsa- îmam Ebû Hanife ile İmam Muhammed´e göre- bu kimseye yalnız iki rekâtın kazası lâzım gelir. Çünkü ilk iki rekâtında bir şey okumadığı için namazı bozulmuş ve bunun için son iki rekâtı kılamaz olmuştur. Bunun için son iki rekata girmiş olmuyor, ki bozulmasıyla ona kazası lâzım gelsin. Zira namazı bozulduğu için son iki rekâta kalkması sahih değildir.
îmam Ebû Yûsuf´a göre ise, namazı bozulmamıştır. Bunun için son iki rekâta kalkması sahihtir. Ancak bu rekâtlarda da bir şey okumadığı için ona her dört rekâtın da kazası lâzım gelir.
(Eğer bu kimse, yalnız ilk iki rekâtta okursa -her üç imamın ittifakıyla- ona son İki rekâtın kazası lâzım gelir.) Çünkü ilk iki rekâtta okuduğu için namazı bozulmamıştır. Bunun için son iki rekâta başlaması sahihtir. Ancak son iki rekâtta bir şey okumadığı için yalnız bu son iki rekâtın kazası ona lâzım gelir.
(Eğer yalnız son iki rekâtta okursa -yine üç imamın ittifakıyla- bu sefer ona ilk iki rekâtın kazası lâzım gelir.) Çünkü ilk iki rekâtta okumadığı için îmam Ebû Hanife ile İmam Muhammed´e göre namazı bozulmuştur. Bunun için son iki rekâta başlaması sahih değildir. İmam Ebû Yûsuf´a göre ise, son iki rekâta .başlaması sahih ise de bu rekâtlarda okuduğu için kazaları lâzım gelmez.
(Eğer ilk iki rekât ile ikinci iki rekâtın birinde olursa, üç imamın ittifakıyla ona son iki rekâtın kazası lâzım gelir. Eğer son İki rekâtla İlk iki rekâtın birinde okursa, yine üç imamın ittifakıyla ona ilk iki- rekâtın kazası lâzım gelir. Eğer ilk iki rekâtın birinde ve son iki rekâtın birinde okursa, İmam Ebû Hanife ile İmam Ebû Yûsuf´a göre ona her dört rekâtın da kazası lâzım gelir.) Zira -yukarıda da geçtiği üzere- îmam Ebû Yûsuf, ilk iki rekâtının her ikisinde veyahut birinde. İmam Ebû Hanife de, yalnız birinde Kur´an´dan bir şey okunmayan namazın fasit olmadığı görüşündedirler. Bunun için bu iki imama göre, namazının ilk iki rekâtından birinde okumayan kimsenin ikinci iki rekâta kalkması sahihtir. Zira bu kimsenin namazı fasit değildir. Ancak bu kimse, ikinci rekâtın birinde de okumadığı için, birinci iki rekâtı gibi ikinci iki rekâtı da muteber değildir. Bunun için bu iki imama göre bu kimseye dört rekâtın kazası lâzım gelir. îmam Muhammed ise, bu kimsenin namazı fasit olduğu görüşünde olduğu için ona göre bu kimse, ikinci iki rekâta başlamış sayılmıyor, ki bu iki rekâtın fesada uğramaları yüzünden ona kazaları lâzım gelsin. Bunun için ona göre bu kimseye yalnız ilk iki rekâtın kazası lâzım gelir. (Eğer kişi ilk iki rekâtın yalnız birinde okursa, tmam Ebû Ha-nife ile İmam Ebü Yûsuf´a göre dört, İmam Muhammed´e göre iki ve eğer ikinci iki rekâtın yalnız birinde okursa, İmam Ebû Hanife ile İmam Muhammed´e göre iki, İmam Ebû Yûsuf´a göre dört rekâtın kazası ona lâzım gelir.)
İmam Muharrfmed demiştir ki; -Hiçbir namazdan sonra aynısı gibi bir başka namaz kılınamaz»([58]) hadisi, -farzdan sonra kılman sünnet namaz, farz namaz gibi iki rekâtı, okuyuştu, iki rekâtı okuyuşsuz olamaz demektir. Bu itibarla bu hadis, okuyuşun nafile olan namazın bütün rekâtlarında farz olduğunu bildiren bir açıklamadır.
(Nafile olan namaza, kişi ayakta kılabilse bile oturarak kılına-bilir.) Zira Peygamber Efendimiz (Aleyhi´s-salâtü ve´s-selâm);-Oturarak namaz kılanın sevabı, ayakta kılınanın sevabının yarısıdır» ([59]) buyurmuştur. Bundan ise, kişinin zorunluğu olmasa bile oturarak kılmasının caiz olduğu anlaşılmaktadır. Çünkü zorunluk halinde oturarak kılman namazın sevabı, ayakta kılınan namazın sevabından eksik değildir. Kaldı ki nafile namazı, kişinin kendi isteğiyle ve sevap kazanmak için kıidığı bîr namazdır. Eğer ayakta kılmaya mecbur tutulursa, ayakta kılmak kendisine zor geldiği hallerde üşenip bu sevaptan vaz geçmiş olabilir.
Ulemâ, oturarak kılman namazın oturuşu ne şekildedir diye ihtilâf etmişlerdir. Muhtar olan görüş şudur ki, teşehhüd için nasıl otu-ruluyorsa öylece oturulur. Zira namazda bilinen oturuş hep teşehhüd oturuşudur.
(Eğer kişi nafileye ayakta başladıktan sonra, bir zorunluk duymadan oturursa İmam Ebû Hanife´ye göre caizdir.) î m a m Ebû Hanife (Allah rahmet eylesin) bunu istihsan etmiştir. Diğer iki İmam ise: -Caiz değildir» demişlerdir, ki kıyas da bunu gerektirir. Zira bir kimse herhangi bir namaza ayakta başlarsa, o namazı ayakta kılmayı adamış gibi olur. Ayakta kılınması adanan bir namaz ise, oturarak kılınamaz. Ancak şu varki, bir namazı ayakta kılmayı adayan kimsenin o namazı oturarak kılması -onu ayakta kılmayı ağzı ile kendine vacib kıldığı için- caiz değildir. Hatta Ulemadan kimisi: «Eğer kişi bir namazı adarken onu ayakta kılacağını söylemezse oturarak kılabilir- demiştir. Burada ise, ayakta başlanan namazın kalan kısmına henüz ayakta başlamadığı gibi, ayakta kılınan kısmı da eğer kişi isteseydi oturarak kılabilirdi.
İmam Ebû Hanife (Allah rahmet eylesin) işte aradaki bu farkı göz önünde bulundurduğu için kıyas yapmamıştır.
(Kişi şehir dışında hayvan sırtında, istediği yöne yönelik olarak ve işaretlerle nafile namaza kılabilir.) Zira Adullah İbn-i Ömer (Radıyallâhü anh) :Hayber yolunda Peygamber Efendimizi (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) bineğinin sırtında namaz kılarken gördüm. Yüzü Hayber tarafına dönüktü ve işaretlerle namaz kılıyordu» demiştir. ([60]) Hem de nafile namazının belli bir vakti olmadığı için, eğer kişi inip kıbleye doğru kılmaya mecbur tutulursa, ya kılmayacak veyahut eğer kılarsa kervandan geri kalacaktır. Fakat farz namazlar, belli vakitleri olduğu için öyle değildir. Farz namazların revatib olan sünnetleri de nafiledirler. Ancak İmam Ebû Hanife´ den «Sabah namazının sünneti için inmek gerekir. Zira sabah namazının sünneti bütün sünnetlerden önemlidir- diye söylediği rivayet olunmaktadır.Metindeki «Şehir dışında- kaydı, hayvan sırtında nafile namazı kılmanın caiz olması için yolculuğun şart olmadığım ve şehir içinde hayvan sırtında namaz kılmanın caiz olmadığını ifade etmek içindir. Çünkü Nass şehir dışı hakkındadır ve binmeye ihtiyaç da, çoğunlukla şehir dışında olur. Fakat İmam Ebû Yûsuf tan, şehir içinde de caiz olduğu rivayet olunmaktadır.
(Nafileye hayvan sırtında başladıktan sonra inen kimse, namazının kalan kısmım tamamlar. Yerde bir rekât kıldıktan sonra binen kimsenin ise, yeniden kılması gerekir.) Zira hayvan sırtında işaretlerle namaz kılmak caiz olduğu gibi, rükû ve secdeleri tam olarak yapmak suretiyle de kılmak evleviyyetle caizdir. Yerde olan kimse işaretlerle kılamaz. imam Ebû Yûsuf tan: «İnen kimsenin de yeniden kılması gerekir», İmam Muhammed´ den de : «Eğer bir rekât kıldıktan sonra inerse, yeniden kılar- diye söyledikleri rivayet olunmuştur. Fakat zahir ve en sahih olan görüş birincisidir.[61]
Ramazanın Gece İbâdetleri Hakkında
(Ramazan ayında, her akşam yatsı namazından sonra halkın bir araya toplanarak imamın onlara -ikişer ikişer rekât olarak ve her dört rekâttan sonra bir dört rekât miktarı oturup istirahat etmek suretiyle- önce Teravih denilen yirmi rekât namazı ve ondan sonra da Vitir namazını kıldırması müstahaptir.) Kuduri: «Müs-tahaptir» diyorsa da Hasan 1 bn-i Ziyad´ın İmam Ebû Hanife´ den rivayetine göre en sahihi şudur ki sünnettir. Zira hem Hulefâ-i Raşidin buna devam etmiş ve hem de Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) bir ara yapmış ve fakat sonradan: «Korkarım ki size farz kılınsın» buyurarak bırakmıştır. ([62]) Ancak şu var ki Sünnet-ül Ayn değil, Sünnet-ül Kifayedir. Yani eğer bir caminin müdavimleri topyekün onu yapmazlarsa kötü bir şey yapmış olurlar, bir kısmı yapıp bir kısmı yapmazsa, yapmayanlar sevaptan mahrum kalmış olurlar. Çünkü Ashabdan kiminin yapmadığı rivayet olunmaktadır. Her dört rekâttan sonra ve son dört rekât ile vitir namazı arasında dört rekât miktarı oturmak ise, müs-tahaptır. Zira Mekke ve Medine sakinleri hep öyle yapa-gelmişlerdir. Metnin «Önce Teravih denilen dört rekât namazı ve ondan sonra vitir namazını kıldırması* şeklindeki ifâdesi. Teravih namazı vaktinin yatsı namazı ile gece yarısının arası olduğuna ve Teravih namazının vitirden önce kılınması gerektiğine işaret etmektedir. Zira Teravih namazı yatsı namazından sonra kılınması sünnet olan bir nafile namazıdır. Metin, Teravih namazının okuyuşu hakkında bir açıklamada bulunmamıştır. Ulemânın çoğu: -Teravih namazında sünnet, Kur´an´ı bir kere hatmetmektir» demişlerdir. Bunun için, cemaat üşense bile bundan az okunmamalıdır. Teşehhütten sonra okunan dualar ise öyle değildir. Çünkü bu dualar sünnet olmadığından cemaatın usanmaması için imam onları terk edebilir. Zira bu dualar sünnet değillerdir.
(Vitir namazı Ramazan ayı dışında cemaatla kılınmaz.) Allah bilir, bütün islâm uleması bunda müttefiktirler.[63]
--------------------------------------------------------------------------------
[1] Bu lâfızla gariptir. Müslim Abdullah îbn-i Mesud´da : «Hatırlıyorum ki münafıklıkla meşhur olan veya hasta bulunanlardan başka, hiç kimse cemaattan geri kalmazdı. Hatta hasta olan kimse bile iki kişi arasında sürünerek gelirdi Allah´ın Peygamberi bize hidayetin bütün yollarım göstermişti. Bu yollardan biri de, içinde ezan okunan camide namaz kılmaktır» mealinde bir hadis kaydetmiştir. Müslim (Cemaatın fazüeti) C. 1 S. 232
Nasb-ürraye C. 2 S. 21
[2] Müslim (İmamlık en çok kimin hakkıdır babı) C. 1 S. 236, Ebü Da-vud (aynı bâb) C. 1 S. 93, Nesai (aym bâb) C. 1 S. 127, Tirmizi (aynı bâb) C. 1 S. 32, İbn-i Mâce (aynı bâb) C. 1 S. 70, el-Müstedrek C. 1 S. 243
[3] Gariptir. TaberanI ile Darekutnt Peygamber Efendimiz (S.A..V)´in «Namazınızın kabul olunmasını istiyorsanız âlimleriniz sîze namaz kıldırsın. Zira âlimler Allah ile sizin aranızda elçilerinizdir» diye buyurduğunu kaydetmişlerdir. Darekutnİ C. 1 S. 197. Aynı hadisi Hakim de rivayet etmiş, ancak «âlimlerimiz» yerine «iyileriniz* diye kaydetmiştir. el-Müstedrek C. 3 S. 222 Nasbürraye C. 2 S. 26
[4] Darekutnİ S. 185, Edû Dâvud (Cihad) C. 1 S. 350, Beyhaki C. 3 S. 121
[5] imam Ahmed´İn Müsned´i C. 4 S. 217, Buhari C. 1 S. 96, Müslim C. 1 S. 188
[6] el-Müstedrek C. I S. 203
[7] Buharı C. 1 sh. 25, Müslim sh. 260, Ebü Davud C 1 sh. 97, Nesai C. 1 sh. 135, Tirmizi C. I sh. 31, İbn-i Mâce C. 1 S. 70
[8] Buharı C. I sh. 55, Müslim cilt 1 sh. 234, Ebû Davud C. 1 sh. 97, Nesai C. 1 sh. 129, Tirmizi C. 1 S. 32
[9] Müslim _cilt 1. sh. 202. Ebü Dâvud C. 1 S. 97
[10] Hadis ilmi ıstılahında «Hadis» terimi Peygamber Efendimiz (S.A.V.)in, »Eser» terimi de Peygamber Efendimiz (S.A.V.Vin Ashabından herhangi birinin sez veya davranışları ile ilgili olarak rivayet olunan haber demektir. Bu itibarla, Peygamber Efendimiz (S.A.V.)´in, Enes İbn-i Mâlik ile kardeşine namaz kıldırırken önlerinden durduğuna dâir haber hadis´tir. Abdullah İbn-i Mesud´dan, «İmam, kendisine uyanlar birâen fazla olduğu zaman ortalarında durur» diye rivayet olunan haber de Eser´dir. Müellif «Hadis afdaliyetin, eser de cevâzm delilidir» sözü ile «Peygamber Efendimiz (S.A.V.)´İn Enes İbn-i Mâlik ile kardeşine namaz kıldırırken önlerine durması, imamın, kendisine uyanlar birden fazla olduğu zaman önlerinde durmasının daha efdal olduğuna, Abdullah İbn-i Mesuö´dan rivayet olunan haber de, imamın, ortalarında da durmasının caiz olduğuna delâlet eder» demek istemiştir. Ahmed Meylanl
[11] Merfû olarak gariptir. Ahdurrazzak´ın «Musanefsinde Abdullah İbn-i Mesud (R.A.Vdan mevkuf olarak rivayet olunmuştur. Nasb-ürraye C. 2 S. 36
[12] Müslim (Saflan düzgün tutmak) C. 1 S. 181, Ebû Davud (İmamın arkasında durmaları müstahap olanlar babı) C. 1 S. 105, Tirmizi C. 1 S. 31
[13] Buhar! C. 1 S. 95, Müslim C. 1 S. 177
[14] Garib´dir.
[15] Şeyhü´l-Îslâm Burhanüddîn Ebu´l-Hasan Ali b. Ebû Bekir Merginânî, Hidaye Tercümesi, Kahraman Yayınları: 1/123-131.
[16] Îbn-İ Mâce C. 1 S. 86 ve Darekutnl S. 56
[17] Hadis gariptir. (Nasb-ürraye C. 1 S. 62)
[18] Şeyhü´l-Îslâm Burhanüddîn Ebu´l-Hasan Ali b. Ebû Bekir Merginânî, Hidaye Tercümesi, Kahraman Yayınları: 1/131-137.
[19] Eeyhakl C. 2 S, 250
[20] Buharı C. 1 S. 96, Müslim C. 1 S. 179
[21] Ebü Davud C. 1 S. 111, Darekutni S. 141, Beyhakî C. 2 S. 278, Muvstta S. 55, Buhar! C. 1 S. 72
[22] Buharı C. 1 S. 74. Müslim C. 1 S. 198
[23] Bu lâfız ile gariptir. Fakat Ebû Davud´un Ebû Hüreyre (RA.Vdan naklen kaydettiği bir hadis buna yakındır. Ebû Davud C. 1 S. 107
[24] Bu hadis bu lâfız ile gariptir. Müslim Talha b. Ubeydullah´tan Peygamber Efendimiz (S.A.V.)´in : «Deve palanının arkası kadar birşey Önüne fcoydu-fun zaman, senin önünden geçenin sana zaran olmaz artık» buyurduğunu kaydetmiştir. Nasb-Ürraye C. 2 S. 81
[25] el-Müstedrek C. I S. 251, Ebü Davud C. 1 S. 108 ve Nesat C. 1 S. 123
[26] Ebû Davud C. 1 S. 107 ve İmam Ahmed C. 6 S. 4
[27] Buharl C. 1 S. 71, Müslim C. 1 S. 196
[28] Ebû Davud C. 1 S. 111
[29] İbn-i Mâce C. 1 S. 68
[30] Şeyhü´l-Îslâm Burhanüddîn Ebu´l-Hasan Ali b. Ebû Bekir Merginânî, Hidaye Tercümesi, Kahraman Yayınları: 1/137-142.
[31] Ebû Hüreyre (R_A.)´dan rivayet olunan bu hadisin mehazı bulunamadı
[32] Abdüirezzak, Ebû Zerr-i Gifari (R.A.)´dan; îmam Ahmed´in Müsned´i C. 5 S. 163
[33] İbn-i Mâce (İkame) 42, tmam Ahmed´in Müsned´i C. 5 S. 163
[34] Buharl C. 1 S. 163, Müslim C. 1 S. 206, Ebû Davud C. 1 S. 143, Nesal C 1 S. 142 ve TtanM C. 1 S. 50
[35] Gariptir. Nasb-ürraye C. 1 S. 88
[36] Tirmizi C. 1 S. 76, Nesai C. 1 S. 178, el-Müstedrek C. 1 S. 236 ve C. 1 S. 256 ve Darekutni S. 195
[37] İmam Ahmed´in Müsned´i C. 2 S. 311 ve 265, Beyhakİ C. 2 S. 120
[38] İbn-i Mâce C. 1 S. 74, Ebû Davud C. 1 S. 101 ve Tirmizi C. 1 S. 50
[39] Ebû Davud C. 1 S. 101, el-Müstedrek C. 1 S. 103 ve Tirmizi C. 1 S. 50
[40] Buhari C. 1 S. 881, Müslim C. 2 S. 199, Ebû Davud C. 2 S. 219, Tahavl C. 2 S. 363
[41] SÜnea-i Erbaa: Ebû Davud C. 1 S. 140, Nesat C. 1 S. 178, Tinnizl C. 1 S. 51, tbn-I Mace C. 1 S. 89
[42] Şeyhü´l-Îslâm Burhanüddîn Ebu´l-Hasan Ali b. Ebû Bekir Merginânî, Hidaye Tercümesi, Kahraman Yayınları: 1/143-146.
[43] Buharİ C. 1 S. 57, Müslim C. 1 S, 130, Ebû Davud C. 1 S. 3, Nesal C. 1 S- 10, Tirmizî S. 3 ve İfen-İ Mâce C. 1 S. 27
[44] Şeyhü´l-Îslâm Burhanüddîn Ebu´l-Hasan Ali b. Ebû Bekir Merginânî, Hidaye Tercümesi, Kahraman Yayınları: 1/147.
[45] Ebû Djmıd C. 1 S. 208, Tİrmizl C. 1 S. 60, Îbn-I Mâce C. 1 S. 83, Ta-havi C. 1 S. 250, el-Müstedrek C. 1 S. 306, Darekutni S. 274, Beyhakİ C. 2 S. 469
[46] Nesal C. 1 S. 248. el-Müstedrek C. 1 S. 301, Darekutnl 6. 175, TahavI C. 1 S. 165, BeyhakI C. 3 S. 31
[47] Darekutnl, Nasb-ürraye C. 2 S. 122
[48] Nesai C. I S. 248 ve İbn-i Mâce C. 1 S. 84 ve 131
[49] Ehü Davud C. 1 S. 208, Tirmizl C. 1 S. 61, İbn-i Mâce C. 1 S. 84, Ne-sa* C. 1 s. 252, İmam Ahmed´in Müsned´i C. 1 S. 200. el-Müstedrek C. 3 S. 72
[50] Bezzar Taberanî, İbn-i Ebl Şeybe ve Tahavi. Nasb-Ürraye C. 2 S. 127
[51] Şeyhü´l-Îslâm Burhanüddîn Ebu´l-Hasan Ali b. Ebû Bekir Merginânî, Hidaye Tercümesi, Kahraman Yayınları: 1/147-150.
[52] Müslim S. 251, Ebû Davud S. 185, îbn-i Mâceh C. 1 S. 81, TInnizi C. I S. 56, Nesal C. 1 S. 256, Hakim C. 1 S. 3H
[53] Ebû Davud C. 1 S. 187, Tirenizi C. 1 S. 21, tbn-i Mâce C. 1 S. 82, İmam Ahmed´in Miisned´i C. 5 S. 416, Tahavİ S. 196, Beyhakl C. 2 S. 488
[54] Ebü Davud C. 1 S. 197
[55] Müslim C. 1 S. 249
[56] Şeyhü´l-Îslâm Burhanüddîn Ebu´l-Hasan Ali b. Ebû Bekir Merginânî, Hidaye Tercümesi, Kahraman Yayınları: 1/150-152.
[57] Müslim C. 1 5. 170
[58] Bu hadis merfu olarak gariptir. İbn-i Şeybe Müsennef´inde bunu Hz. Ömer´den ve Abdullah îbn-i Mesud´dan mevkuf olarak rivayet etmiştir. Nasb-ürraye C. 2 S. 148
[59] Müslim´den başka diğer hadis kitapları, Buhar! C. 1 S. 150
[60] Müslim (Nafile namazın hayvan sırtında cevazı) C. 1 S. 244, Ebû Da- (Sefer) C. 1 S. 180
[61] Şeyhü´l-Îslâm Burhanüddîn Ebu´l-Hasan Ali b. Ebû Bekir Merginânî, Hidaye Tercümesi, Kahraman Yayınları: 1/152-158.
[62] Buhar! C. 1 S. 152 ve 269, ffüslim C. İS. 259
[63] Şeyhü´l-Îslâm Burhanüddîn Ebu´l-Hasan Ali b. Ebû Bekir Merginânî, Hidaye Tercümesi, Kahraman Yayınları: 1/158-159.
Hidaye Tercümesi / Ezan Bahsi
(Ezan yalnız beş vakit namazın farzları ile cuma namazı için sünnettir.) Ezan hakkmda mütevatir olan nakle binaen ezan (başka namazlarda sünnet değildir.) (Ezanın keyfiyeti malumdur) ve gökten inmiş olan meleğin tarif ettiği şekildedir. (Ezanda terci´ yoktur.) Terci´: İki şehadet kelimesini ikişer defa önce sessiz, sonra sesli olarak okumaktır. İmam-ı Şafii (Allah rahmet eylesin) Ebû Mahdûre (Radiyallâhü anh)´m «Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve SeHem) bana ezanda terci yapmamı emir buyurdu» ([1]) hadisine dayanarak: -Ezanda terci vardır.» demiştir. Biz diyoruz ki: Ezan hakkında varid olan meşhur hadislerin hiç birinde tercie dâir bir rivayet yoktur. Ebû Mahdûre (Radıyal-lâhü anh) ise, Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) ona ezanı öğretirken, ezan kelimelerinin tekrarını terci sanmıştır.
(Sabah ezanında hayye alalfelah´tan sonra iki kez esselâtu hayran minennevm denilir.) Zira Bilâl-ı Habeşi (Radıyallâhü anh) bir sabah, Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) ezandan sonra mescide gelmediğini görünce kapıya giderek iki kez esselatü hayrün minennevm demiş ve Peygamber Efendimiz (Sallal-
lahü Aleyhi ve Sellem) uyanınca; Yâ Bilâl bu ne güzel şey, bunu ezana kat» ([2]) buyurmuştur. Bunun sabah yalnız sabah ezanında söylenmesi de, sabah saatlarının uyku ve gaflet zamanı olduğu içindir.
(Kamet de ezan gibidir. Ancak kamette HAYYEALELFELAH´tan sonra iki kez KAD KAMETİSSALAH denilir.) Meşhur olan rivayete göre ezanı öğreten melek, kametin de ezan gibi olduğunu söylemiştir. ([3]) İmam-Şafiî (Radıyallâhü anh) :«Kamette kelimeler birer defa söylenir- demiş ise de, bu hadis onun görüşüne karşı bir delildir. (Ezanda kelimeler ağır ağır ve aralıklı olarak, kamette ise anlarda ve aralıksız olarak söylenir.) Zira Peygamber Efendimiz, (Sallallahü Aleyhi ve Sellem). Bilâl (Radıyallâhü anh)´a:"Ezan okurken kelimeleri ağır ağır ve aralıklı olarak, kamet getirirken ise, ardarda ve aralık vermeden oku» ([4]) diye buyurmuştur ki bu, ezan ve kametin mustahap olan şeklidir. (Kişi yüzünü kıbleye vererek ezan okur ve kamet getirir.) Çünkü ezanı öğreten melek yüzünü kıbleye vererek ezan okumuştur. Şayet kişi yüzünü kıbleye vermeden ezan okursa -gaye hasıl olduğu için- caiz ise de sünnete aykırı olduğundan mekruhtur. (HAYYEALESSELAH ve HAYYEALELFELAH kelimeleri söylenirken yüz sağa ve sola dönderiür.) Çünkü bu iki. kelime birer hitap mahiyetinde olup onlarla müslümanlar namaza çağırılır. Müezzin başını minarenin şerefesinden dışarı çıkarıp sağa sola dönder-meye imkân bulamadığı takdirde (Ayaklarının aynı yerden ayrıl maması şartıyla şerefe içinde dönmesi) ki bu da şerefenin geniş ok duğu zaman mümkün olur (iyidir.) Zira sünnet, müezzinin ezanı bitirinceye kadar aynı yerde durmasıdır. (Ezanda en iyisi, kişinin parmaklarını kulaklarına sokarak ezan okumasıdir.) Çünkü bunu, sesin yükselmesine yardımcı olduğu için Peygamber Efendimiz (Sal-lallahü Aleyhi ve Sellem) B i I â l´e emretmiştir. ([5]) Şayet müezzin parmaklarını kulaklarına sokmasa da yine İyidir.) Zira parmaklan kulağa sokmak asli bir sünnet değildir.
(Sabah ezanından sonra çağrıyı tekrarlamak iyi bir usul ise de başka namazlarda mekruhtur.) Sabah ezanmdan sonra çağrıyı tekrarlama usûlü, Ashab-ı Kiram devrinden sonra namaza karşı genel bir gevşeklik baş gösterdiği için Küfe uleması tarafından ihdas edilmiştir. Bu usûlün sabah namazına tahsis edilmesi de -yukarda söylediğimiz üzere- sabah saatlerinin uyku ve gaflet zamanı olduğu içindir. Dini hayatta genel bir gevşekliğin baş göstermesi üzerine sonraki ulema bu usûlü bütün namazlarda istihsan etmişlerdir.
İmam Ebû Yûsuf: -Müezzinin bütün namazlarda memleket idarecisine «Ey Emir, Allah´ın selamı, rahmet ve bereketleri üzerine olsun. Haydi namaza, haydi felaha. Allah senden razı olsun. Namaz vaktidir» demesinde bir sakınca görmüyorum» demiştir. İmam Muhammed ise, içtimai hayatta ve dini emirler muvacehesinde insan fertleri arasında bir fark bulunmadığını söy-liyerek İmam Ebû Yûsuf´un bu sözünü yadırgamıştir.
tmam Ebû Yûsuf, yöneticiler halkın işleriyle uğraştıkları için cemaatı kaçormasınlar diye bu çağınyı yöneticilere tahsis etmiştir, ki hakim ile müftü de aynı durumdadırlar. imam Ebû Hanife´ye göre (Müezzin akşam namazından başka bütün namazlarda ezan ile kamet arasında oturur. Çünkü ezan ile kameti ardarda okumamak ve birbirinden ayırmak gerekir.) Zira ezan ile kameti peşpeşe okumak mekruhtur. Diğer iki imam ezan ile kamet arasında oturmayıp da, onları biribirinden sadece hafif bir ara verme ile ayırmak kâfi gelmez. Zira ezanın kelimeleri arasında da hafif duruşlar yapılır. O halde iki hutbe arasında nasıl oturuluyorsa, ezan ile kamet arasında da oturulmahdır» diyerek akşam, namazını da bu hükümden istisna etmemişlerdir. Akşam namazının tehiri mekruh olduğu için. İmam Ebü Hani f e akşam namazının ezam ile kameti arasında oturmanın akşam namazının mekruh vakte girmesine sebeb olabileceğini düşünerek : «Aralarında hafif bir duruş kâfidir- demiştir. Zira her ne kadar ezanın kelimeleri arasında da hafif duruluyorsa da, ezan ile kametin hem eda şekilleri değişiktir ve hem de herbiri ayn bir yerde okunur, iki hutbe ise öyle değildir. Onun için iki hutbeyi biribirinden ayırmak, ancak aralannda oturmakla olur.
îmam-ı Şafii akşam namazını da diğer namazlara kıyas ederek: «Akşam namazınm ezanı ile kameti, aralarında iki rekât namaz kılmakla biribirinden ayrılır» demiştir. Halbuki -yukarıda belirttiğimiz üzere- akşam namazının tehiri mekruh olduğu için akşam namazı diğer namazlardan farklı olup onlara kıyas edilemez. ( Y a k u p demiştir ki: imam Ebû Hanife´yi gördüm. Akşam ezanını okuduktan sonra hemen kamet getirirdi, Ezan ile kamet arasında oturmazdı.) İmam Ebü Hanif e´ nin böyle yapmasından, müezzinin hem akşam namazında ezan ile kamet arasında oturmamasınm ve hem de fıkıh hükümlerirıi bilen bir kimse olmasının müstahap olduğu anlaşılır. Zira Peygamber-Efendimiz (Aleyhi´s-selâtü ve´s-selâm); «İçinizde en iyileriniz size müezzinlik yapar.» ([6]) buyurmuştur. (Kaza namazı İçin de ezan okunur ve kamet getirilir.) Zira rivayete göre Peygamber Efendimiz bir yolculukta Ashabıyla birlikte uykuda kalarak kaçırdığı sabah namazını kaza ederken hem ezan okutmuş ve hem de kamet getirtmiştir. ([7]) Bu hadis bizim için «Kaza namazı için ezan yoktur. Yalnız kamet getirilir.» diyen İm a m -1 Ş â f i i´nin görüşüne karşı bir delildir. ([8]) (Şayet kişi bir kaç namazı kazaya bırakmış ise birinci namaz için) yukarıda geçen hadise binaen (hem ezan okur, hem kamet) getirir. Diğer namazlarda ise, isterse hem ezan okur. Hem kamet getirir) ki kaza namazı da eda namazı gibi olsun (isterse yalnız, kamet getirir.) Çünkü ezan, hazır olmayanların namaza gelmeleri içindir. Bunlar ise hepsi hazırdırlar. Ben diyorum ki: Rivayete göre imam Muhammed: -Diğer namazlar için ezan okunmaz, yalnız kamet getirilir- demiştir. Derler ki: Hanefi fıkhının bütün imamları bu görüşte olabilirler.
(Ezan okurken ve kamet getirirken abdestlî olmak daha uygun ise de, abdestsiz olarak da ezan okunsa caizdir.) Çünkü ezan namaz değil, bir zikirdir. Bunun için nasıl Kur´an okurken abdestli olmak müstehap ise, bunda da müstahaptır. (Fakat abdestsiz olarak kamet getirmek mekruhtur.) Çünkü abdestsiz kamet getiren kimse, namaz için abdest almak zorunda olduğundan getirdiği kamet ile namazı biribirinden ayrılmış olur. Abdestsiz ezan ve kametin hükmü hakkında iki rivayet daha vardır: Birine göre kamet de ezan gibi olup abdestsiz getirmek mekruh değildir. Çünkü kamet ikinci ezan demektir. Diğerine göre ezan da kamet gibi olup abdestsiz okumak mekruhtur. Zira abdestsiz ezan okuyan kimse, kendisinin yapmayacağı bir, ibadete başkalarını çağırmış olur.
ECünüp olarak ezan okumak) kesin olarak (Mekruhtur) onun hakkında başka bir rivayet yoktur. Çünkü ezan gerçekte namaz olmamakla beraber bazı yönlerden namaza benzediği için cünüblükte onun namaza benziyen yönü göz önünde bulundurulmuştur. Abdest-sizlik ise, cünüblüğe göre daha hafif olduğu için. onda ezanın gerçekte namaz olmadığı yönüne bakılmıştır. Câmi-ülsağiyr´de «Kişi abdestsiz olarak ezan okursa, bir daha okumasına gerek yoktur. Fakat cünüb olarak okuyan kimsenin guslettikten sonra bir daha okuması kanaatimce daha iyidir» diye geçmektedir.
(Abdestsiz veya cünüb olarak ezan okuyan kimse, abdest aldıktan veya guslettikten sonra bir daha okumadan namaz kılarsa namazında bir eksiklik olmaz.) Zira abdestsiz okunan ezanın bir daha okunması hakkında herhangi bir rivayet yoktur. Cünüb olarak okunan ezanın da her ne kadar bir daha okunması hakkında iki rivayet varsa da, büsbütün ezansız ve kametsiz namaz caizdir. Şayet okumak isterse, yalnız ezan okunur, kamet getirilmez. Çünkü ezan -cuma namazında olduğu gibi- bazan tekrarlanır. Kametin tekrarı ise hiç bir yerde yoktur. (Kadın da ezan okuduğu zaman durum böyledir) yani bir daha ezan okumak sünnete uyması için müstah iptir. (Herhangi bir namaz için, vakti girmeden ezan okunamaz.) Zira ezan namaz vaktinin girdiğini bildirmek içindir. Vakit girmeden okunan ezan ise, şaşırtmaktan başka bir şey değildir. î m a m Ebû.Yûsuf: «Sabah namazı için gecenin son yarısında ezan okunabilir» demiştir, ki îmam-ı Şafii de buna kaildir. Zira Mekke ve Medine halkı hep öyle yapagelmişlerdir. Bizim bunlara karşı olan delilimiz. Peygamber Efendimizin (Sallallahü Aleyhi ve Sellem), Bilâl´a -elini sağa sola uzatarak- «Tan yerinin şu tarafta bu tarafta ağardığını görmedikçe ezan okuma- ([9]) diye Duyurmasıdır. (Yolculukta olan kimse için de ezan ile kamet müstahaptır.) Zira Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) E bû M e 1 i k e´nin iki oğluna; Yolculuğa çıktığınız zaman ezan okuyun, kamet getirin ve hanginiz Kur´an-ı daha çok biliyorsa o size imamlık etsin» ([10]) buyurmuştur. (Yolculukta olan kimsenin ezan ile kametin ikisini birlikte terk etmesi mekruhtur.) Yalnız kamet getirmesi caizdir. Çünkü ezan, okunduğu yerde olmayanların namaza gelmeleri içindir. Yolculukta olan kimseler ise hep aynı yerdedirler. Kamet ise, namaza başlandığını bildirmek olduğu için hazır olanlara da gereklidir.
(Eğer kişi şehir içinde ve fakat kendi evinde namaz kılıyorsa) cemaatla kılınan namazın şekline uygun olması için, (ezanh ve ka-metli olarak namaz kılar şayet ezan ile kametin ikisini de terk ederse caizdir.) Zira Abdullah ibn-i Mesûd (Radıyallâhü anh) bir gün iki kişiye namaz kıldırırken: «Bizim için semtin ezanı kâfidir- demiştir.[11]
Namazın Sıhhatinin Şartları
(Namaz kılmak istiyen kimse için namaza başlamadan önce abdestsizlik ve pisliklerden -yukarıda anlattığımız biçimde- temizlenmek gerekir.) Cenâb-ı Hak metinleri yukarıda geçen âyetlerde ´-Elbiseni temizle» ve (Eğer cünüb olursanız yıkanıp temizlenin) buyurmuştur. (Namazda avret yerlerini örtmek de gerekir.) Zira Cenâb-ı Hak (Celle Celâlihu) «Ey insan oğulları, her, mescide gidişinizde en güzel elbisenizi giyiniz» ([12]) yani avret yerlerinizi kapatınız, buyurmuştur. Peygamber Efendimiz de (AlcyhıVsalâtü ves´s-selâm) : -Erginlik çağına eren kadının baş örtüsüz namazı yoktur- ([13]) buyurmuştur. (Erkeğin avret yeri göbeğin altından diz kapaklarına kadardır.) Zira Peygamber Efendimiz lAleyhi´s-selâtü ve´s-selâm);-Erkeğin avret yeri göbeği ile diz kapaklaruıuı arasıdır-bir rivayete göre;-Göbeğin altından başlayarak diz kapaklarını geçinceye kadardır.- ([14]) diye buyurmuştur. İ m a m -1 Şafii (Allah rahmet eylesin) her ne kadar: -Göbeğin kendisi de avrettir» demiş ise de, bu hadisten, göbeğin avret olmadığı anlaşılmaktadır. İmam-ı Şafiî: «Diz kapaklan avret değildir» demiştir. Biz ise, ya bu hadisteki «Diz kapaklarını geçinceye kadar- deyimine veyahut -Diz kapağı avrettendir- ([15]) hadisine dayanarak diz kapaklarının avret olduğu görüşündeyiz.
(Hür olan kadının yüzü ile ellerinden başka bütün vücudu avrettir. Çünkü Peygamber Efendimiz (Aleyhi´s-selâtü ve´s-selâm) :«Kadın örtünmesi gereken bir avrettir») ([16]) buyurmuştur. Ancak kadın yüz ve ellerini açmak zorunda olduğu için kadından bu iki uzuv avret sayılmamıştır. Ben diyorum ki: ha-dişin ifâdesi ayağın avret olduğunda nass ise de en sıhhatli olan görüşe göre ayak avret değildir. Zira ayağm avret olmadığına dâir kuvvetli bir rivayet vardır.(Kadın namaz kılarken bacağının dört veyahut üçtebiri açık olursa -İmam Ebû Hanife ile İmam Muhammed´e göre- namazı sahih olup bir daha kılması gerekmez. İmam Ebû Yûsuf t «Yarıya yakın bir miktar bile açık olursa namazı yine sahihtir» demiştir.) Çünkü herhangi bir şeye, ancak karşısında olan bir başka şeyin ondan az olduğu zaman «çok- denilir. Zira azlık ile çokluk birer izafi mefhum olup birbirlerine göredirler.
(İmam Ebû Yûsuf´tan, kadının bacağından yarısı açık olduğu zaman namazın sahih olup olmadığı hakkında iki rivayet gelmiştir.) Zira herhangi bir şeyin yansı diğer yarıya göre ne az, ne de çoktur. Çünkü diğer yan ondan az olmadığı için çok değildir ve diğer yarı ondan çok olmadığı için az değildir.
îmam Ebû Yûsuf namazın sahih olduğunu söylerken, bacağın açık olan yarısının kapalı olan diğer yarıdan çok olmadığına, sahih olmadığım söylerken ise, diğer yandan az olmadığına bakmıştır. İmam Ebû Hanife ile İmam, Muhammed: «Herhangi bir şeyin dörtte biri gerek bir çok şer´i hükümlerde ve gerek konuşmalarda o şeyin tamamı yerine kaim olur. Nitekim abdestte başın dörtte birini meshetmek başın tamamını mesh etmek yerine ve hac menasikinde başın dörtte birini traş etmek başın tamamını traş etmek yerine geçer ve nitekim herhangi bir kimse, bir başkasını yalnız ön taraftan gördüğü zaman o kimseyi, dört taraftan biri olan sadece ön taraftan gördüğü halde «Ben falancayı gördüm» der» demişlerdir. (Saç, karın ve oyluk da öyledir.) Yani aynı ihtilâf bunlarda da vardır. Zira bunların her biri başlı başına bir uzuvdur. Saçın baştan sarkan kısmı, her ne kadar gusülde yıkanması gerekmiyorsa da -sahih olan kavle göre- namazda örtünmesi gereken avrettir.. Zira gusülde yıkanmasının vâcib olmayışı, bedenden sayılmadiğı için değil, zorluk olmasın diye yıkanması vâcib olmamıştır. İki bacak arasındaki ön ve arka avretlerde de -ki bunlara ağır avret denilir- aynı ihtilâf vardır. Sahih olan kavle göre zeker ile daşaklar ayn ayn avretlerdir. (Erkeklerin bedeninden nereler avret ise, câriye olan kadınların avreti de oralardır. Cariyenin sırtı ile karnı avrettir. Bu iki yerden yukarı olan kısımlar avret değildir.) Zira H z. Ömer (Radı-yallâhü anh) rastladığı kapalı gezen bir cariyeye:
-At başından o örtüyü. Hür kadınlara benzemek mi istiyorsun » diye çıkışmıştır. Hem de gelenek oîarak câriye iş kılığında dışarı çıktığı için her çıkışında örtünmeye mecbur tutulmasında zorluk vardır. (Kişi, necis olan elbisesini yıkamak için bir şey bulamadığı zaman necis elbisesiyle namaz kılar ve namazını bir daha yenilemez.)
Bunun iki şekli vardır Eğer elbisenin dörtte biri veyahut daha fazlası temiz ise o elbiseyle namaz kılar. Çıplak olarak kılması caiz değildir. Çünkü herhangi bir şeyin dörttebiri, o şeyin tamamı hükmündedir Eğer elbisenin temiz olan kısmı dörtte birinden az olursa, İmam Muhammed´e göre yine böyledir.
İmam-ı Şafii´ nin de iki görüşünden biri bu yoldadır. Zira necis elbise ile namaz kılan kimse, namazm sıhhati için bir tek şartı, çıplak olarak namaz kılan kimse ise, birden çok farzları yerine getirmemiş olur. ([17]) İmam Ebü Hanife i!e İmam Ebû Yûsuf´a göre ise bu durumda olan kişi muhayyerdir, isterse çıplak olarak, isterse ki -en iyisi budur- necis elbise ile namaz kılar. Çünkü gerek necis elbise ile ve gerek çıplak olarak namaz kılmak, zaruret bulunmazsa caiz değildir. Namazda caiz görülen necaset miktan ile avretin açık olma miktarının ikisi de dörtte birdir. O halde ikisi namazın hükmünde müsavidir. Necasetle namaz kılmanın çıplak olarak namaz kılmaktan iyi olmasının sebebi de şudur: Çünkü elbisenin temiz olması yalnız namaz için şarttır. Avret yerlerinin kapatılması ise her zaman gereklidir. (Avret yerlerini kapatacak esvap bulamayan kimse, çıplak olarak ve fakat oturarak namaz kılar. Rüku ile secdeleri de işaretle yapar.) Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) böyle yapmıştır. (Şayet ayakta kılarsa yine caizdir.), Zira oturarak namaz kılmada ağır avret yerleri kapalı olarak namaz kılma imkânı bulunuyor. Ayakta namaz kılanın da rükû ve secdeleri hakkıyia yapması mümkündür. Bunun için, kişi hangisini arzu ederse onu yapabilir. (Bununla beraber oturarak kılması daha evlâdır.) Çünkü avret yerlerini kapatmak yalnız namazda değil, her zaman gereklidir. Hem de onun yerine geçecek başka bir şey yoktur. Tam rüku ve secdeler yerine ise, işaretler geçer.
(Namazın sıhhat şartlarından biri de niyetdir. Kişi namaza başlamadan, kılmak istediği namaza niyet ederek ve ara vermeden if-titah tekbiresini alarak namaza başlar.) Çünkü Peygamber Efendimiz (Aleyhi´s-selâtü ve´s-selâm); Ameller ancak niyete göredir- ([18]) buyurmuştur. Aynca namaza başlarken ayağa kalkıp kıbleye karşı durulur. Ayakta durmak ise, namaz için olabildiği gibi herhangi bir iş için de olabilir. Eğer namaza niyet getirilmezse, bu duruş normal diğer duruşlarda farklı olarak ibadet vasfını taşımış olmaz. İftitah tekbiresinden önce edilen niyet de -eğer araya namaza uygun düşmiyen bir davranış girmezse- makbuldür, îftitah tekbiresinden sonra ise edilen niyet muteber değildir. Çünkü niyetten önce geçen kısım, niyetsiz olarak yapıldığı için ibadet sayılmaz. Oruçta tan yeri ağardıktan sonra getirilen niyete ise, zaruret için cevaz verilmiştir. Niyet mana itibarıyla kasıt demek ise de, burada kişi hangi namazı kılmak istiyorsa kalbinde o namazı kasdetmesi gerekir. Eğer kişinin kalbinde böyle bir kasıt yoksa, diliyle söylemesinin hiç değeri yoktur, âonra, eğer kişinin kılmak istediği namaz nafile ise ona mutlak niyet kâfidir. Sahih olan kavle göre sünnet olan her namaz için de mutlak niyet kâfidir. Farz namazların niyetinde ise -farzlar değişik olduğu için- kılmak istenen namazın belirtilmesi (Meselâ öğle namazının farzı, ikindi namazının farzı diye ayırd edilmesi) gerekir.
(Eğer kişi imama uyarak namaz kılıyorsa, aynca imama uyma niyetini de getirmesi gereklidir.) Çünkü cemaatle kılınan namazm, imamın herhangi bir yanlış davranışı yüzünden fesada gittiği için, kişinin bunu önceden kabullenmesi gerekir. (Namazın sıhhat şartlarından biri de kıbleye yönelik olarak namaz kılmaktır,) Zira Cenâb-ı Hak (Celle CelâÜhu); «Nerede olursanız yüzlerinizi onun (Mescidi Haram´ın) semtine çevirin- ([19]) buyurmuştur. Sonra Mekke´de olanlar için, bizzat kıbleye, Mekke dışında olan kimseler için de -sahih olan kavle göre- kıblenin bulunduğu yöne yüzlerini çevirmeleri gereklidir. Çünkü insana, gücünün yettiği kadar teklif vaki olur. (Korku içinde namaz kılan kimse, hangi yöne yüzünü çevirebi-lıyorsa, o yöne çevirerek namaz kılar.) Çünkü bu kimse mazur olduğu için, kıbleyi bilemiyen kimse hükmündedir.
(Eğer kişi kıbleyi bilemiyor ve yanında kendisinden soracak kimse de bulunmuyorsa, ictihad ederek namaz kılar.) Zira Ashap (Radıyallâhü anhümVın kıbleyi hep ictihad ederek namaz kılarlardı. Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) de onlara niçin böyle yapıyorsunuz diye kınamaydı. Kaldı ki daha üstün bir imkân bulunmadığı zaman zahir olan delil ile amel etmek vâcibtir. Başkasından sormak ise, ictihad etmekten daha üstün bir imkândır.
(Namaz kıldıktan sonra kıblede yanlış olduğunu öğrenen kimse, namazını bir daha kılmaz.) İmamı Şafii (Allah rahmet eylesin) :
-Eğer namazda arkasını kıbleye vermiş olduğunu öğrenirse, bir daha namazını kılmak zorundadır» demiştir. Biz diyoruz ki: Kişinin yapabildiği şey ancak ictihad etmek idi, ki bunu yapmıştır. Teklif de ancak yapılabilen şeyle olur. (Eğer karanlık bir gecede bir kaç kişiye imamlık eden kimse, yaptığı ictihad sonunda yüzünü doğuya, arkasındaki kimselerden herbiri de keza ictihad ederek yüzünü bir başka yöne çevirip namaz kılar ve hiçbiri imamın nasıl yaptığım bilmezse, hepsinin namazı sahihtir.) Çünkü hepsi de ictihad etmiş ve kıble sandıklan yöne yüzlerini çevirerek namaz kılmışlardır. Kabe içinde namaz kılan cemâatin imama muhalefetleri namazın sıhhatına nasıl mani değilse, bunlarında imama muhalefetleri mani değildir. (İmamın nasıl yaptığını bilen kimsenin namazı ise sahih değildir.) Zira bu kimseye göre imam kıblede yanılmıştır. Kıyam farzını yerine getirmediği için (imamdan ilerde duran kimsenin namazı da sahih değildir.)[20]
Namazın Keyfiyeti
Namazın farzları altıdır:
1 - İftitah tekbiresi. Zira Cenâb-ı Hak CAzze ve Celle); -Rabbini yücel» (yani namaza başlarken lekbir al- ([21]) buyurmuştur.
2 - Ayakta durmak. Çünkü Cenâb-ı Hak (Azze ve Celle) -Gönülden boyun eğerek Allah için namaza durun- ([22]) buyurmuştur.
3 -Okuyuş. Zira Cenâb-ı Hak (Celle Celâlihu) : -Namazda, ondan (Kur´an´dan) ne ki okuya-bilirseniz okuyun ([23]) buyurmuştur.
4 - 5 - Rükû ile secdeler. Zira Cenâb-ı Hak (Celle Celâlihu) : -Rükû edin, secdeye varın» ([24]) buyurmuştur.
6 - Namazm sonunda bir teşehhüd miktarı oturmak. Zira Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem), Abdullah b.A m r b As ´ a (Radıyallâhü anh) ; -Başını son secdeden kaldırıp bir teşehhüd miktarı oturduktan sonra namazın bitmiş olur- ([25]) buyurmuştur. (Bu altı şey dışında kalan diğer okuyuş ve hareketlerin hepsi sünnettir.) Bunlar içinde her ne kadar -Fatiha, Zammi sûre, tekrarlanan hareketler arasında sıra gözetimi, birinci oturuş, ikinci oturuşta teşehhüd okumak. Vitir namazında Kunut duası, iki bayram namazının tekbirleri, sesli namazlarda sesli, sessiz namazlarda sessiz okumak gibi- yapılmadığı takdirde sevih secdesi lâzım gelen birtakım vâcibler varsa da, sünnet ile sabit oldukları için K u d û -r i´ ye uyularak hepsine sünnet denilmiştir.
(Kişi namaza başlayınca) yukarıda geçen âyete binaen (Tekbir alması gerekir.) Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem)´de; «Namazın girişi tekbirdir- ([26]) diye buyurmuştur. Biz Hanefilere göre tekbir namazın rükunu değil, şartıdır. Bunun irin, farz olan bir namaz için tekbir olan kimse, bu tekbir ile sünnet namazını da kılabilir. îmam-ı Şafii1 ye göre ise, namazın rüknüdür. İmam-ı Şafii: Namazın sıhhati için şart olan şeylerin, tekbirin sıhhati için de şart olduğundan, tekbirin namaz rüknü olduğu anlaşılmaktadır- demiştir. Biz diyoruz ki: «Pisliklerden arınan ve rabbının adını anarak namaza duran kimseler İflah olmuştur» ([27]) ayeti kerimesinde namaza durmak, Allah adını anmak üzerinde atfe-dilmiştir. Bu ise, iftitah tekbiresinin namazdan ayrı bir şey olmasını gerektirmektedir. îftitah tekbiresi namazın rüknü olmadığı içindir ki, namazın tekrarlanan diğer rükünleri gibi tekrarlanmıyor. Namazın sıhhati için şart olan şeylerin, iftitah tekbiresinin de sıhhati için şart olmaları da, iftitah tekbiresinin namazın bir rüknü olduğu için değil, namaza bitişik bir şart olmasındandır.
(İftitah tekbiresini alırken elleri kaldırmak sünnettir.) Zira Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) bunu devamlı yapmıştır. Bu ifâdeden, iftitah tekbiresini almakla birlikte eller kaldırılır, diye anlaşılmaktadır, tmam Ebû Yûsuf dan da rivayet olunan ve T a h a v i´ den hikâye edilen görüş bu yoldadır. Fakat daha doğrusu şudur ki, eller kaldırıldıktan sonra iftitah tekbiresi alınır. Çünkü elleri kaldırmakla, hiçbir şeyin büyük olmadığı, tekbir almakla da, yalnız Allah (Celle Celâlihu) ´in büyük olduğu ifade edilir. Olmamak ise, olmaktan öncedir.)
(Baş parmaklar kulak yumuşaklarının karşısına gelinceye dek eller yükseltilir.) îmam-ı Şafii´ye göre ise, eller omuzların hizasına kadar yükseltilir. îmam-ı Şafiî Kunut, bayram ve cenaze namazı tekbirleri hakkında da aynı görüştedir, îmam-ı Şafii´ nin dayanağı, Ebû Humeyd el-Sa-i d i CRadıyallâhu anhl´ın «Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) tekbir aldığı zaman ellerini omuzlan hizasına kadar kaldırırdı» mealindeki hadisidir. ([28]) Biz de V a i 1 b. H a-cer, Berâ ve Enes b. Malik den gelen rivayetlere dayanıyoruz. Hem de, elleri kaldırmak sağır olan kimselere durumu bildirmek için olduğuna göre, kulakların hizasına kadar yükselmek bu gayeye daha uygundur.
Sahih olan görüşe göre (Kadın ellerini omuzlan hizasına kadar yükseltir.) Çünkü daha fazla yükseltmek, örtünmesi gerekli olan yerlerinin açılmasına daha fazla yol açabilir. (îmam Ebû Hanife ile İmam Muhammed´e göre, Allah-u Ekber yerine Allah-u Eceli, Allah-u A´zam, Errahman-u Ekber, La İlahe illellah demek veyahut Cenâb-ı Allah´ın adlarından birini içeren herhangi bir lâfzı kullanmak caizdir. İmam Ebû Yûsuf ise: -Eğer kişi söyleyebiliyorsa, Allah-u Ekber, Allah-ul Ekber veyahut AHah-uI Ke-biyr´den başka bir lâfız kullanamaz» demiştir.) Imam-ı Şafiî: -Allahu Ekber ile Allah-ul Ekber1 den» imam Mâlik de: -Allahu Ekber´den başka bir lâfız caiz değildir. Çünkü bunda naklin dışına çıkılamaz. Menkul ise yalnız bu lâfızlardır- demişlerdir. İmam-ı Şafii: «Her ne kadar menkul yalnız Allah-u Ekber ise de, elifîâm´da övgü daha fazla olduğu için Allah-u Ekber yerine Allah-ul Ekber denilebilir.»
îmam Ebû Yûsuf da: -Allah´ın sıfatlarında Ef´al ile Feiyl kalıplan aynı anlamı taşıdıkları için Allah-ul Kebiyr de Allah-ul Ekber gibidir. Ancak eğer kişi bu lâfızları söyleyemiyorsa, o zaman bu lâfızların ifade ettiği mânayı, söyleyebildiği bir başka lâfız ile söyleyebilir.», İmam Ebû Hanife ile İmam Muhammed de: «Allah-u Ekber demekten maksat Allah´ı yüceltmek olduğuna göre, başka lâfızlarla da olur» demişlerdir.
(Eğer kişi arapça bildiği halde namaza farsça ile başlar, ya da namazda Farsça okur veyahut bir hayvanı keserken farsça İle besmele çekerse -İmam Ebû Hanife´ye göre- caizdir. Diğer iki imam ise: -Hayvan kesme besmelesi dışında farsça caiz değildir. Ancak arapça bilmediği takdirde öğreninceye kadar farsça caizdir» demişlerdir.) Buna göre İmam Muhammed iftitah tekbiresi konusunda arapça da îmam Ebü Hanife ile, farsçada da İmam Ebû Yûsuf la beraberdir. Çünkü arapçanm, başka dillerde bulunmayan bir özelliği vardır. Namazdaki okuyuşa gelince : İki imamın farsça okuması caiz görmemelerinin sebebi, Kur´ an» adının arapça olarak nazil olan bu nazmi şerifle itlak olunmasıdır. Nitekim -Biz bu kitabı bir arapça Kur´an olarak inzal buyurduk» ([29]) âyeti kerimesi bunu nassan bildirmektedir. Ancak kişi, rükû ve secdeleri yapamayacak bir durumda olduğu zaman nasıl işaretlerle yetinebiliyorsa, Kur´an´dan hiçbir şey bilmediği zaman da anlamını okuyabilir. Fakat besmele öyle değildir Zira besmele bir zikirdir. Zikir ise, her dil ile yapılabilir. İmam Ebû Hanife´ nin dayanağı ise;, «Kur´an geçmiş peygamberlerin kitabi arında da bulunur» ([30]) âyeti kerimesi-dir, Zira geçmiş peygamberlerin kitaplarında olan ifadeler arapça olmadıkları halde bu âyette onlara Kuran denilmiştir. Bu o demektir ki Kur´an, lâfızlardan çok, lâfızların ihtiva ettiği mânâlardır. Bunun için kişi, Kur´an´dan hiçbir şey bilemediği zaman onu farsça olarak okuyabilir. Ancak şu varki, tevaruz ede gelen sünnete muhalefet ettiği için iyi bir şey yapmış olmuyor. Sonra -sahih olan görüşe göre- Farsçadan başka herhangi bir dille de olur. Zira mânâ, dillerin değişmesiyle değişmediği gibi, geçmiş peygamberlerin kitaplarında olan ifâdeler nasıl arapça değil idiyse, farsça da değil idi. Bu ihtilaf, namazda arapça yerine Farsça okunduğu zaman, muteber sayılıp sayümadığı konusundadır. Farsça okumakla namazın fesada gitmediği konusunda ise ihtilâf yoktur. Derler ki: İmam Ebû Hanife sonradan iki İmam´in görüşüne dönüş yapmıştır ve fetva buna göredir.
Aynı ihtilâf hutbe ile teşehhüd hakkında da edilmiştir. Ezan hakkında ise muteber olan taaruftur. Yani hangi dille olursa olsun, eğer halk onu ezan diye biliyorsa caizdir.
(Namaza başlarken Allah-u Ekber yerine Allahümmeğfir liy demek kâfi gelmez.) Zira Allahümmeğfir liy, Allahun, beni bağışla demek olduğundan Allah´ı yüceltmekten çok bir dilek ve niyazdır. Şayet yalnız Allahümme dense, kimisi: «kâfidir. Çünkü mânâsı «Ey Allahun- demek olduğu için Allah´ı yüceltmekten başka bir şey değildir», kimisi de: -kâfi değildir. Zira -Allahım, hakkımızda iyilik dile» mânâsındadır ve bu itibarla dilektir» demiştir.(Tekbir aldıktan sonra, göbek altında sağ el sol elin üzerine koyulur.) Zira Peygamber Efendimiz (Aleyhi´s-selâtü. ve´s-selâm :-Göbek altında sağ eli sol elin üstüne koymak sünnettendir» ([31]) buyurmuştur. Bu hadis «Namazda el bağlanmaz» diyen İmam Mâlik ile -göğüs üzerinde bağlanır- diyen İmam-ı Şafiî´ nin görüşlerine karşı bir delildir. Ayrıca, el bağlamak saygı için olduğuna göre göbek altında bağlamakta daha çok saygı vardır. Sonra el bağlamak -imam Ebû Hanife ile İmam Ebû Yûsuf´a göre- namazdaki kıyam´ın sünneti olduğu için iftitah duası dahi okunurken el bağlanır. Sahih olan görüşe göre asıl şudur ki: İçinde sünnet bir zikir bulunan kıyamlarda bağlanır, bulunmayanlarda bağlanmaz. Buna göre, Kunut duasında ve cenaze namazında bağlanır. İtidalde ve bayram namazının tekbirleri arasında ise bağlanmaz.
(Sonra SÜBHANEKELLAHÜMME VE BİHAMDİKE VE TEBARE-KE VE TALA CEDDÜKE VE LA İLAHE ĞAYRÜKE duası okunur.) İmam Ebü Yûsuf tan «Buna VECCEHTÜ VECHİYE duası da eklenir. Zira H z. Ali (Radıyallâhü anh)´dan gelen rivayete göre Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) bunu da okurdu» dediği rivayet olunmuştur. ([32]) İmam Ebû Hanife ile İmam Muhammed, Enes b. Malik ile bir çok Ashaptan -Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) namaza başlarken tekbir alır ve sübhanekellehümme duasını okuyup ona başka bir şey eklenemezdi- ([33]) mealinde gelen rivayete dayanmışlardır. îmam Ebû Yusuf un rivayet ettiği hadis ise, teheccüd namazına mahmuldür. İftitah duasında VE-CELLE SENÂÜKE lâfzı meşhur rivayetlerde bulunmadığı için farz namazlarda söylenmez.îftitah duasının niyet ile tekbirin araşma girmemesi için tekbir almazdan, önce okunmaması sahih olan görüşe göre daha evlâdır. (îftitah duasmdan sonra Euzu billahi mineşşeytanirracim denilir.) Çünkü Cenab-ı Hak (Azze ve Celle); Kur´an okuduğun zaman Allah´ın rahmetinden tard edilmiş olan şeytandan Allah´a sığın- ([34]) buyurmuştur. Kur´an´daki tâbire uygun olduğu için Eûzu yerine esteiyzu demek daha iyidir. Mânâ bakımından eûzu da esteizu´ya yakındır. İmam Ebû Hanife ile İmam Muhammed´ e göre eüzu çekmek -yukarıdaki âyete biaen- iftitah duasına değil, okuyuşa tâbidir. Bunun için, namazın başında imam´ın arkasında bulunan kimse eûzu çekmez de, sonradan gelip imama uyan kimse çeker. Eûzu çekmenin bayram namazı tekbirlerinden sonraya bırakılması da bunun içindir. îmam Ebû Yûsuf ise bu görüşe katılmamıştır. (Eûzudan sonra besmele çekiiir.) Meşhur olan rivayetlerde böyle nakledilmiştir. (Eûzu ile besmelenin ikisi de gizli çekilir.) Zira îbn-i Mes´ud (Radiyallâhü anh) : -Dört şey vardır, imam onları gizli okur« ([35]) diye söylerken eûzu, besmele ve âmin´i onlardan saymıştır. İmam-ı Şafiî (Allah rahmet eylesin) : -Sesli namazlarda besmele de sesli çekilir. Çünkü rivayete göre Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem), namazında besmeleyi sesli çekmiştir» ([36]) demiştir. Biz diyoruz ki: Peygamber Efendimizin (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) besmeleyi sesli okuması, besmelenin eüzu ile okuyuş arasında olduğunu bildirmek içindi. Zira E n e s 1 b n - i Mâlik (Radıyallâhü anh) ´in anlattığına göre Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) besmeleyi hep gizli okurdu. ([37])İmam Ebû Hanife, kendisinden gelen bir rivayete göre: Eûzu gibi, besmele de her rekâtta tekrarlanmaz-, bir rivayete göre de «Besmele her rekâtta okunur- demiştir, ki iki imamında görüşü bu yoldadır.
İmam Ebû Hanife ile îmam Ebû Yûsuf´a göre hiç bir namazda Fatiha ile Zammi sûre arasında besmele çekilmez. İmam Muhammed ise: -Gizli namazlarda okunur.- demiştir. (Besmeleden sonra Fatiha ile bir sûre veyahut herhangi bir sûreden üç âyet okunur.) Bize göre namazda ne Fatiha ve ne de Fatihadan sonra zammi sûre namazm rüknü değildirler. 1 m a m -1 Şafiî Fatihada, İmam Malik de hem Fatiha ve hem de zammi sûrede bu görüşümüze katılmamışlardır. İmam M a -1 i k ´ in dayanağı -Fatiha ve onunla birlikte bir süre okunmaksı-zın namaz olamaz- ([38]) hadisidir. İmam-ı Şafiî de;-Fatihayı okumayan kimsenin namazı yoktur- ([39]) hadisine dayanmıştır. Biz diyoruz ki: Yukarıda metni geçen âyeti kerimede «Kur´an´dan ne ki okuyabilirseniz okuyun- diye buyurulmuştur. Bundan ise, Kur´an´dan Kur´an denebilecek bir miktar okumanın farziyyeti anlaşılır. Tek kişi hadisine dayanarak bundan fazla bir şeyin farziyyetine hükmetmek caiz olamaz. Ancak tek kişi hadisleriyie amel etmek vacib olduğu için biz, fatiha ile zammi sûrenin vacib olduğu görüşündeyiz. (İmam VELEDDÂLİN dediği zaman hem kendisi hem arkasında olanlar ÂMİN derler.) Zira Peygamber Efendimiz (Aleyhi´s-salâtü ve´s-selâm) -İmam -Âmin- dediği zaman siz de Âmin deyiniz» ([40]) buyurmuştur. İmam Malik;-İmam Veleddaîlin dediği zaman siz Âmin deyiniz- ([41]) hadisine dayanarak: -İmam -Âmin»
demez» demiş ise de, onun görüşü için.bu hadiste delil yoktur. Çünkü hadisin sonunda Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellemî: -Çünkü imam «Âmin» der» ([42])´diye buyurmuştur. Yukanda geçen İbn-i Mesud´un hadisine" binaen (imam ile arkasındakiler gizli olarak «Âmin» derler.) Zira Âmin bir duadır. Dualarda ise gizlilik esastır. Âmmin, Emin şeklinde de söylenebilir. Ammin şeklinde söylemek ise fahiş bir yanlıştır.
(Sonra tekbir alınıp rüküa gidilir.) el-Camiüssağiyr´de «Rükua eğilmekle birlikte tekbir alınır, ([43]) Çünkü Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) her eğilip ve kalkışta tekbir alırdı» diye kaydedilmektedir. (Tekbirdeki E harflerinin hiçbiri uzatılamaz.) Allah ile Ekber kelimelerinin başındaki E´ler uzatıldığı zaman soru şeklini aldığı için dinen sakıncalıdır. Ekber kelimesinin ikinci E´sini uzatmak da dilbilgisi yönünden yanlıştır.
(Rüküa varıldıktan sonra elin avuçlarıyla diz kapaklan tutulur ve parmakların arası açık bırakılır.! Zira Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem), Enes b. Malik´e; Rükua eğildiğin zaman, ellerini diz kapaklarının üzerine koy ve parmaklarının arasım aç» ([44]) buyurmuştur. Parmaklarının arasını açmak, diz kapaklarını iyice tutabilmek için yalnız burada, parmaklan bitişik tutmak da yalnız secde ederken menduptur. Bu iki durum dışında parmaklar normal bir şekilde bırakılır.(Rükuda sırt tam düz bir şekilde tutulur.) Çünkü Peygamber Efendimiz {Sallallahü Aleyhi ve Sellem) rükû yaparken mübarek sırtını tam düz bir şekilde tutardı. ([45]) (Rüküda baş ile omuzlar yüksekte tutulmaz.) Zira Peygamber Efendimiz (Sallaliahü Aleyhi ve Sellem) rükû yaparken başını ne eğer, ne de yüksek tutardı. ([46]) (Rükûda) en az (üç defa SÜBHANE RABBİYEL AZİM denilir.) Zira Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) :«Herhangi biriniz rükû ettiği zaman, üç kez SÜBHANE RABBİYEL AZİM desin. Bu da en azıdır» ([47])buyurmuştur. (Sonra baş kaldırılır ve SEMİELLAHU LİMEN HAMİDEH denilir. İmamın arkasındakilerde REBBENA LEKEL HAMD derler. İmam Ebû Hanife´ye göre imam REBBENA LEKEL HAMD demez. Diğer iki imam ise : «İmam, içinden söyler» demişlerdir.) Çünkü Ebû H ü r e y r e (Radıyallâhü anh)´dan gelen rivayete göre Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Seliem) her ikisini de söylerdi. ([48]) Hem de imam, arkasındaki kimseleri Allah´a hamd etmeye teşvik ederken kendisinin hamd etmemesi uygun değildir. İmam Ebû Hanife ise metni yukarda geçen hadisteki, Peygamber Efendimizin (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) -İmam SEMİALLAHU LİMEN HAMİDEH dediği zaman, siz REBBENA LEKEL HAMD deyiniz- mealindeki emrine dayanmıştır. Zira imam ile, arkasındaki cemaatın vazifelerini taksime dair olan bu emirden, REBBENA LEKEL HAMD demenin imamın değil, cemaatın vazifesi olduğu anlaşılmaktadır. Bunun içindir ki biz Hanefilere göre SEMİALLAHU LİMEN HAMİDEH demek de yalnız imamın vazifesi olup arkasındaki kimseler bunu demezler. Hem de eğer imam REBBENA LEKELHAMD diyecek olursa, cemaat dedikten sonra demek zorunda kalacaktır. Bu ise, imamlığın gereğine ters düşer. Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem), her ikisini de söylemiş olduğuna dair Ebû Hüreyre´ ´nin hadisi ise, Peygamber Efendimizin (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) tek başına namaz kıldığı zamana mahmuldür. Kaldı ki, imam demese de, başkalarını demeye teşvik ederken kendisi de demiş gibi olur.
(Tekbaşma namaz kılan kimse) hakkmda üç rivayet vardır: Bir rivayete göre yalnız SEMİALLAHU LİMEN HAMİDEH, Bir rivayete göre yalnız REBBENA LEKELHAMD (en sahih olan rivayete göre) ise, (her ikisini de söyler.) Zira yukarıda geçtiği üzere Ebû Hüreyre (Radıyaîlâhü anh) Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem)´in her ikisini de söylediğini rivayet etmiştir. (Rükûdan kalkıldıktan sonra tam dik durulur ve ondan sonra tekbir getirilip secdeye vanlır.) Rükûdan kalktıktan sonra ayakta tam durmak -İmam Ebû Hanife ile imam Muhammedi e göre- farz değildir. Bu iki imama göre iki secde arasındaki oturuş ile rükû ve secdelerde de durmak farz değildir. İmam Ebû Yûsuf ise, bunların hepsinde durmanın farz olduğu görüşündedir, îmam-ı Şafiî de aynı görüştedir. Zira Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi vs Sellem), çabuk çabuk namaz kılan Bedevi Arab´a; ´«Kalk namazım bir daha kıl. Sen namaz kılmadın.» ([49]) diye buyurmuştur İmam Ebü Hanife ile İmam Muhammed: -Rükû´ün sözlük anlamı, eğilmek, secdenin anlamı da yere kapanmaktır. Kişi eğilmeyi veyahut yere kapanmayı yaptıktan sonra, hiç durmasa da yine yapmış sayılır. Bir rükünden diğer bir rükne geçerken de, aralarında biraz durup da sonra öteki rükne geçmek farz değildir. Çünkü geçiş bizatihi maksud olmayıp rükünleri biri-birinden ayırmak içindir. Kaldı ki, hadiste sözü geçen Bedevi Arap bir daha aynı şekilde namaz kılınca Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) ona namazı tarif etmiş ve sonunda;
Bundan bir şey eksik yaparsan, namazında eksiklik bırakmış olursun» ([50]) buyurarak arabın kıldığı namaza namaz demiştir. Bu ise, o demektir ki rükû ve secdeleriyle rükû ve secdeleri arasındaki kalkış ve eğilişlerde hiç durulmayan namaz eksik olmakla birlikte, fasit değildir- demişlerdir.
tmam Ebû Hanife ile İmam Muhammed´e göre rükûdan ayağa kalkmak ile iki secde arasındaki oturuş sünnettir. C ü r c a n i´ nin yorumuna göre rükû ve secdelerde de durmak sünnettir. K e r h i ise vacib olduğunu, hatta eğer kişi sehven yapmasa ona sehiv secdesi lâzım geldiğini Söylemiştir. (Kişi secdeye giderken iki eliyle yere dayanır.) Zira V â i 1 b. H a c e r (Radıyallâhü anhümâ) Peygamber Efendimizin (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) namazını gösterirken secdeye varıp avuçlarının içini yere dayamış ve vücudunun gerisini yükselterek: «Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Seilem) böyle yapardı» ([51]) demiştir. (Secdede yüz iki elfn arasına ve eller de kulakların karşısında yere koyulur.) Zira rivayete göre Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) öyle yapardı. ([52]) (Secdede burun ile alın yere değdirilir.) Çünkü Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) hep öyle yapardı. ([53]) (Şayet kişi birisiyle yetinirse İmam Ebü Hanife´ye göre caizdir. Diğer iki imam «Bir zorunluk yoksa yalnız burnu yere değdirmekle yetinmek caiz değildir» demişlerdir). İmam Ebü Hanife´ den de bu yolda bir rivayet vardır. Çünkü Peygamber Efendimiz (Aley-hi´s-salâtü ve´s-selâm);
-Yedi kemik üzerinde secde etmekle emrolunmuşumdur» ([54]) diye söylerken «Bu kemiklerden biri alındır» buyurmuştur. İmam Ebü Hanife: «Biz secde ile emrolunmuşuzdur. Secde ise, yüzün bir kısmını yere koymakla gerçekleşmiş olur. Ancak yanaklarla çene, yüzün birer parçası oldukları halde icma ile yere koyulamazlar» demiştir.
Secdede ellerle dizleri yere koymak biz Ha n e f i´ lere göre sünnettir. Çünkü secde bunlarsız da olabilir. Ayaklara gelince : K u -d u r i secdede ayakları yere koymanın farz olduğunu söylemiştir.
(Kişi, başındaki sarığı veyahut sırtındaki elbisenin herhangi bir ucu üzerinde secde ederse caizdir.) Çünkü Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) alnına sarkan sarığının katlan üzerinde secde ederdi. ([55]) Rivayete göre Peygamber Efendimiz (Sallal-lahü Aleyhi ve Sellem) elbisesinin eteği üzerinde de secde etmiştir. ([56]) (Secdede kollar yerden yüksek tutulur.) Zira Peygamber Efendimiz (Aleyhi´s-salâtü ve´s-selâm) (Kollarını yere yapıştırma) ([57]) diye buyurmuştur. (Karın da uyluklara yapıştırılmaz.) Zira Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) secde yaparken karnını uyluklarından o kadar uzak tutardı ki, eğer ufak bir kuzu göğsünün altından geçmek istese geçebilirdi. ([58]) Kimisi de: -Eğer kişi safın içinde ise, bitişiğindeki kimseleri rahatsız etmemek çin karnını uyluklarından yüksek tutmaz» demiştir.
(Secdede ayak parmaklarının uçları kıbleye doğru tutulur.) Zira Peygamber Efendimiz (Aleyhi´s-salâtü ve´s-selâm) -Mümin kişi secdeye vardığı zaman onunla birlikte vücudunun her uzuvu secde eder. Bunun için yapabildiği kadar uzuvlarım kıbleye doğru tutsun» ([59]) buyurmuştur. (Secdede) en az (üç kez SÜBHANE REBBİYEL A´LA denilir.) Zira Peygamber Efendimiz (Aleyhi´s-salâtü ve´s-selâm) :Biriniz secde ettiği zaman secdesinde üç kez SÜBHANE RAB-BİYEL ATA desin. Bu da en azıdır» ([60]) buyurmuştur. Rükû ve secdelerde çift sayılarda durmamak şartıyla üçten fazla teşbih getirmek müstahaptır. Çünkü Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) teşbihlerini daima tek sayı ile bitirirdi. Şayet kişi imam ise. cemaati usandırmamak ve namazdan soğutmamak için namazı uzatmaz.
Rükû ve secdelerdeki teşbihler vacib olmayıp sünnettirler. Çünkü rükû ve secdelerin farziyyetini bildiren nass, rükû ve secdelerdeki teşbihlere şâmil değildir. (Kadın, yere yapışarak ve karnım uyluklarına bitiştirerek secde yapar.) Çünkü bu şekilde secde örtünmeye daha fazla yardımcı olur.
(Secdeden sonra kişi başım kaldırır ve tekbir getirir.) Zira Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Seîlem) bedevi araba namazı öğretirken (Sonra başını, oturup dikilinceye kadar kaldır.) ([61]) buyurmuştur. Şayet kişi dikilmeden bir daha secdeye varırsa -yukarıda söylediğimiz üzere- îmam Ebû Hanife ile İmam Muhammed´e göre caizdir. Ancak, başı secdeden kaldırmanın kâfi olan miktarı hakkmda ihtilâf etmişlerdir. En doğrusu şudur ki: Eğer kişi daha secdeye yakın bir durumda iken bir daha secdeye varırsa kâfi gelmez. Çünkü kişi bu durumda daha birinci secdede sayılır. Oturmaya yakın bir duruma geldikten sonra ise bir daha secde etmesi caizdir. Zira kişi bu durumda oturmuş sayıldığı için, bir daha vardığı secde onun için ikinci secde olur.
(İkinci secdede kişi hafif bir duruş yaptıktan sonra tekbir getirir ve ayaklarının uçları üzerinde ve oturmadan ayağa kalkar. Ayağa kalkarken elleri ile yere dayanmaz.) tmam-ı Şafiî (Allah rahmet eylesin) :
-Secdeden sonra hafif bir oturuş yapılır ve ondan sonra ayağa kalkılır. Zira rivayet olunmaktadır ki Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) böyle yapardı» demiştir. ([62]) Biz de E b û H ü r e y r e (Radıyallâhü anh)´ün «Peygamber Efendimiz (Sal-lallahü Aleyhi ve Sellem) namazda ayaklarının yüzünü yere vermeden ayağa kalkardı- mealindeki hadisine dayanıyoruz. î m a m -1 Şafii´ nin dayandığı rivayet ise Peygamber Efendimizin (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) yaşlandığı zamana mahmuldür. Kaldı ki bu oturuş istirahat içindir. Namaz ise istirahat edilecek yer değildir. (İftitah duasıyla «Eûzu´dan» başka, birinci rekâtta okunan ve yapılan şeylerin hepsi İkinci rekâtta da aynen yapılır.) Çünkü îf-titah duasıyla Eûzu yalnız bir defaya mahsustur. (İftitah tekbiresinden başka biç bir tekbirde eller kaldırılmaz.) Zira Peygamber Efendimiz (Aleyhi´s-salâtü ve´s-selâm) : İftitah tekbiri, Kunut tekbiri, Bayram namazının tekbirleri ve hacdaki dört tekbir dışında hiç bir yerde eller kaldırılmaz-([63]) buyurmuştur. İmam-ı Şafii, Peygamber Efendimizin (Sallalla-hü Aleyhi ve Sellem) ellerini kaldırdığına dair rivayete dayanarak: «Rükûa varış ve rükûdan kalkışlarda da eller kaldırılır- demiş ise de, onun dayandığı rivayet - Abdullah Ibn-i Zübeyr´-den gelen rivayete göre- ilk zamanlara mahmuldür. (İkinci rekâtın ikinci secdesinden kalkılınca sol ayak yatırılıp üzerinde oturulur. Sağ ayak da dikilip parmak uçları kıbleye doğru tutulur.) H z. Âişe (Radıyallâhü anhâ) :«Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) namazda bu biçim otururdu- demiştir. ([64]) (Eller de uyluklar üzerine koyulur ve parmaklar açılarak teşehhüd okunur.) Bu şekil, V â i 1 b. Ha-cer (Radıyallâhü anhüm)´in hadisinde ([65]) rivayet olunduğu gibi, aynca böyle yapan kimse parmak uçlarını kıbleye tutmuş olur. (Kadın sol kalçası üzerinde oturur ve her iki ayağını sağ yandan dışarı çıkarır.) Çünkü bu biçim oturuş örtünmesini daha fazla sağlamış olur.
(Teşehhüd -. ETTEHİYYATÜ LİLLAHİ-VESSELEVÂTU ESSELA-MU ALEYKE EYYUHENNEBİYYU... duasıdır.» Bu, Abdullah İbn-i M e s u d´un Teşehhüdüdür. Zira Abdullah İbn-i M e s u d:
«Peygamber Efendimiz (Sallaliahü Aleyhi ve Sellem) elimden tuttu ve bana Kur´an´dan herhangi bir sûre Öğretir gibi teşehhüdü öğreterek: ETTEHİYYATÜ LİLLAHİ... de, dedi- demiştir. ([66]) A b-dullah İbn-i Mesud´un bu teşehhüdü, Abdullah İbn-i Abbâs´ıh ETTEHİYYATÜ ELMUBAREKATU ESSELE-VATÜ ETTEYYİBATU LİLLAHİ SELAMÜN ALEYKE EYYUHENNEBİYYU VEREHMETÜLLAHİ VEBEREKATUHU SELAMÜN ALEY-NA... şeklindeki teşehhüdünden daha iyidir. Çünkü Abdullah İbn-i Mesud´un teşehhüdünde -ETTEHÎYYATU ÜLLAHİ... de, dedi- diye emir vardır. Emirden ise, en az istihbab anlaşılmış olur. Ayrıca Abdullah İbn-i Mesud´un teşehhüdünde eliflam vardır. Eliflam ise, şümui ve istiğrak ifade eder. Vav da vardır. Vav ise atıf edatı olduğu için kendisinden sonraki şeyde yenilik ve başkalık ifade eder. Bu teşehhüdün bir özelliği daha vardır ki o da, Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem)´in onu Abdullah İbn-i Mesud´a öğretirken, elinden tutmak gibi bu teşehhüdü öğretmeye ayrı bir özen göstermiş olmasıdır. (Birinci oturuşta teşehhüdten başka bir şey okunmaz.) Zira Abdullah İbn-i Mesud (Radıyallâhü anh) :
-Peygamber Efendimiz {Sallallahü Aleyhi ve Sellem) bana hem namazın ortasındaki, hem sonundaki teşehhüdîeri öğretmiş bulunmaktadır. Namazın ortasında kişi teşehhüdü bitirince kalkar. Sonunda ise, istediği duaları yapabilir» demiştir. (Namazın son iki rekâtında yalnız Fatiha okunur.) Çünkü E b û K a t â d e (Radıyallâhü anh) Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) son iki rekâtta Fatihayı okudu» demiştir. ([67]) Bu ise son iki rekâtta Fatiha okumak daha iyidir, demektir. Zira sahih oian kavle göre okuyuş -Allah izin verirse geleceği üzere- namazın yalnız iki rekâtında farzdır.(İkinci oturuş da şekil bakımından birinci oturuş gibidir.) V â -il b. Hacer ile Hz. Aişe (Radıyallâhü anhüm) ´den gelen rivayetler bu yoldadır. Hem de ayak üzerinde oturmak, İmam Malik´in söylediğini daha sevaplı olduğunu kalça üzerinde oturmaktan daha güç olduğu için daha sevaph olması lâzım gelir, t m a m M a 1 i k ´ in «Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) son oturuşta sol kalçası üzerinde oturur ve her iki ayağmı sağ yandan dışan çıkarırdı.» mealinde rivayet ettiği hadise ([68]) T a h a v i «zayıf- demşitir.-(Birinci oturuş gibi ikinci oturuşda da teşehhüd okunur.) Biz Hanefüer"e göre teşehhüd her iki oturuşta da vaciptir. (Teşehhüd-den sonra Peygamber Efendimize {Sallallahü Aleyhi ve Sellem) sa-lâvat getirilir.) Biz Hanefiler´e göre teşehhüdden sonra salâvat farz değildir. İmam-ı Şafiî, hem teşehhüdün hem salâvatın farz olduğunu söyliyerek her ikisinde de bizim görüşümüze katılmamıştır. Teşehhüdün farziyyeti hakkındaki İmam-ı Şafiî´ nin dayanağı,. Abdullah îbn-i Mesud´un «Peygamber Efendimiz {Sallallahü Aleyhi ve Sellem), bedevi araba teşehhüdü öğrettikten sonra;
«Bunu söyledikten veyahut bunu yaptıktan sonra namazın bitmiş olur. Kalkmak isterken kalkabilirsin, oturmak istersen oturabilirsin-([69]) dedi.» hadisidir. Namazın dışmda, Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) ´e salâvat getirmek -K e r h i´ ye göre- bütün Ömürde bir kere vacibtir. T a h a v i de, Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) ´in adı anıldıkça salâvat okumanın vâcib olduğu görüşünü savunarak emre icabet külfetinden bizi kurtarmıştır. (İkinci teşehhüdden sonra Kur´an âyetlerine ve varid olan dualara benzer dualar istendiği kadar yapılabilir.) Zira îbn-i M e-s u d ´ un rivayetine göre Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) ona:«Teşehhüdden sonra duaların en güzelini ve senin hoşuna en çok gidenini seç ([70]) buyurmuştur. Duaya başlamadan Önce kabulü için salâvat getirmek iyidir.(Namazı fesada götürdüğü için (insanların birbirleriyle yaptıkları konuşmalar türünden dua edilemez.) Bunun içindir ki namazda varid olan dualar ezberlenip okunur. ALLAHÜMME ZEVVtCNİY «Allah´ım beni evlendir- gibi insanlardan istenebilen şeyler, insanların birbirleriyle konuşmaları türündendir. ALLAHÜMMEĞFİRIİY •Allah´ım beni bağışla» gibi, insanlardan istenmesi mümkün olmayan şeyler ise, insanların birbirleriyle konuşmaları türünden değildir. ALLAHÜMMERZÜKNİY «Allah´ım beni besle- demek olduğundan —sahih olan kavle göre —insanların birbirleriyle yaptıkları konuşmalar türündendir. Nitekim -Falan adam şu kadar nüfus besler, devlet şu kadar asker besler» denilir.(Sonra sağ tarafa dönülüp ESSELÂMÜ ALEYKÜM VEREHME-TÜLLAH denilir ve sol tarafa dönülüp aynı söz tekrarlanır.) Çünkü îbn-i Mesud´un rivayetine göre Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) birinci selâmı verirken sağ yanağının beyazlığı görüîünceye kadar sağ tarafa, ikinci selâmı verirken de sol yanağının beyazlığı görüîünceye kadar sol tarafa dönerdi. ([71]) (Birinci selâm ile, sağ tarafta bulunan erkek, kadın ve koruyucu melekler kasdedilir, ikinci selâmla da aynı kimseler kastedilir.) Zira ameller ancak niyetle değer kazanır, Sahih olan kavle göre namazın selâmı ile aynı namazda olmayanlar kasd olunmaz. Çünkü selâm bir hitap olduğu için ancak hazır olanlara verilir. (Eğer kişi imamın arkasında namaz kılıyorsa selâmı ile imamını da kast eder. İmam sağ tarafta ise sağ taraftakiler arasında, sol tarafta ise sol taraftakiler arasında kasd olunur.) Eğer imam tam karşısında olursa, imam Ebû Yûsuf´a göre onu birinci selâm ile kasd eder. İmam Muhamnıed ise, imanım her iki tarafta da hissesi bulunduğunu söyliyerek : «Her iki selâm ile de onu kasteder» demiştir, ki İmam Ebû Hanife´ den de gelen bir rivayet bu yoldadır. (Tek başına namaz kılan kimse ise, yalnız koruyucu melekleri kasteder.) Çünkü beraberinde onlardan başka kimse yoktur. Sahih olan kavle göre (İmam, her iki selâm ile de selâm vermeyi kasteder.) Koruyucu melekler hakkında belli bir sayı kasdolunmaz. Çünkü her kişinin beraberinde bulunan koruyucu meleklerin kaç tane olduğu hakkındaki rivayetler değişiktir. Nihayet onlar hakkındaki iman da, Peygamberler hakkındaki iman gibidir. Namazın sonunda selâm vermek, bize göre farz olmayıp vâcib-tir. İ mam -ı Şafiî ise;-Namazın girişi tekbir, çıkışı selâmdır-([72]) hadisine dayanarak namazın sonunda selâm vermenin farziyyetine kail olmuştur. Biz de, metni yukarda geçen İbn-i Mesud´ un;-Sen bunu söyledikten veyahut bunu yaptıktan sonra namazın bitmiş olur, kalkmak istersen kalkabilirsin, oturmak istersen oturabilirsin- mealindeki hadisine dayanıyoruz. Zira muhayyerlik farziy-yete aykırıdır. Ancak biz, îmam-ı Şafiî´ nin dayandığı hadisi de göz önünde bulundurarak namaz sonunda selâm vermenin vücubuna kail olmuşuzdur.[73]
Namazdaki Okuyuş Hakkında Bir Fasıl
(Namazda imam olan kimse, sabah namazında ve akşam ile yatsı namazlarının ilk iki rekâtlarında sesli, son rekâtlarında gizli okur.) Peygamber Efendimizin (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) zamanlarından beri böylece süre gelmiştir. (Tek başına namaz kılan kimse, isterse kendisi işitecek kadar sesli, isterse gizil okur.) Tek başına namaz kılan kimsenin sesli okuması, kendi şahsına imamlık yaptığı içindir. Gizli okuması da, arkasında kendisini dinliyen kimse bulunmadığı içindir. Bununla beraber -cemaatle kılmış gibi olsun diye- sesli okuması daha iyidir. (İmam, öğle ile ikindi namazlarında -Arafat dağında dahi olsa- gizli okur.) Zira Peygamber Efendimiz (Aleyhi´s-salâtü ve´s-se-lâm) :«Gündüz namazı dilsizdir, yani işitilecek bir okuyuşu yoktur» ([74]) buyurmuştur. Arafat dağında kıhnan gündüz namazlarında imam Malik: «Sesli okunur» demiş ise de, yukarıda geçen hadis onun görüşüne karşı bir delildir. (Cuma ve Bayram namazlarında sesli okunur.) Zira cuma ve bayram namazlarında sesli okunduğuna dair rivayetler meşhurdur. Gündüzün sünnet namazlarında gizli okunur. Gece sünnetlerinde ise -tek başına kılman gecenin farz namazlarına kıyasen- kişi muhayyerdir.
(Yatsa namazının farzını kaçırıp da, gün doğduktan sonra ve imam olarak kaza eden kimse, sesli okur.) Nasıl ki bir yolculukta uykuda kalarak sabah namazını kaçıran Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) de gün doğduktan sonra kıldırırken sesli okumuştu. ([75]) (Tek basma kaza eden kimse ise -sahih olan kavle göre- sesli okuyamaz.) Zira sesli okumak, namazın ya cemaatla, ya da geceleyin kılındığı zamana mahsustur. Birincisinde imamın sesli okuması vacibür. İkincisinde de, tekbaşına kılan kimse muhayyer olup gizli de, sesli de okuyabilir. Burada ise her iki durum da yoktur.(Yatsı namazının ilk iki rekâstında zammı sûre okuyup da Fatihayı okumayan kimse, son iki rekâtta fatihayı kaza etmez. Fati-ha´yı okuyup da zammi sûre okumayan kimse ise son iki rekâtta fatihayla beraber zammi sûreyi de okur ve aynı zamanda sesli olarak okur.) imam Ebû Hanife ile İmam Muhammed ´ e göre böyledir, imam Ebû Yûsuf ise: «Son iki rekâtta ne Fatiha´yı, ne de zammi sûreyi kaza etmez. Çünkü vacip olan bir şey yapılması vacip olduğu vakitte yapılmadığı takdirde, kaza edilmesini gerektiren bir delil bulunmadıkça kaza edilmez- demiştir. imam Ebü Hanife ile İmam Muhammed: -Fatihanın okunması, Fatihadan sonra zammi sûrenin okunması kaydı ile vaz edilmiştir. Eğer son iki rekâtta kaza edilirse, zammi sûreden sonra okunmuş olacağı için vaz´a aykırıdır. Fakat ilk iki rekâtta zammi sûreyi okumayan kimsenin onu kaza etmesi, Fatihadan sonra olduğu için vaz´a uygundur» diyerek iki suret arasında ayırım yapmışlardır. Sahih olan kavle göre (Zammi sûre gibi Fatihayı da sesli okur.) Çünkü bir rekâtta okuyuştan bir kısmının gizli, bir kısmının sesli olması hoş bir şey değildir. Vacib ile sünnetten de, sünneti vacibe uydurmak daha iyidir Zira ilk rekâtlarda zammi sûre okunmadığı için vacibdir. Fatiha ise -bilindiği üzere- son rekâtlarda sünnettir.Fakih Ebû Cafer el-Hindevani´ye! göre gizli okumak : Kişinin, yalnız kendisi tarafından işitilebilecek bir sesle okumasıdır. SesÜ okumak da sesinin yalnız kendisi tarafından değil, başkaları tarafından da duyulmasıdır. Çünkü büsbütün sessiz olarak ve yalnız dilin hareketine okumak denemez. Kerhi de: «Sesli okumanın en aşağısı, kişinin sesini kendine duyurmasıdır. Gizli okumanın en aşağısı da, Harflerin, mahreçlerinden düzgün çıkmasıdır. Çünkü okumak kulağın değil, dilin işidir- demiştir, ki bizim metinde de buna işaret vardır. Boşama, azatlama ve istisna gibi söyleyişle ilgili hükümlerin hepsi bu temel kurala göredir.
(İmam Ebü Hanife´ye göre namazda okuyuşun en azı, Kur´an´-dan bir âyettir. Diğer iki imam ise: -Üç kısa âyet ya da bir uzun âyetten az olamaz- demişlerdir.) Zira bundan daha az okuyan kimseye okuyucu denemediği için bir âyetten az okunmuş sayılır. İmam Ebû Hanife´ nin dayanağı, yukarda metni geçen -Kur´an´dan...» mealindeki âyeti kerimedir. Zira namazda okuyuşun farziyyetini bildiren bu âyette «şu kadardan az olmasın» diye bir kayıt yoktur. Ancak şu varki bir kısa âyetten de daha aza Kur´an denmediği için bir kısa âyetten daha az okumak kâfi gelmez. Fakat âyetin tamamı kısa da olsa Kur´an´dır. (Yolculukta kişi Fatihadan sonra istediği süreleri okuyabilir.) Rivayete göre Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) yolculukta, sabah namazında Muavezeteyn sürelerini okumuştur. ([76]) Zira yolculuğun, namazı kısaltmada müessir olduğuna göre namazdaki okuyuşu hafifletmede müessir olması evleviyyetle lâzım gelir. Bu da eğer yolcunun acele bir işi bulunursa böyledir. Acele işi bulunmayan yolcunun, sabah namazında Buruc ve İnşikak süreleri gibi iki süre okuması uygundur. Çünkü böyle iki süreyi okumakla sünneti yerine getirmiş olmakla birlikte namazı da fazla uzatmış olmaz.(Yolculukta olmayan kimse, ilk iki rekâtta Fatihadan başka kırk veya elli âyet okur.) Kırk ile altmış veya altmış ile yüz âyet okur diye iki rivayet daha vardır, ve bu üç rivayet hakkında hadisler bulunmaktadır. Bu değişik rivayetlerin te´lifi de şöyledir : Namazın uzun olmasını arzu eden cemaat için yüz, üşengenler için kırk, orta durumda olanlar için de elli ile altmış arasındadır. Kimisi de : -Gecelerin uzun veya kısa olmasına ve işlerin çokluk veya azlığına bakılır- demiştir. (Öğle namazında da sabah namazında okunduğu kadar okunur.) Çünkü sabah namazı ile öğle namazının vakitleri aynı genişliktedir. Kitabm aslında «Öğle namazının okuyuşu sabah namazının okuyuşundan azdır» diye yazılıdır. Çünkü öğle namazının vakti iş - güç zamanıdır. Usanç vermemesi için okuyuşunun sabah namazınkinden az olması gerekir.(İkindi ile yatsı namazlarında orta uzunlukta olan sûreler, akşam namazında da kısa sûreler okunur.) Bu ayrıntılar, H z . Ömer (Radıyallâhü anh)´ın Ebû Musa el-Eş´ari´ye -Sabah ile öğle namazlarında uzun sûreleri, ikindi ile yatsı namazlarında orta uzunlukta olan sûreleri, akşam namazında ise kısa sûreleri oku- mealinde yazmış olduğu mektuptan kaynaklanmaktadır. Hem de akşam namazının vakti dar olduğu için ona Kısa süreler daha uygundur, ikindi ile yatsı namazlarının da geç kılınması müstahap olduğu için eğer onlarda uzun sûreler okunursa namaz, müstahap olmayan vakte girmiş olabilir. Bunun için bu iki namaza orta uzunlukta olan sûreler uygun görülmüştür. (Halkın cemaate yetişmesi için sabah namazının birinci rekâtı ikinci rekâta göre daha uzun olur.) İmam Ebû Hanife ile îmam E b ü Yûsuf´a göre (öğle namazının birinci ve ikinci rekâtı aynı uzunlukta olur.) imam Muhammed ise:«Bütün namazlarda birinci rekâtın diğer rekâtlardan uzun olması, kanaatimce daha uygundur. Zira rivayete göre Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) bütün namazlarda birinci rekâtı diğer rekâtlardan biraz daha fazla uzatırdı» demiştir. ([77]) imam Ebû Hanife ile İmam Ebû Yûsuf ise: -Birinci rekât ile ikinci rekât arasında, okuyuşun gerekmesi bakımından fark bulunmadığına göre, okuyuşun miktarı bakımından da fark bulunmaması lâzım gelir. Sabah namazında ise, birinci rekâtın ikinci rekâttan fazla uzatılması, sabah namazı vaktinin gaflet ve uyku zamanı olduğundan halkın cemaate yetişmesine imkân vermek içindir. Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) ´in bütün namazlarda birinci rekâtı diğer rekâtlardan fazla uzatmasına gelince: Birinci rekâtta euzu, besmele ve iftitah duasının bulunmasından ileri gelmiştir» demişlerdir.
Bir rekât âyetlerinin diğer rekâtın âyetlerinden üç âyete kadar fazla veya eksik olmasının önemi yoktur. Çünkü zorluk çekilmeden bundan sakınmak mümkün değildir.
(Hiç bîr namaz için Kur´ân´in belli bir sûresi yoktur.) Zira herhangi bir namazda devamlı olarak belli bir sûrenin okunması, Kur´an süreleri arasında üstünlük bakımından fark bulunduğu zannını doğurduğu gibi, diğer sûrelerin ihmal edilmesine yol açar. (İmamın arkasında namaz kılan kimse, ne Fatihayı ve ne de zam-mi sûreyi okumaz.) İ m a m –ı Şafii (Allah rahmet eylesin) :«Fatiha namazda bir rükündür- diyerek Fatiha konusunda bu görüşe katılmamıştır. Bizim dayanağımız, Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem)´in;-Kim ki imamı bulunursa, imamın okuyuşu onun için de okuyuş olur» ([78]) hadisidir. Ayrıca bu konuda Ashab da icma etmişlerdir. Kaldı ki, her ne kadar Fatiha imam ile arkasında olan kimse arasında müşterek bir rükün ise de, imamın arkasında olan kimsenin susup imamı dinlemesi gerekir. Nitekim Peygamber Efendimiz (Aleyhi´s-salâtü ve´s-selâmî;«İmam okuduğu zaman susup onu dinleyiniz» ([79]) buyurmuştur. Bununla beraber -rivayete göre- İmam Muhammed okumayı istihsan etmiştir. İmam Ebû Hanife ile İmam Ebû Yûsuf ise: -Ashap okumayı ağır bir dille yermişlerdir» diyerek okumanın kerahetine kail olmuşlardır. (İmam Kur´an´ın müjdeleyici veyahut korkutucu âyetlerini dahi okurken, arkasındaki kimseler susup onu dinlemekten başka bir şey yapmazlar.) Çünkü Kur´an okunurken susup onu dinlemenin farziyeti nass ile sabittir. Cenneti veyahut Cehennem ateşinden korunmayı dilemek gibi herhangi bir duada bulunmak ise, onu dinlemeye engel olur. Hutbeyi de dinlemek farz olduğu için (İmam hutbe de okurken onu dinlemek gerekir.) Hutbede eğer Peygamber (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) ´e salâvat getirmeyi emreden YA EYYÜHELLEZİNE AMENU SALLU ALEYHİ VE SELLİMU TESLÎMA âyeti okunursa dinleyici içinden salâvat getirir. Ancak minberden uzakta oturup hutbeyi işitemiyen kimse hakkında ihtilâf vardır. Hutbeyi dinlemek farz olduğu için bu kimsenin de hiç değilse susup bir şey okumaması -Allah bilir- ihtiyata daha uygundur.[80]
--------------------------------------------------------------------------------
[1] Nesal (Ezan Kaç Kelimedir Babı) S. 103, Îbn-İ Mâce (Ezanda Terci1 Babı) S. 52. Tirmizi (Ezanda Terci´ Babı) S. 27 Nasb-ürraye C. 1, 3. 263
[2] Taberanl´nin Büyük Mucem´i Nasb-ürraye C. 1, S. 264
[3] İmam Ahmed cilt 5, sabite 246, Beyhaki cilt 2, sahile 296
[4] Tirmizi (Namaz) 29
[5] İbn-i Mâce (Ezan) 3, Tirmizl (Namaz) 30, Buhart (Ezan) 19
[6] Ebû Dâvud, İbn-i Abbâs
[7] Ebû Davud cüt 1, sahife 69
[8] Kaza namazına ezan okumanın sünnet olmayışı İmam-i Şafii´nin kavl-i cedididir. îmam-ı Şafiî kavl-i kadiminde kaza namazı için de ezan okunur demiştir, ki zahir olan görüş de budur.Ahmed Meylani
[9] Ebû Davud üe BeyhakI, Bilâl (R..A)´dan; Ebü Davud cilt 1, sahife 239
[10] Tirmizl (Namaz) 37, Nesal (Ezan) 7, (İmamet) 4, Buharl (İki Kişinin Yolculuğu), Müslim (Namaz-îmamhk Kimin Hakkıdır), İbn-i Mace (İmamlık Kimin hakkıdır), Ebû Davud (İmamlık mıpip Hakkıdır) C. 1, S. 70
[11] Şeyhü´l-Îslâm Burhanüddîn Ebu´l-Hasan Ali b. Ebû Bekir Merginânî, Hidaye Tercümesi, Kahraman Yayınları: 1/90-95.
[12] A´raf süresi-31
[13] Hakîm cilt 1 sahife 251, Beyhakİ cilt 2 sahife 233
[14] İmam Ahmed´İn Müsned´İ cilt 2. sahife 187, Beyhakl cilt 2, sahife 229
[15] Darekutnl, Hz. Ali (R.A.)´dan (Namaz Bahsinin Başı)
[16] Tirmizl îbn-i Mesud (R.A.)´dan. (Süt Emme Bahsi) 18
[17] Çünkü çıplak olarak namaz kılan kimse için oturarak kılmak ve rükû ile secdeler yerine işaretler yapmak müstahaptır. Bunun için, eğer çıplak olarak kılarsa, namazın sıhhat şartlarından birini yerine getirmemiş olmaktan başka -kıyam, rükû ve secde olmak üzere üç farzı da yerine getirmemiş olur. Fakat eğer müstahap olanı yapmayıp da ayakta kılarsa, o zaman necis elbise ile namaz kılması halinde olduğu gibi- yalnız bir şartı yerine getirmemiş olur. İmam Mu-hammed (Allah rahmet eylesin) herhalde-müstahap olduğu için- yalnız birinci İhtimali gözönünde bulundurmuş olacaktır ki, çıplak olarak namaz kılanın birden çok farzları yerine getirmediğini söylemiştir. Ahrned Meylanl
[18] ) Hz. Ömer´in rivayet ettiği hu hadisi, Buharı yedi yerde, Müslim cilt 3, S. 140´da, Tİrmizl cilt 1 S. 198´de, Ebû Davud S. 307´de, Nesal cilt 2 S. 24 ve 144´de, lbn-i Mace S. 321, Darekutnl S. 19´da, İmam Ahmed cilt 1 S. 25 ve 43´de, Tayalisi S. 9´da, İbn-i Carud S. 38´de ve Beyhaki cilt 1 S. 41 ve 215Fde kaydetmişlerdir.
[19] Bakara sûresi 144
[20] Şeyhü´l-Îslâm Burhanüddîn Ebu´l-Hasan Ali b. Ebû Bekir Merginânî, Hidaye Tercümesi, Kahraman Yayınları: 1/95-100.
[21] Müddessir sûresi 3
[22] Bakara sûresi 228
[23] Müzzemmi] sûresi 20
[24] Hacc sûresi 77
[25] Bu hadls´e bakılacaktır. Ebû Davud (Namaz Bahsi - Teşehhüd Babı), kuf.: sahlfe 135, Beyhaki dit 2 sahlfe 174, TayallsJ sahile 38, Dariml sahiite , Tahavt sahile 162
[26] Ebû Davud (Taharet) 31, (Namaz) 73, Tlrmlzî (Taharet) 3, (Namaz) 63, İmam Ahmed cilt 1, sahife 123 ve 129, Darimt sahife 63, Darekutnl sahife 138 ve 145, Beyhakî cilt 2, sahife 173 ve 379, TahavI sahife 161
[27] A’la sûresi 114
[28] Buhari (Ezan) 83, 85, 145, Müslim (Namaz) 21. 23, Ebü Davud (Namaz) 115, 116. 119. Tirmizİ (Mevakit) 76, 110, Nesai (İftitah) 1-3, 86, tbn-i Mâce (İkame) 15, Darimt (Namaz) 41, 71, 92
[29] Yûsuf sûresi âyet 2
[30] Şuara 196
[31] Ebû Davud (Namaz) 118, îmam Ahmed C. I S. 110
[32] Taberanî el-Kebir´de, Beyhakİ cilt 2, sahile 33
[33] Darekutol sahife 113, (Sünen) S. 113, (Zevsid C. 2 S. 107, Taberaid (etEvsat) Nasb-ürraye C. 1 S. 320
[34] Nahl sûresi âyet 98
[35] el-Müstedrek C. I S. 234 ve 299, DarekutniC. 1 S. 116
[36] Buhari (Ezan) 115, Müslim (Namaz) 27-30, Nesal (İftitah) 21-84
[37] Müslim C. 1 S. 172 ve Buhari C. 1 S. 103
[38] Tirmizi C. 1 S. 32, îbn-i Maee C. 1 S. 24 ve 61
[39] Buhari C. 1 S. 104, Nesal C. 1 S. 145, Müslim C. 1 S. 169, Ebü Davud C. 1 S. 126, Tirmizi C. 1 S. 34 ve îbn-i Mâce C. 1 S. 60
[40] Buhari C. 1 S. 947, Müslim C. 1 S. 176, Nesaî C. 1 S. 147, Ebû Davud C 1 S. 142, Tirmizi C. 1 S. 34 ve îbn-İ Mace C. 1 S. 61
[41] Nesal C. 1 8. 147
[42] Aynı hadisin devamıdır
[43] Tirmizi C. 1 S. 35, Nesal C. I S. 164 y,e 172, Tahavi S. 130, Danml S. 147 ve Darekutni S. 136
[44] Taberanl (el-Evsat) Nasb-ürrâye C. 1 S. 372
[45] İbn-i Mâce C. 1 S. 62
[46] Tlrmizİ c. 1 s. 40
[47] Ebü Davud C. 1 S. 136, Tirmizi C. 1 S. 35, İbn-i Mâce C. 1 S. 64 ve Beyhaltl C. 2 S. 86
[48] Buhart C. 1 S. 109 ve Müslim C. 1 S. 169
[49] Müslim (Namaz) 45, Ebû Davud (Namaz) 144, Tirmizl (Mevakit) 110, Nesal (İftitah) 7
[50] Aynı hadisin devamıdır.
[51] Ebü Davud (Secdenin Keyfiyeti) C. 1 S. 137, Nesai (Secdenin Keyfiyeti) C. 1 S. 166, Tahavî S. 136
[52] Müslim (Sağ eli sol elin üzerine koyma babı) C. 1 S. 173
[53] Ebü Davud (İftitah) C. 1 S, 114, Tirmizî (Alın ve burun üzerine secde etme babı) C. 1 S. 36
Nasb-ürraye C. 1 S. 384
[54] Buharl (Yedi kemik üzerine secde etme babı) C. 1 S. 112, Müslim (Secde uzuvları babı) C. 1 S. 193, Ebü Davud (Secde uzuvları babı) C. 1 S. 136. Ne-sa! (tki el üzerinde secde etme bâbı)C.l S. 166, Tirmizl (Yedi uzuv üzerinde secde etme babı) C. 1 S. 37, îbn-i Mâce (Secde babı) C. 1 S. 64, Nesal (îkl ayak üzerinde secde etme babı) C. 1 S. 165 ve 166, Tahavî S. 150
[55] Ebû Hüreyre, Abdullah îbn-i Abbâs ve Abdullah İbn-i Ebi Evfa´mn rivayet ettikleri bu hadisi Abdürrezzak, «Musannef»inde ve Ebû Nuaym da zaif bir senetle el-Hidaye C. I S. 81´de kaydetmişlerdir. Nasb-ürraye C. 1 S. 384
[56] Buharı (Teheccüd) C. 1 S. 161, Müslim (Öğle namazını vaktin evvelinde kılmanın müstahap olma babı)
[57] Hadis olarak gariptir. Zira Abdürrezzak bunu «Müsannefııinde Abdullah İbn-i Ömer´in sözü olarak nakletmiştir. Ancak İbn-İ Hibban «Musannefoinde ve Hakim de «el-Müstedrekh»te bum Abdullah İbn-i Ömer´den merfu hadis olarak ve fakat başka bir ifade ile nakletrnişlerdir. Nasb-ürraye C. I S. 386
[58] Müslim (Secdede itidal babı) C. 1 S. 194
[59] Bu lafzı ile gariptir. Buharl, Ebû Humeyd-i Saidİ´den Peygamber Efendimiz (S.A.V.)´İn nasıl namaz kıldığını anlatırken Peygamber Efendimiz (S.A.V.)´in secdede ayak parmaklarım kıbleye doğru tuttuğunu nakletmiştir. Buharl (Teşehhüt için sünnet olan oturuş babı) C. İS. 114 Nasb-ürraye C. 1 S. 388
[60] Ebû Davud C. 1 S. 136, Tirmizl C. 1 S. 35, İbn-i Mâce C. 1 S. 64 ve Beyhakl C. 2 S. 86
[61] Ebü Hüreyre (R.A)´dan gelen bu hadisi Eimme-i Sitte´nin hepsi kaydetmişlerdir. Nasb-ürraye C. 1 S. 388
[62] Buharl C. 1 S. 93 ve 113
[63] Bu lâfızla gariptir. Taberanl, «Mucem»lnde aynı mânayı bir başka ifadeyle kaydetmiştir. Nasb-ürraye C. 1 S. 390
[64] Müslim C. I S. 194, Ebü Davud C. 1 S. 121
[65][65] Gariptir. Müslim (Namazda oturuşun keyfiyeti) G. 1 S. 216´da : «Peygamber (Efendimiz (S.A.V.) namazda otururken sağ elinin ayasını sağ uyluğu üzerine koyar, bütün parmaklanın kapatır ve başparmağı yanındaki parmağı ile İşaret eder, sol elinin ayasını da sol uyluğu üzerine koyardı» şeklinde kaydetmiştir.
Nasb-ürraye C. 1 S. 419
[66] Müslim (Namazda oturuş babı) C. 1 S. 173, Buharı (Teşehhütten sonra okunan dualar babı) C. İ S. 926, Nesaİ (Birinci teşehhüdün keyfiyeti) C. I S. 173, Ebû Davud (Teşehhüd babı) C. 1 S. 145, İbn-i Mâce (Teşehhüd) C. 1 S. 64, Tir-mizi (Teşehhüd babı) C. 1,3. 38
[67] Buharl (Son iki rekâtta yalnız fatiha okunur hâbı) C. 1 S. 107, Müslim (öğle ve İkindi namazlarının okuyuşu hâbı) C. 1 S. 185
[68] Buhari (Sünnet olan oturuş babı) C. I S. 114
[69] Ebû Davud (Teşehhüd hâbı) C. 1 S. 146
[70] Abdullah tbn-i Mesud´dan gelen hadisin devamıdır.
[71] Ebû Davud (Selâm babı) C. 1 S. 159, Nesal (Sol tarafa selâm verme babı) c. 1 S. 195, Tirmizl (Namazda selam babı) C, 1 S. 39, İbn-İ M&ce (Selâm oâbı) c. l S. 66, Tahavİ S. 158, tbn-i Carud S.111
[72] Ebû Davud C. I S. 98, Tirmizt C. 1 S. 3, îbn-1 Mace C. 1 S. 24, îmam Ahmed´in Müsned´i C. 1 S. 123 ve 129, Darratf S. 63, Darekutnl S. 138 ve 145 Bey- C. 2 S. 173 ve 379, Tahavl S. 161
[73] Şeyhü´l-Îslâm Burhanüddîn Ebu´l-Hasan Ali b. Ebû Bekir Merginânî, Hidaye Tercümesi, Kahraman Yayınları: 1/101-118.
[74] Abdürrezzak´ın Mücahid ile Ebû Ubeyde´den naklettiği tu hadis hakkında, İmam-ı Nevevî «Hulâsa» adlı eserinde : Baül ve asılsızdır» demiştir.Nasb-Ûrraye C. 2 S. 1-2
[75] İmam Muhammed, İbrahim Nahal´den naklen «el-Asar» admriaM kitabında kaydetmiştir. Nasb-ürraye C. 2 S. 3
[76] Ebü Davud C. 1 S. 213, Nesal C. 1 S. 312 ve 157
[77] BuharI (tik iki rekâtta fatiha okunur babı) C. 1 S. 107, MüsUm (öğle ve ikindi namazlarında okuyuş babı) C. 1 S. 185
[78] ibn-i Mâce (îkame) C. 1 S. 129, İmam Ahmed´in Müsned´l C. 3 S. 339
[79] Müslim (Namaz) 63, Ebû Davud (Namaz) 68, 178, Nesaî (İftitah) 30, İbn-i Mâce (îkame) 13, îmam Ahmed´in Müsned´i 2/376, 420, 4/415
[80] Şeyhü´l-Îslâm Burhanüddîn Ebu´l-Hasan Ali b. Ebû Bekir Merginânî, Hidaye Tercümesi, Kahraman Yayınları: 1/118-123.
MESTLERİN ÜZERİNE MESH BABI
(Abdest alırken ayakları yıkamayıp mestlerin üzerini meshet-mekle yetinmenin cevazı, sünnet ile sabittir.) Bu konuda varit olan hadisler o derecede meşhurdur ki -mestleri meshetmenin cevazım inkâr eden kimse, ehl-i sünnetten sayılmaz» demişlerdir. Fakat caiz olduğuna inanıp, ancak ayakları yıkamanın daha iyi olduğunu söy-liyerek mesih yapmayan kimse, mesih yapan kimseden daha fazla sevap kazanmış olur.
(Abdestli iken mestlerini giyen ve sonra abdesti bozulup yeniden abdest almak istiyen kimse, ayaklarını yıkamak yerine mestlerini meshedebilir.) -Abdest almak istiyen kimse- dedik. Çünkü gusletmek istiyen kimse için ayaklarını yıkamak yerine mestlerini mes-hetmesi caiz değildir. «Abdestli iken mestlerini giyen- dedik. Çünkü abdestli değilken mestlerini giyen kimse, abdest alırken mestlerini çıkarıp ayaklarını yıkamak zorundadır. Buna göre, müstahaza olan kadın eğer kanı akarken abdest almış ve ondan sonra mestlerini giymiş ise, namaz vakti çıktıktan sonra bir daha abdest aldığında mestlerini meshedemez. Çünkü bu kadın, zarurete binaen her ne kadar birinci abdesti ile namaz kılabiliyor idiyse de, esasında abdestli olmayıp namaz kılabilmesi zaruretten dolayı idi. Bunun içindir ki abdesti bozulmasa bile, bir yeni namaz vaktinin girmesinde abdes tini yenilemesi gerekir. Bunun gibi, su bulunmadığı için teyemmüm eden ve teyemmümlü iken mestlerini giyen kimse de, abdest alırken mestlerini çıkarıp ayaklarını yıkamak zorundadır. Çünkü bu da her ne kadar teyemmümü ile namaz kılabiliyor idiyse de, abdestli değilken mestlerini giymişti. Ancak şunu bilmeliyiz ki -bizim mezhebe göre- eğer kişi ayaklarını yıkadıktan sonra mestlerini giyer ve ondan sonra yüz ve ellerini yıkar ve başını meshederse, abdesti bozulup bir daha abdest aldığında mestlerini meshedebilir. Zira bu kimse, mestlerini giyerken her ne kadar tam abdestli değil idiyse de, mestlerini giymeden Önce ayaklarını yıkadığı için, abdestinin bozulması ile abdestsizlik ayaklarına geçmiş olmaz. (Mestleri meshedebilmenin süresi, evinde olan kimseler için ab-destlerinin bozulduğu andan itibaren yirmi dört saat, yolculukta olan kimseler için de keza mezkûr andan itibaren üç gün üç gecedir.)
Zira Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) : «Evinde olan kimse, bir gün bir gece, yolculukta olan kimse de üç gün üç gece, meshedebilir» ([1]) buyurmuştur. Sürenin, kişinin abdesti bozulduğu andan itibaren başlamasının sebebi, çünkü mestler, abdestsizliğin ayaklara geçmesini önler.(Mestleri meshin keyfiyeti de şöyledir: Elin parmaklan mestlerin Ön uclan üzerine koyulup boğazları tarafına doğru çizgiler halinde çekilir.) Zira Muğiyre b. Şube (Radıyallâhü anhü-mâ)´ın rivayetine göre Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) mestlerini bu şekilde meshederdi. Muğiyre demiştir ki :Ben Peygamber Efendimize (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) bakıyordum. Mestleri üzerinde çekilmiş birer çizgi gibi olan parmak izleri hâlâ gözümün önündedir. ([2]}
Sonra, mestleri meshederken üzerini meshetmek gerekir, ökçe ile dip kısmının meshi caiz değildir. Çünkü mesihte kıyastanudul edilmiştir. Kıyas, necaseti gidermiyen meshin, necaseti gideren yıkamanın yerine geçmemesini gerektirir. Bunun için Şeriatta varit ne ise, onu gözetmek gerekir. Mestleri meshederken parmaklar tarafından başlamak müstahaptır. Çünkü ayaklan yıkamada nasıl parmaklar tarafından başlamak müstahap ise, bu da onun yerine kâim olduğu için keyfiyet bakımından onun gibi olması iktiza eder.{Mesihte farz olan miktar, elin üç parmak yeri kadardır.) K e r -h i (Allah rahmet eylesin) «Üç ayakparmağının yeri kadardır» demiş ise de, mesih elle yapıldığı için en sıhhatli olan görüş, üç elparmağımn yeri kadar olmasıdır. (İçinden üç ayakparmağının yeri kadar görünebilecek derecede delik olan mestleri meshetmek caiz değildir. Deliği bu miktardan küçük olan mestlerin meshi caizdir.) İmam Züfer ile İmam-ı Şafii (Allah rahmet eylesin) «Mestte delik bulunduktan sonra -deiik küçük de olsa- meshi caiz değildir. Zira delikten görünen yerin yıkanması gerektiğine göre, geri kalan yerleri de yıkamak gerekir- demişlerdir. Biz diyoruz ki: Mestlerin çoğunda normal olarak küçük küçük delikler bulunduğu için çıkarılmalarında güçlük vardır. Fakat büyük delikler az olduğundan, çıkarılmaları pek zor olmaz.
Büyüklüğün ölçüsü, ayağın üç tane küçük parmakları kadar olan bir yerin, içinden görünebilmesidir, ki en sahih olan görüş budur. Zira ayağın esasını parmaklar teşkil eder. Üç tane parmak da, parmakların çoğu olduğu için hepsinin yerine kaimdir. Parmaklardan küçüklerinin nazara alınması da ihtiyat içindir.
Kişi yürürken açılan ve fakat içinden, ayağının herhangi bir yeri görünmeyen deliğin -içine parmak uçlarının girebileceği kadar da olsa- önemi yoktur. Ancak eğer mestlerin bir tekinde bulunan küçük küçük deliklerin hepsi bir büyük delik kadar varsa, meshi caiz değildir. «Mestlerin bir tekinde» diyoruz. Çünkü eğer her iki tekin delikleri bir büyük delik kadar olsa bile yine Önemi yoktur. Zira teklerden her biri kendi işini tekbaşına görmekte ve diğeriyle hiç bir ilgisi bulunmamaktadır. Nitekim biri tamamen yırtık da olsa diğeriyle yürümek mümkündür. ([3]) Fakat namaz kılanın vücut veya elbisesinin değişik yerlerinde bulunan küçük küçük necasetler öyle değildir. Çünkü kişi bu necasetlerin hepsini birden taşımaktadır. Namazda örtünmesi gereken yerlerin örtüsünde bulunan dağınık ve küçük delikler de necaset gibidirler.(Kendisine gusül lâzım gelen kimseye mestlerin meshi caiz değildir.) Zira rivayete göre Safvan b. Assai (Radıyallâhü anhümâ)Yolculuklarda Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sel-lem) üç gün mestlerimizi çıkarmamamızı emrederdi. Ancak cünüp olduğumuz zaman çıkarırdık. Ufak su dökmekten, dışan çıkmaktan, ya da yatmaktan ötürü çıkarmazdık- ([4]) diye söylemiştir. Ayrıca, gusüî her zaman lâzım gelmediği için guslederken mestleri çıkarmada güçlük yoktur. Abdest ise her zaman alınır.
(Abdesti bozan her şey meshi de bozar.) Çünkü mesih abdestin bir parçasıdır. (Mesih aynca mestleri çıkarmakla da bozulur.) Zira abdestsizliğin ayaklara geçmesini önleyen şey zail olunca abdestsiz-lik ayaklara geçmiş olur. (Mesih) yukarıdaki hadise binaen (sürenin bitmesiyle de bozulur. Süre bitince kişi mestlerini çıkarıp ayak-lanm yıkadıktan sonra namaz kılabilir. Abdestin geri kalan kısmını yenilemesi gerekmez.) Süre bitmeden de mestler çıkarılırsa mesih bozulur. Çünkü mestler ayaktan çıkınca, ayak yıkanmadığı için abdestsizlik ona geçmiş olur. Ayak, mestin içinden boğazına gelirse çıkmış sayılır. Zira boğaz mesih yeri değildir. Ayağın yarısından fazlası mestin dışına çıktığı zaman da, mest ayaktan çıkmış sayılır.
(Kişi evinde iken meshe başlar ve yirmi dört saat geçmeden yolculuğa çıkarsa üç güne kadar meshedebilir.) Zira hadis mutlak olup onda herhangi bir kayıt bulunmadığı gibi, bu hüküm vakitle ilgili olduğu için onda vaktin sonu göz önünde bulundurulmuştur. Fakat eğer yirmi dört saat geçtikten sonra yolculuğa çıkarsa, öyle değildir. Çünkü daha yolculuğa çıkmamışken süre bittiği için, abdestsizlik ayaklanna geçmiştir.
(Eğer kişi yolculuktan, yirmi dört saat bittikten sonra dönerse, abdest alırken mestlerini çıkarmak gerekir.) Çünkü bu kimse artık yolcu değildir. Yolculuk ruhsatı ise, yolcular içindir. (Eğer yirmi dört saat bitmeden, dönerse) yirmi dört saat, yolculukta olmayanların süresi olduğu için (bu süreyi tamamlayabilir.)
(Mest üzerine çizme, bot veya benzeri bir şey giyen kimse, mest üzerine giydiği şeyi meshedebilir.) İmamı Şafii (Allah rahmet eylesin) bedele bedel olamaz, diye: «Mest üzerine giyilen şeyin meshi caiz değildir- demiştir. Biz, Bilâl-ı Habeşi (Radıyallâhü anhJ´ın) -Peygamber Efendimiz mest üzerine çizme giydiği zaman çizmeyi meshederdi- ([5]) mealindeki hadisine dayanıyoruz. Hem de çizme, gerek kullanmada ve gerek gaye bakımından meste tabi olduğu için, ikisi bir arada olunca iki katlı mest gibi olur. Bunun için çizme, mestin değil, ayağın bedelidir. Ancak eğer kişi, abdesti bozulduktan sonra mest üzerine çizme giyerse, o zaman çizmeyi mes-hedemez. Zira abdestsizlik daha önce meste geçtiği için, ondan, başka bir şeye geçemez. Eğer çizme kaba bir kumaştan olursa, ayak için bedel olmaya yaraşmadığından, meshi caiz değildir. Ancak eğer meshedilirken, yaşlık altındaki meste nüfuz ederse, o zaman caizdir. (İmam Ebû Hanife´ye göre, çoraplar üzerine meshetmek caiz değildir. Ancak eğer çorabın dibine deri çekilmiş ise, o zaman caizdir. Diğer iki İmam ise: «
«Sargıyı meshederken yansından fazlasını meshetmek kâfi gelir- demiştir. Sargılan meshedebümenin belirli bir süresi yoktur. Çünkü hakkında herhangi bir hadis veya eser varit olmamıştır.
(Yara iyileşmeden, sargı yaranın üzerinden düşerse mesih bozulmaz.) Zira henüz yıkama imkânsızlığı ortadan kalkmamıştır ve o kalkmadıkça da, sargının meshi yıkama yerine kâimdir.
(Yara iyileştiği için sargının düşmesi halinde ise, mesih bozulur.) Çünkü imkânsızlık artık kalkmıştır. Eğer kişi namaz içinde iken sargısı düşerse, namazı bırakıp sargının düştüğü yeri yıkadıktan sonra yeni baştan namaz kılması gerekir. Zira mesih ile kılınmaya başlanan namaz daha bitmemişken, yıkama imkânı hasıl olmuştur.[7]
--------------------------------------------------------------------------------
[1] Müslim : Nasb-ürraye C. I S. 174
[2] Beyhakl, sahife 292. Gariptir. Ancak aynı mânaya yakın bir diğer badis BeyJıakl S. 2fl2fde kayıtlıdır.
Nasl>-ürraye C. 1 S. 180
[3] Ancak bir tekin yırtık olduğu için çıkarılması gerektiği zaman diğerinin çıkarılması gerekir. Zira her iki ayak abdestte bir uzuv sayıldığından, birini yıkamak, diğerinin de mestini meshetmek, tek bir uzvun bir kısmını yıkamak, bir kısmını meshetmek kabilinden olur. ki caiz değildir
[4] TİrmizI (dualar) C. 2 S. 192, Nesal (Mestlerin meshi) S. 32.Nasb-ürraye C. 1 S. 182
[5] İmam Ahmed ile Ebu Davud, Bilal (R.A.)´dan. Bu hadis ayrıca El Mûs-tedrek cilt I, sahife 170´te kayıtlıdır.
[6] Ebü Dâvud (mestlerin meshi) S. 24, Tirmizl (mestlerin meshi) S. 15 ve İbn-i Mace (mestlerin meshi) S. 42. Bu hadis ayrıca Ebû Dâvud sahife 24, Tirmizl sahife 15, ibn-İ Mace sahife 42´de yer almaktadır. Nasb-ürraye C. 1 S. 184
(Abdest alırken ayakları yıkamayıp mestlerin üzerini meshet-mekle yetinmenin cevazı, sünnet ile sabittir.) Bu konuda varit olan hadisler o derecede meşhurdur ki -mestleri meshetmenin cevazım inkâr eden kimse, ehl-i sünnetten sayılmaz» demişlerdir. Fakat caiz olduğuna inanıp, ancak ayakları yıkamanın daha iyi olduğunu söy-liyerek mesih yapmayan kimse, mesih yapan kimseden daha fazla sevap kazanmış olur.
(Abdestli iken mestlerini giyen ve sonra abdesti bozulup yeniden abdest almak istiyen kimse, ayaklarını yıkamak yerine mestlerini meshedebilir.) -Abdest almak istiyen kimse- dedik. Çünkü gusletmek istiyen kimse için ayaklarını yıkamak yerine mestlerini mes-hetmesi caiz değildir. «Abdestli iken mestlerini giyen- dedik. Çünkü abdestli değilken mestlerini giyen kimse, abdest alırken mestlerini çıkarıp ayaklarını yıkamak zorundadır. Buna göre, müstahaza olan kadın eğer kanı akarken abdest almış ve ondan sonra mestlerini giymiş ise, namaz vakti çıktıktan sonra bir daha abdest aldığında mestlerini meshedemez. Çünkü bu kadın, zarurete binaen her ne kadar birinci abdesti ile namaz kılabiliyor idiyse de, esasında abdestli olmayıp namaz kılabilmesi zaruretten dolayı idi. Bunun içindir ki abdesti bozulmasa bile, bir yeni namaz vaktinin girmesinde abdes tini yenilemesi gerekir. Bunun gibi, su bulunmadığı için teyemmüm eden ve teyemmümlü iken mestlerini giyen kimse de, abdest alırken mestlerini çıkarıp ayaklarını yıkamak zorundadır. Çünkü bu da her ne kadar teyemmümü ile namaz kılabiliyor idiyse de, abdestli değilken mestlerini giymişti. Ancak şunu bilmeliyiz ki -bizim mezhebe göre- eğer kişi ayaklarını yıkadıktan sonra mestlerini giyer ve ondan sonra yüz ve ellerini yıkar ve başını meshederse, abdesti bozulup bir daha abdest aldığında mestlerini meshedebilir. Zira bu kimse, mestlerini giyerken her ne kadar tam abdestli değil idiyse de, mestlerini giymeden Önce ayaklarını yıkadığı için, abdestinin bozulması ile abdestsizlik ayaklarına geçmiş olmaz. (Mestleri meshedebilmenin süresi, evinde olan kimseler için ab-destlerinin bozulduğu andan itibaren yirmi dört saat, yolculukta olan kimseler için de keza mezkûr andan itibaren üç gün üç gecedir.)
Zira Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) : «Evinde olan kimse, bir gün bir gece, yolculukta olan kimse de üç gün üç gece, meshedebilir» ([1]) buyurmuştur. Sürenin, kişinin abdesti bozulduğu andan itibaren başlamasının sebebi, çünkü mestler, abdestsizliğin ayaklara geçmesini önler.(Mestleri meshin keyfiyeti de şöyledir: Elin parmaklan mestlerin Ön uclan üzerine koyulup boğazları tarafına doğru çizgiler halinde çekilir.) Zira Muğiyre b. Şube (Radıyallâhü anhü-mâ)´ın rivayetine göre Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) mestlerini bu şekilde meshederdi. Muğiyre demiştir ki :Ben Peygamber Efendimize (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) bakıyordum. Mestleri üzerinde çekilmiş birer çizgi gibi olan parmak izleri hâlâ gözümün önündedir. ([2]}
Sonra, mestleri meshederken üzerini meshetmek gerekir, ökçe ile dip kısmının meshi caiz değildir. Çünkü mesihte kıyastanudul edilmiştir. Kıyas, necaseti gidermiyen meshin, necaseti gideren yıkamanın yerine geçmemesini gerektirir. Bunun için Şeriatta varit ne ise, onu gözetmek gerekir. Mestleri meshederken parmaklar tarafından başlamak müstahaptır. Çünkü ayaklan yıkamada nasıl parmaklar tarafından başlamak müstahap ise, bu da onun yerine kâim olduğu için keyfiyet bakımından onun gibi olması iktiza eder.{Mesihte farz olan miktar, elin üç parmak yeri kadardır.) K e r -h i (Allah rahmet eylesin) «Üç ayakparmağının yeri kadardır» demiş ise de, mesih elle yapıldığı için en sıhhatli olan görüş, üç elparmağımn yeri kadar olmasıdır. (İçinden üç ayakparmağının yeri kadar görünebilecek derecede delik olan mestleri meshetmek caiz değildir. Deliği bu miktardan küçük olan mestlerin meshi caizdir.) İmam Züfer ile İmam-ı Şafii (Allah rahmet eylesin) «Mestte delik bulunduktan sonra -deiik küçük de olsa- meshi caiz değildir. Zira delikten görünen yerin yıkanması gerektiğine göre, geri kalan yerleri de yıkamak gerekir- demişlerdir. Biz diyoruz ki: Mestlerin çoğunda normal olarak küçük küçük delikler bulunduğu için çıkarılmalarında güçlük vardır. Fakat büyük delikler az olduğundan, çıkarılmaları pek zor olmaz.
Büyüklüğün ölçüsü, ayağın üç tane küçük parmakları kadar olan bir yerin, içinden görünebilmesidir, ki en sahih olan görüş budur. Zira ayağın esasını parmaklar teşkil eder. Üç tane parmak da, parmakların çoğu olduğu için hepsinin yerine kaimdir. Parmaklardan küçüklerinin nazara alınması da ihtiyat içindir.
Kişi yürürken açılan ve fakat içinden, ayağının herhangi bir yeri görünmeyen deliğin -içine parmak uçlarının girebileceği kadar da olsa- önemi yoktur. Ancak eğer mestlerin bir tekinde bulunan küçük küçük deliklerin hepsi bir büyük delik kadar varsa, meshi caiz değildir. «Mestlerin bir tekinde» diyoruz. Çünkü eğer her iki tekin delikleri bir büyük delik kadar olsa bile yine Önemi yoktur. Zira teklerden her biri kendi işini tekbaşına görmekte ve diğeriyle hiç bir ilgisi bulunmamaktadır. Nitekim biri tamamen yırtık da olsa diğeriyle yürümek mümkündür. ([3]) Fakat namaz kılanın vücut veya elbisesinin değişik yerlerinde bulunan küçük küçük necasetler öyle değildir. Çünkü kişi bu necasetlerin hepsini birden taşımaktadır. Namazda örtünmesi gereken yerlerin örtüsünde bulunan dağınık ve küçük delikler de necaset gibidirler.(Kendisine gusül lâzım gelen kimseye mestlerin meshi caiz değildir.) Zira rivayete göre Safvan b. Assai (Radıyallâhü anhümâ)Yolculuklarda Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sel-lem) üç gün mestlerimizi çıkarmamamızı emrederdi. Ancak cünüp olduğumuz zaman çıkarırdık. Ufak su dökmekten, dışan çıkmaktan, ya da yatmaktan ötürü çıkarmazdık- ([4]) diye söylemiştir. Ayrıca, gusüî her zaman lâzım gelmediği için guslederken mestleri çıkarmada güçlük yoktur. Abdest ise her zaman alınır.
(Abdesti bozan her şey meshi de bozar.) Çünkü mesih abdestin bir parçasıdır. (Mesih aynca mestleri çıkarmakla da bozulur.) Zira abdestsizliğin ayaklara geçmesini önleyen şey zail olunca abdestsiz-lik ayaklara geçmiş olur. (Mesih) yukarıdaki hadise binaen (sürenin bitmesiyle de bozulur. Süre bitince kişi mestlerini çıkarıp ayak-lanm yıkadıktan sonra namaz kılabilir. Abdestin geri kalan kısmını yenilemesi gerekmez.) Süre bitmeden de mestler çıkarılırsa mesih bozulur. Çünkü mestler ayaktan çıkınca, ayak yıkanmadığı için abdestsizlik ona geçmiş olur. Ayak, mestin içinden boğazına gelirse çıkmış sayılır. Zira boğaz mesih yeri değildir. Ayağın yarısından fazlası mestin dışına çıktığı zaman da, mest ayaktan çıkmış sayılır.
(Kişi evinde iken meshe başlar ve yirmi dört saat geçmeden yolculuğa çıkarsa üç güne kadar meshedebilir.) Zira hadis mutlak olup onda herhangi bir kayıt bulunmadığı gibi, bu hüküm vakitle ilgili olduğu için onda vaktin sonu göz önünde bulundurulmuştur. Fakat eğer yirmi dört saat geçtikten sonra yolculuğa çıkarsa, öyle değildir. Çünkü daha yolculuğa çıkmamışken süre bittiği için, abdestsizlik ayaklanna geçmiştir.
(Eğer kişi yolculuktan, yirmi dört saat bittikten sonra dönerse, abdest alırken mestlerini çıkarmak gerekir.) Çünkü bu kimse artık yolcu değildir. Yolculuk ruhsatı ise, yolcular içindir. (Eğer yirmi dört saat bitmeden, dönerse) yirmi dört saat, yolculukta olmayanların süresi olduğu için (bu süreyi tamamlayabilir.)
(Mest üzerine çizme, bot veya benzeri bir şey giyen kimse, mest üzerine giydiği şeyi meshedebilir.) İmamı Şafii (Allah rahmet eylesin) bedele bedel olamaz, diye: «Mest üzerine giyilen şeyin meshi caiz değildir- demiştir. Biz, Bilâl-ı Habeşi (Radıyallâhü anhJ´ın) -Peygamber Efendimiz mest üzerine çizme giydiği zaman çizmeyi meshederdi- ([5]) mealindeki hadisine dayanıyoruz. Hem de çizme, gerek kullanmada ve gerek gaye bakımından meste tabi olduğu için, ikisi bir arada olunca iki katlı mest gibi olur. Bunun için çizme, mestin değil, ayağın bedelidir. Ancak eğer kişi, abdesti bozulduktan sonra mest üzerine çizme giyerse, o zaman çizmeyi mes-hedemez. Zira abdestsizlik daha önce meste geçtiği için, ondan, başka bir şeye geçemez. Eğer çizme kaba bir kumaştan olursa, ayak için bedel olmaya yaraşmadığından, meshi caiz değildir. Ancak eğer meshedilirken, yaşlık altındaki meste nüfuz ederse, o zaman caizdir. (İmam Ebû Hanife´ye göre, çoraplar üzerine meshetmek caiz değildir. Ancak eğer çorabın dibine deri çekilmiş ise, o zaman caizdir. Diğer iki İmam ise: «
«Sargıyı meshederken yansından fazlasını meshetmek kâfi gelir- demiştir. Sargılan meshedebümenin belirli bir süresi yoktur. Çünkü hakkında herhangi bir hadis veya eser varit olmamıştır.
(Yara iyileşmeden, sargı yaranın üzerinden düşerse mesih bozulmaz.) Zira henüz yıkama imkânsızlığı ortadan kalkmamıştır ve o kalkmadıkça da, sargının meshi yıkama yerine kâimdir.
(Yara iyileştiği için sargının düşmesi halinde ise, mesih bozulur.) Çünkü imkânsızlık artık kalkmıştır. Eğer kişi namaz içinde iken sargısı düşerse, namazı bırakıp sargının düştüğü yeri yıkadıktan sonra yeni baştan namaz kılması gerekir. Zira mesih ile kılınmaya başlanan namaz daha bitmemişken, yıkama imkânı hasıl olmuştur.[7]
--------------------------------------------------------------------------------
[1] Müslim : Nasb-ürraye C. I S. 174
[2] Beyhakl, sahife 292. Gariptir. Ancak aynı mânaya yakın bir diğer badis BeyJıakl S. 2fl2fde kayıtlıdır.
Nasl>-ürraye C. 1 S. 180
[3] Ancak bir tekin yırtık olduğu için çıkarılması gerektiği zaman diğerinin çıkarılması gerekir. Zira her iki ayak abdestte bir uzuv sayıldığından, birini yıkamak, diğerinin de mestini meshetmek, tek bir uzvun bir kısmını yıkamak, bir kısmını meshetmek kabilinden olur. ki caiz değildir
[4] TİrmizI (dualar) C. 2 S. 192, Nesal (Mestlerin meshi) S. 32.Nasb-ürraye C. 1 S. 182
[5] İmam Ahmed ile Ebu Davud, Bilal (R.A.)´dan. Bu hadis ayrıca El Mûs-tedrek cilt I, sahife 170´te kayıtlıdır.
[6] Ebü Dâvud (mestlerin meshi) S. 24, Tirmizl (mestlerin meshi) S. 15 ve İbn-i Mace (mestlerin meshi) S. 42. Bu hadis ayrıca Ebû Dâvud sahife 24, Tirmizl sahife 15, ibn-İ Mace sahife 42´de yer almaktadır. Nasb-ürraye C. 1 S. 184
KİTABU´L -EYMAN YEMİNLER..
1- YEMİNİN MANASI, RÜKNÜ, ŞARTI VE HÜKMÜ
Yeminin serî mânâsı : Şeriatte yemin, kuvvetli bir sözleşme yapmak ve bağlanmaktan ibarettir.
Yemin eden kimse, bu yemini sebebiyle, bir şeyi yapmaya veya yapmamaya azmeder. Kifâye´de de böyledir.
Yemin, iki çeşittir :
1-) Allâhu Teâlâ ile veya O´nun sıfatı ile yapıian yemin.
2-) Bunun gayrisi ile yapılan yemin.
Allah´ın gayrisi ile yapılan yemin de, iki çeşittir :
a-) Babalarla, evlatlarla, meleklerle, oruçla, namazla ve başka şer´î şeylerle, Ka´be´yle, Harem´le, Zemzem ve emsali şeylerle yapılan yemin.
Bunlardan biriyle yapılan yemini bozmak, caiz olmaz.
b-) Şart ve ceza.
Bu da, iki çeşittir :
1-) Yakınlık sebebiyle yapılan yemin.
2-) Yakınlık üzerine olmayan yemin. [1]
Yakınlık Sebebiyle Yapılan Yemin :
Yemin eden kimsenin : «Eğer, şu işi yaparsam, oruç tutmak...» veya «...namaz kılmak...» ; «...hacca gitmek,..»; «...umre yapmak...»; «...kurban kesmek...»; «...köle azâd etmek...»; «...sadaka vermek...» yahut benzeri şeyleri yapmak; «...üzerime vazife olsun.» demek gibidir.
Yakınlık Üzerine Olmayan Yemin : Talâk ve ıtak üzerine yapılan yemindir. Bedâi´de de böyledir. [2]
Allah İle Yapılan Yeminin Rüknü :
Allah´ın ismini veya sıfatım söylemektir. [3]
Allah´ın Gayrisi İle Yapılan Yeminin Rüknü :
tyi birşart ve iyi biı ceza söylemektir. Kâfî´de de böyledir.
İyi şart : Mevcudiyeti yok olmamak;
İyi ceza ise : Şartın bulunması yanında; varlığına inanılır olmak veya galip bulunmaktır. Böylece, mülke veya onun sebebine muzaf olmak; cezanın da, onunla yemin edilir şeylerden olması...
Eğer, böyle olmazsa, o zaman, yemin olmaz. Ticârette vekâlet ve izin gibi...
Bir kimse : «Ben, şu işi yaparsam; gerçekten, seni vekil yaptım.» veya : «...ticârette sana bin verdim.» derse; bu durumdaki sözü, yemin olmaz. [4]
Allah Île Yemin Etmenin Şartları :
1-) Yemim eden kimsenin akıllı ve bulûğa ermiş olması :
Delinin ve sabinin ( = çocuğun) yemini sahih olmaz. Çocuk, akıllı olsa bile, hüküm değişmez.
2-) Müslüman olmak :
Kâfirin yemini sahih olmaz.
Hatta, kâfir iken yemin eden bir kimse, sonra müslunıan olsa; bu şahıs, o yeminini bozunca, keffâret gerekmez. Bedâi´de de böyledir.
Dinden dönmekle, yemin geçersiz olur :
Bir kimse, dinden döndükten sonra, tekrar müslüman olsa; yemininin hükmünü yerine getirmesi gerekmez. Ihtiyar´da da böyledir.
3-) Yönünde, hürriyet şart değildir :
Kölenin yemini de, sahihtir.
Ancak, köle, mal sahibi olmadığı için, keffâreti oruç tutarak yerine getirir. Efendisinin ise, onu, oruç tutmaktan men etme hakkı vardır. Efendi, köleyi, sebebine mübaşeret ettiği her oruçtan men edebilir. Nezir onıcu gibi...
Eğer, efendisi, köleyi, —keffâret için— oruç tutmadan önce, ıtk (= azâd) ederse; bu kölenin, keffâreti, mal ile yerine getirmesi lâzım gelir.
4-) Yemıînde, ihtiyar da şart değildir :
Zoraki yaptırılan yemin de, sahihtir.
Yeminde gayret ve kast şart değildir. Bize göre, hatâ veya latife ile yapılan yemin de sahihtir.
5-) Bir sözün, kendisine yemin edilen şeye dönmesi için o şeyin, yemin zamanında, varlığının hakikaten tasavvur edilmesi gerekir.
Bir yeminin (= sözün), yemin olmasının şartı, buna bağlıdır.
Varlığı düşünülemeyen bir şeye yemin etmek bir mânâ ifâde etmez. Bu, îmâmEbûHamfe (R.A.) ve İmâm Muhammed (R.A.)´in kavlidir.
Varlığı âdeten tasavvur olunan şeye gelince; üç imâmıza göre de, bu yeminde şart olmaz.
6-) Yemin istisnadan hâli olmalıdır :
Bir kimse, sözüne: «İnşallah.» veya «...illâ en yeşâallah.» yahut «...mâşâallah.» veya benzeri bir lafız ilâve eder; yahut «...Allah bana yardım ederse.» veya «...Allah kolaylaştınrsa.» veya «...Al-lahın yardımıyla.»; «...Allanın kolaylaştırmasıyla.» veya benzeri bir lafız ilâve ederse; yemin etmiş olmaz.
Eğer, bu lafzı, Önceki sözüne (yeminine) —hemen— ilâve etmemiş de, ikisinin arasını açmışsa; yemini, yemindir. [5]
Allah´ın Gayrisi İle Yapılan Yemin
7-) Yemin eden kimse, talâk´ı (= boşamayı), ıtak´ı (= köle azâd etmeyi) şart koşmuşsa; bu caizdir ;
Bullar, yeminin bağlanmasının şartıdır.
8-) Kendi üzerine yemin edilen şey, gelecekte yapılacak bir iş olmalı; daha önce olmuş bir şey olmamaîıdu.
Bir kimse, karısına : «Sen, semâ, başımızın üzerinde olduysa boşsun.» dese; talâk vâki, kadın boş olar.
9-) Allah´ın ismi yeminin rüknünde söylenmelidir :
Şayet, bir kimse: «...Allah yardım ederse.»; «...Allah´ın yardı-mıyle.» der ve bu sözü ile istisnayı murad ederse; bu durumda müstesna Gİur ve bu sözü hüküm bakımından doğrulanmaz.
10-) Yeminde, şart ile ceza arasına bir hâil girmemelidir :
Eğer girerse, yemin, yemin olmaz. Bedâi´de de böyledir. [6]
Allah Adı İle Yapılan Yemin Üç Nevidir :
1-) Yemini Gâmus :
Bu, mâzî´de (= geçmiş zamanda) veya halde (= şimdiki zamanda), bilerek, yalan yere yemin etmektir.
Böyle yemin etme.., büyük günâhtır. Yapanın, tevbe ve istiğfar etmesi gerekir.
Bu yeminden dolayı, keffâret yoktur. [7]
2-) Yemin-i Lağv :
Bu yemin, geçmişte veya halde, «olmuş zanm ile» yapılan yemindir. Halbuki iş, yeminin aksine yapılmış olmuştur.
«Vallahi, şu işi yaptım.» diye yemin ettiği halde, o işi yapma-mış olan, fakat, yaptığını zanneden kimsenin yemini böyledir.
«Yaptım.» diye yemin ettiği halde, o işi yapmamış olan, fakat yaptığını zanneden kimsenin yemini de yemin-i lağv´dır.
Veya, uzaktan gördüğü bir adanı için : «Vallahi, bu gerçekten Zeyd´dir.» diyen ve onu Zeyd zanneden halbuki gördüğü Amr olan kimsenin yemini de böyledir.
Veya, gördüğü kuşu, karga zannederek yemin eden, halbuki gördüğü dülgenç kuşu olan kimsenin yemini de yemin-i lağv´dir.
Bu şekildeki yeminlerin sahiplerinin, sorumlu olmayacağını umarız.
Geçmişte yapılan yemin, eğer kasten yapılmamışsa, onun, dünyada da, uhrâda da hükmü yoktur.[8]
3-) Yemini Mün´akîde:
Yemin-i Mün´akide dört nevi´dir :
a-) İyiliği tamamlamak üzere yapılan yemin :
Emredilen bir ibâdeti yapmak; veya yasaklanan bir şeyi yapmamak üzere yapılan yemindir. Zaten, yemin etmeden önce de, kişinin bunu yapması farz idi.
b-) Yapılması caiz olmayan şeyi, yapmak veya tâati terk etmek için, yapılan yemin :
Böyle bir yemin, caiz değildir.
c-) Yeminini bozup bozmamak arasında muhayyer kalan, fakat, bozması hayırlı olan kimsenin yemini :
Bu şahsın, bu yeminini bozması mencluptıır.
d-) Mubah olan bir şey hakkında yapılan yemin :
Buyeminimuhafazaetmek daha eviâdn, Mebsût´ta da. böyledir. -
Talâk, itak ve benzerleri ile yapılan yemin; gelecek zamana aitse; bu yemin, yemin-i mün´aki´de gibi olur. Bunlar, maziye aitse, lağv ve gâmus tahakkuk etmez. Lâkin, hilâlim bilme veya bilmeme haÜnde, talâk, vâki olur. Nezir de, böyledir. İzâh´ta da böyledir.
Bir kimse, eğer ; «Bu, filan adam değilse; hac yapmak üzerinde eİEun.´j der ve o adam da, dediği şahıs oimazsa: hac yapması icabeder. Hülâsa´da da böyledir.
Yemini kasden, unutarak veya cebir karşısında yapmak müsavidir.
Baygın veya mecnun kimsenin yemini de böyledir.
Lyuyan kimsenin yemini, sahih olmaz. İhtiyar´da da böyledir.
Allah adı iie yemin etmek, mekruh değildir. Fakat, az yemin etmek, çok yemin etmekten daha evlâdır.
Allah´ın gayrisi ile yemin etmek, bazı âlimlere göre mekruhtur. Ekseriyete göre ise, mekruh değildir: Çünkü, bununla da, söz kuvvetlenmiş otuvor, demektir. [9]
2- YEMİN OLAN VE OLMAYAN LAFIZLAR
1- Zaleminin Yemin Vermesi Yemin Edenin Yemine Niyyet Etmesi Müstahlifin Yemine Niyyet Etmemesi
Allah ismiyle veya Rahman, Rahîm gibi başka bir esma ile ve bil-umum esmâ-i ilâhî ile yemin edilir.
Bu hususta, insanların; bu isimlerle yemin edilip edilemediğini; bilip bilmemeleri de müsavidir. Âlimlerimizin açık yolu budur.
Ailahu Teâlâ´nın sıfatı ile de yemin edilir. Bu sıhat, izzet, celâL klbriyâ gibi, Örfen kendisi ile yerain edilen bir sıfat olmalıdır. Bu, Mâverâü´n - Nehir âlimlerinin ihtiyarıdır. Kâfî´de de böyledir.
Esahh olan, sıfatın zikrinde örfe itibar edildiğidir. Bürcendî´-nin Nikâye Şerhi´nde de böyledir.
Bir kimse : «Rabbî...» veya cRabbü´l - arş...»; «Rabbü´l -âlemin...» demiş olsa; bu yemin olur.
Bir kimse : «Hak için, yapmam.» der ve «Hak» kelimesi ile A!-lahu Teâlâ´nın ismini irâde ederse;, yemin etmiş olur.
«BihakkiÜâh yapmam.» diyen kimse de, yemin etmiş olur.
«Ve hakkullah» diyen kimse, İmâm Ebû Hanîfe (R.A.) ve İmâm Muhammed (R.A.)´e göre, yemin etmiş olmaz.
«Hürmetullâh» demek de, Şemsü´l - Eimnıe´ye göre, «Hakkul-lah» menzilindedir.
«Azametullah» veya «...melekûtihî...» , «...kudretihî...» diyen kimse; yemine niyyet etsin, etmesin; yemin etmiş olur. Fetâvâyi Kâdihân´da da böyledir
«...Ceberutillah...» , «...kuvvetillâh...» ; «...irâdetihî...» ; «...meşîttihi...)) ; «...mahabbetihî...» ve «...kelâmihî...» diyen kimse de yemin etmiş olur;.
«...Emânetullah..-r» ; «...ahdillah...» veya «...zimmetillah...» demekle de, yemin edilmiş olur.
«Eşhedü enne, ben yapmam.» ; «...eşhedü billah...» ; «...Yemin ediyorum.» ; «Allah´a yemin ederim.» ; «Kasem olsun.» ; «Allah´a kasem olsun.» ; «azmediyorum.» ; «Allah´a azmediyorum.» ; «Onun üzerine ahdolsun.» demek de yemin olur.
«Allah´ın yemini olsun.» ve «Allah´ın nezri üzerine olsun.» diyen kimse de, yemin etmiş olur.
«Bismillâhi, yapmam.» diyen kimse; yemine niyyet etmemişse; yemin etmiş olmaz; yemine niyyet etmişse, yeminetmiş olur. Bu niyyetle «Bismillah.» diyen kimse de yemin etmiş olur.
«îmallah yapmam.» diyen kimse de, yemin etmiş olur. Keza : «eymenellah.» ve «îmellâh...» denilince de yemin olur.
—Üç îrab ile— «Mennellâh...» ; «münnellah» veya «rninnellah» diyen kimse de, yemin etmiş olur.
«Mîsakihî...» ; «Allah´ın mîsakı üzerime olsun.»; «Allah´ın yemini üzerime olsun.)» diyen kimse, yemin etmiş olur.
Bağdat´lı âlimlere göre : «et-talibü ve´Kgâlibü, yapmam.» diyen kimse, yemin etmiş olur.
«Billahi, yapmam.» diyen kimse, yemin etmiş oluz-.
«Billahi» lafzını, he´nin sükûnu ile «billah»; nasbi ile «Billahe» veya ref´i ile «billahü» şeklinde söyliyen kimse de, yemin etmiş olur.
«Ailahu, yapmam.» veya «Allah...» ; «Allahe...» diyen kimse, yemin etmiş olmaz. Çünkü, bu lafızların başında, harf-i kasem ( = yemin harfi) bulunmamaktadır.
Şayet, Allah lafzını, kesre ile îrablarsa ( — Allahi şeklinde sin lerse), bu durumda yemin olur. Çünkü, kesre (= sonunun l-sioii okunması), harf-i cerrin (= sonunu esre okutan harfin-ki genellik le bu harf, kasem harfidir.) geçtiğini iküzâ eder. «Allahi" demek, bu bakımdan yemin olur. Itâbiyye´de de böyledir.
«IillâM» diyen kimse, yemin etmiş olur.
Ecnâs´ta : «Vallahi in dehaleti´d-dâre.» diyen kimse, yemin etmiş olur.
«Eğer, yaparsam; mecûsîden şerliyim.» diyen kimse, yemin etmiş olur.
Keza: «Yahûdıye ortağım...» veya «Kafirlere ortağım...»; «...eğer yaparsam.» diyen kimse de, yemin etmiş olur. Hulâsa´da da böyledir.
İmâm Muhammed (R.A.) şöyle buyurmuştur:
Bir kimse, karısına: «Eğer kalkarsan; (veya oturursan); artık, sen boşsun, derse; bu yemin olur.
Bir kimse, Allah´ın gayrisi ile yemin edince, yemin etmiş olma/. Peygamber tS.A.VJ ve Ka´be gibi Hidâye´de de böyledir.
«Peygamberden uzaklık» yemin olur. İmâm Muhammed (R.A.), Asıl Kitabında;
«Bir kimse : «Vel´-Kur´ani» dese yemin etmiş olmaz.» demiştir. Çünkü böyle mutlak şekilde söylemek alışılan bir şey değildir. «Ve ilmillâh» demek gibi bir şeydir.
«Bu, onların zamanında böyle idi. Amma bizim zamanımızda, bu yemindir.» denilmiştir. Biz de, bunu alır; emreder; itikat ve itimat ederiz.
Mukâtü bin Muhammed: Kur´an ile yapılan yemin, yemin olur." demiştir. Bunu bizim âlimlerimiz, ahp kabul eylemişlerdir. Muznıarât´ta da böyledir.
«Ben, Peygamber´den ve Kur´ân´dan uzağım» demek de, yemin olur. Kâfî´de de böyledir. Mulıammed bin Abduîkorîm´den soruldu: «Şayet, şu işi yaparsam; şefaatten uzak olayım», diyen kimsenin hâU ne olur
O, şu cevabı verdi: «Bu yemin olur.»
Başkaları ise : «Bu yemin olmaz.» dediler, Esahh plan da budur. ZahMyye´de de böyledir.
Bir kimse : «Şu işi yaparsam; Kur´ân´dan, namazdan, kıbleden veya ramazan orucundan uzak olayım.» demiş olsa; bunların tamamı, yemin olur.
«Dör kitaptan uzak olmak» da; böylece yemin olur.
Kendinden uzaklık küfür olanın cümlesi yemin olur. Hulâsada da böyledir.
Mushaf tan, uzak olayım.» demeJc yemin olmaz.
«Kur´ân´da olandan, uzak olayım.» demek yemin olur. Kâfî´de de böyledir.
İçinde besmele bulunan, bir fıkıh kitabını veya bir defteri kaldmpta, «eğer, şu işi yaparsam; bunun içinde olandan uzak olayım.» demek yemin olur. Şayet, o işi yaparsa; keffâret lâzım olur. Bu, «Ben bismillâhirrahmânirrahimden uzak olayım demek gibidir. Fetâvâyi Kâdîfcân´da da böyledir.
Bazı âlimlerimiz; Mü´minlerden uzak olayım.» diyen kimse yemin etmiş olur.» demişlerdir. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
«Ben şu otuz günden uzak olayım.» deyip ramazanı kasdeden bir kimse, eğer farziyetîni niyyet eylemişse; bu yemin olur. Bu kimse, »şu işi yaparsam; imandan uzak olayım.» diyen şahıs gibidir.
Eğur, sevabından uzak olmayı niyyet ederse; yemin olmaz. Çünkü, o gaiptir.
Eğer, bir ni\´yeti yoksa; bu sözü —şek makımında olduğu için— yemin olmaz. «Eğer şu işi yaparsam; yapmış olduğum hacdan, uzak olayım.» derse; bu yemin olmaz.
Şu işi yaparsam; öğrenmiş olduğum Kur´ân´dan uzak olayım.» demek, bunun aksinedir. Ve bu söz, yemin olur. Şayet: «Hacdan (veya namazdan) uzak olayım.» derse; bu da yemin olur. Muhiyt´te de böyledir.
«Orucumdan veya namazımdan uzak olayım.» veya «Kıldığım namazdan; tuttuğum oruçtan, uzak olayım.» demiş olsa; bu yemin olmaz.Itâbiyye´de de böyledir.
Bir kimse : «Şu işi yaparsa yahûdî nâsrânî mocûsî olsun.» veya «İslâm´dan uzak; kâfir, Allah´tan başkasına tapan; puta tapan, olsun.» der veya bunlara benzer bir söz söyler ve bu esnada ka&di, küfür olursa; istihsanen, hepsi de yemin olur. Bedâi´de de böyledir: Hatta, o işi yapana keffâret lâzım olur.
Bu şahıs, kâfir oJurmu Bu ihtilaflıdır. Şemsû´i - Eimnıe : Gerçekten o, onun indinde; ne zaman o şartı yerine getirirse, küfre rızâ gösterdiğinden dolayı kâfir olur.» demiştir.
Onun keff areti «lâilâhe illallah muhammedün Resulullah.» demektir.
Bu lafızlarla, istikbâlde yapılacak şeye yemin etmişse, böyle olur. Fakat, bu lafızlarla, geçmiş zaman hakkında söylemiş; o ya-hudidir; nâsranîdir veya mecûsîdir; eğer bu işi yapmışsa.» demek gibi... Halbuki o şahsın o işi yapmış olduğunu biliyor... Şüphe yok-ki, bize göre, bu yemin, yemin-i gamus olduğundan; keffâret lâzım olmaz. Kâfir olup olmaması da, ihtilaflıdır.
Şemsü´l - Eimme Serahsî: Eğer, ona göre bu söz yemin ise, onunla yemin ettiği vakit, kâfir olmaz. Eğer onunla yemin edince, kâfir olacağını biliyorsa; küfre rıza gösterdiğinden kâfir olur.
«Allah bilir; gerçekten, o, o işi yaptı.» der; ve, onun, o işi yapmadığını bilirse; veya «Allah bilir; yapmadı.» der; ve onun o işi yaptığını bilirse; bunda, âlimler ihtilâf ettiler. Ekserisi ise : «O kimse, kâfir olur.» dediler.
«Allah´ın sıfatı hakkı için,böyle yapmadım.» demek; yemin olmaz.
Bize göle, «ilmillahi, ben yapmadım.» demek de yemin olmaz.
Bir kimse : «Allah´ın rahmeti hakkı için, yapmadım.» dese, bu yemin olmaz. Bu, İmâm Ebu Hanîfe (R.A.) ve İmâm Muhammed (R.A.)´e göre böyledir.
Bîr kimse : «Ve azabillahi...» veya «ve sehatihî...» veya «ve gadabihî...» yahut «ve rıdallahi ve sevâbihî...» veya «ve îbadetilla-hi.» dese bunls** yemin olmaz. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Bir kimse : «Şehidallâhu ennehû lâ ilahe illâ hû.» demiş olsa; bu yemin olmaz. Hulâsa´da da böyledir.
«Ve veehillâhi.» demek de, İmâm Ebû Hanîfe (R.A.) ve İmâm Muhammed (R.A.)´e göre, yemin olmaz.
«Eğer yaparsa, üzerine Allah´ın laneti olsun,» veya «...üzerine, Allah´ın azabı olsun.» demek de yemin olmaz.
Bir kimse, şayet: «Şu işi yaparsam; Allah´ın gazabı (veya Allah´ın hışmı) üzerime olsun.» dese; yemin etmiş olmaz.
«Ve sullanülâhî lâ ef´alü» dediği zaman, eğer «sultan» ile Allah´ın kudretini irâ´de eylemişse; işte o yemin «ve kudretillâhi» demek gibi yemin olur. Mebsût´ta da böyledir.
Bir kimse : «Ve dînijlâhi» demiş olsa; yemin olmaz.
Keza böyle ve târihî ve şeriatihî» dediği veya «arşına, hududuna» yemin ettiği vakit, bu yemin olmaz.
Keza : «ve beytillâhi»; «bühaceril esvedi»; «bilmeş´ari´l-harami»; «bis-safa»; veya «bi´l- merve»; veya «bi´l minber»; veya «bi´l-kabri»; «bir Ravzati» veya «bi´s - saiati»; «bi´s-Savmi»; «bi´l-Hae--ci diyen kimse, bunların hiç biri ile yemin etmiş olmaz. Keza : «Ve Iıamdillahi» ve «ibâdetillâhi» diyen kimse de, yemin etmiş olmaz.
Semâ vata, arza, güneşe, aya, yıldıza diye yemin etmek de, yemin olmaz. SirâciU - Vehhâc´da da böyledir.
Bir kimse : «Resul Hakkı için...»; «İman hakkı için»; «Kur´an hakkı için»; «Mescitler hakkı için»; «Oruç, namaz hakkı için.» olsa; bu yemin olmaz.
«Muhammed Aleyhisselâm hakkı için» demiş olsa; bu da yemin olmaz, lâkin onun hakkı pek büyüktür.
«Allah, ona azab eylesin» veya «ona cennetini haram eylesin; eğer, şu işi yaparsa,» diyen kimse, yemin etmiş olmaz. Mebsût´ta da böyledir.
Bir kimse ; «Lâüâhe illallah; elbette yaparım.» demiş olsa; bu yemin olmaz. Ancak yemine niyet eylemişse, o zaman, yemin
olur
Keza : «Sübhanallahi vallahi ekber; elbette yaparım.» demiş oJsa; bunu, yemin niyyetiyîe söylemişse; yemin olur; değilse olmaz.
Eğer: «Öyle yaptıysam; Allah´a âsi olayım.» veya «Onun, bana farz kıldıklarına âsi olayım.» demiş olsa, bu da yemin olmaz. îzâh´-da da böyledir.
Bir kimse, eğer : «Öyle yaptıysam; ben, zina ediciyim.» veya «...hırsızım." veya «...içki içerim.» veya «faiz yiyenim.» demiş olsa; yemin etmiş olmaz. Kâfî´de de böyledir.
İbn-i Selâm´dan rivayet edildiğine göre :
«Eğer öyle yaptıysam» demekle, nasarânm bağladığı gibi nefsine karşı, zinayı bağlıyorsa; işte o zaman yemin etmiş olur. Zâhîriy-ye´de de böyledir.
Bir kimse; kölesi için : «Eğer, karısını boşarsa; hüdür.» der; o da; karısına : «Dilersen, boşsun.» der ve efendi kölesini azâd etmezse; bu yemin olmaz.
Bir kimse: «Eğer, şöyle yaparsam, semâda ilâh yok.» demiş olsa; bu yemin olur. Fakat, o şahıs kâfir olmaz Itâbiyye´de de böyledir.
Bir kimse: «Eğer şöyle yaparsam; Allah´ın söylediği yalandır.» demiş olsa, bu yemin olur.
Bir kimse: «Eğer şöyle yaparsam; Allah yalandır.» demiş, olsa; bu ´da yemin olur.
Bir kimse: «Eğer öyle yaparsam; benim yahûdiliğim üzerine şehadet eyleyin.» demiş olsa, bu yemin olur.
Bir kimse: «Eğer, o işi öyle yaptıysam; tuttuğum orucun, kıldığım namazın hayrını görmeyeyim.» demiş olsa; bu şahıs yemin etmiş olur. Fetâvâyî Kâdîhân´da da böyledir.
Bir kimse : «Allah´ım ben senin kulunum; Seni ve meleklerini, şu işi yapmiyacağima şahit tutuyorum.» demiş olsa, sonra da, o işi yapsa; keffâret gerekmez; istiğfar 3âzım olur. Hulâsa´da da böyledir.
Bir adam diğerine : «Vallahi, ziyafetine gelmem.» dese; diğeri de, yemin edene : Ziyaretime gelmiyecek misin deyince; yemin eden; : Evet.» derse; «evet» demekle, yemin etmiş olur. Eğer, birinci veya ikinci ziyafetine giderse; yeminini bozmuş olur. Muhiyt´te de böyledir.
Helâli, haram kılmak yemindir. Hulâsa´da da böyledir.
Bir adam, sahibi olduğu bir şeyi, kendi nefsine haram kılsa; sonra da, az veya çok olarak o işi yapsa, yeminini bozmuş olur ve keffâret gerekir. Hidâye´de de böyledir.
Bir kimse, elinde bulunan parası için : «Bu paralar, bana haram olsun.» dese, bakılır. Eğer; o paralarla, bir şey satın alırsa; yemini bozulur. Eğer, hîbe veya tasadduk ederse; yemini bozulmaz.
Bir adam, yenilen bir şeyi veya benzerini nefsine harana ettikten sonra, onu yese; yenmesi âdet olan veya giyilmesi adet olan cisten ise; yemini bozulur; değilse bozulmaz.
Bütün eşyada, tasarruf at böyledir.
Bir kimse : «Şu işi yapmak, bana haram olsun.» der ve bu sözü ile onun nefsine haram olmasını niyyet ederse; bu yemin olur.
Bir kimse : «Şu elbiseyi giyersem; bana haram oJsun.» dedikten sonra, onu giyse, veya üzerinde giyili ise, onu eıkarmasa; ye minini bozmuş olur.
Bir kadm, kocasına : "Sen, bana haramsın» veya «Seni, kendime haram eyledim.» dese; işte, bu yemindir, kocasıyla gönüllü cima yapınca, kadına keffâret gerekir :
Keza, bu kadına, zoraki cima´ yapılsa bile yine keffâret âzım gelir.
Bir kimse : «Şu işi yaparsam; lâsc yemiş olayım» derse; bu söz, yemin olmaz. Yine böyle Jâşeyi, şarabı : Keza; İaşeyi, şarabı, domuzu helâl kılsa; yemin olmaz. Çünkü, haramı helâl kılmak küfürdür.
Hasılı, gereektun haramhğı, hürmet-i daime üe haramlığı hallerinden hiç bir hal ile düşmüyorsa; küfür ve benzeri gibi, bunu bir şeye bağlı, olarak helâl kılmak isterse; bu, yemin x)lur. .
Her şey ki, haramlığı, bazı hallerde düşer; lâşe ve şarap ve benzeri gibi, bunları bir şarta bağlı(Zeker) helâl kılmak, yemin olmaz. JVÎuhıyt´le de böyledir.
Bir kimse : «Her helâl, bana haram olsun.» derse; işte bu sözü, yemek, içmek gibilere hamloJunur. Ancak, başka şeylere de niyyet ederse, o müstesnadır.
Kadını kasdederse; yemin, îiâ olur. Yemek ve içmek yeminin dışında kalmaz. Bunların tamamı zâhir-i rivâyetdir.
Bu sözün talâk irâdesinde kullanıldığı çok olduğundan, böyle söylemekte, fetvaca talâk vaki olur.
«Ona helâl olan haram olsun.» veya «Allah´ın helâl kıldığı...»; «Müslümanların helâl kıldığı haram olsun.» demek; yemin olur. Eğer : <.Ben, talâka niyyet eylemedim. > derse; sözüne inanılmaz.
Semerkaııt âlimlerine göre; bir kimse, talâka niyet eylemeden : «Sağ elimle tuttuğum; bana haram olsun.» dese: talâk vâki olur. Biz : «Talâka .niyyet eylemişse; talâk vâki olur.» deriz. Anıma, ihtiyat, mütekaddiminc mubletet etmemektir.
«Sol elimle, tuttuğum; bana haram olsun.» der; niyyet etmemişse, talâk vâki olmaz.
«Elimle tuttuğumun hepsi; bana haram olsun.» dese; bazıları : «Şayet niyet eylemernişse, talâk vâki olmaz.» demişler; bazıları da : «Niyyet şart değildir.» demişlerdir.
«Allah´ın helâl kıldığı, bana haram olsun.» diyen kimsenin, iki hanımı bulunsa; bunlardan birisi, boş olur. Ayırt etmek, kocaya aittir. ( = yâni dilediğini tutar diğerini bırakır.)
«Şu şarabı içmek, bana haram olsun» dedikten sonra; onu içen kimsenin hali Ebû Bekr´e soruldu :
O, şu cevabı verdi : ´
Bu mes´elede, İmâm Ebû Hanife (R.A.) ile İmâm Ebû Yûsuf (R.A)’ın görüş ayrılıkları vardır. Birisi : «-Yemini bozulur.» der^ ken; diğeri «Bozulmaz.» demiştir. Muhtar olan, fetva da, eğer, onun haram olmasını irâde ederek, söylemişse; keffâret vacip olur. Haber nîyyetiyle söylemişse veya niyyetinde bir şey yoksa Keffâret gerekmez.
«Yarın olunca, vallahi şu eve girmem.» diye ta´lik yapılarak yemin etmek, vakta hamledilir.
«Vallahi, bir seneye kadar, şu eve girmem.» diyen kimsenin yemini sene çıkana kadar geçerlidir.
Bir adam başka birine : «Gün ve gün, seninle konuşmanı,» dese; işte o «vallahi seninle, iki gün konuşmam.» demiş gibidir. Yemini, iki gün bitene kadar geçerlidir. Felâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Günlerin arasındaki gecede, günlere dahil olur.
«Vallahi, seninle bir gün ve iki gün konuşmam.» diyen kimse;
cüç gün konuşmam» demiş gibi olur.
«Vallahi, filân adamla, bir gün konuşmam ve yarın konuşmam ve \´anndan sonra konuşmam.» demiş clsa; bu şahıs geceleri konuşabilir. Çünkü, onun yemini üç gündüz olmuş olur.
«Vallahi, filân adamla, bugün ve yarın ve o bir gün konuşmam.» demiş olsa; bu şahıs, geceleri de konuşamaz. Çünkü, yemini birdir. Ve bu yeminin : «Seninle, üç gün konuşmam.» demek yerindedir ki gece!er de, ona dahildir. Mdbsüt´ta da böyledir.
Bir kimse : «Vallahi, ver-Rahmani yapmam.» dediği zaman, iki-yemin yapmış olur. Şayet yapmam dediği şeyi yaparsa; zâhir-i riâveyet de, ona iki keffâret gerekir.
Böyle mes´elelerde aslolan : Gerçekten, Allah´ın adıyla yemin eden kimse, iki ismi söylediği, ve yeminim o iki ismin üzerine bina eylediği zaman, eğer ikinci isim, birinci ismin sıfatı ise; aralarında da atıf harfi yoksa;
İkinci ismin birinci isme, sıfat olması elverişli olmadığı zaman, eğer aralarında atıf harfi söylenmişse; (vallahi, vallahi }´ap-mam demek gibi) böylece zâhir-i rivâyet´de, iki yemin olmuş olur Eğer aralarında atıf harfi söylenmemiş ise; o zaman bir yemin olur. Bu bütün rivayetlerde böyledir. Şeyhu´l - İslâm da da böyle söylemiştir.
Eğer, bununla, iki yemine niyyet eylemişse; o vakit, iki yemin olur.
Kasem harfini kaldırmak suretiyle «Allâhi» demek de yemin olur. Bedâi´de de böyledir.
Bir kimse: «Vallahi ver-Rahmani şöyle yapmam.» dese ve onu da yapsa; üzerine iki keffâret gerekir. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Bir adam, bir işi ebediyyen yapmamaya yemin ettikten sonra ayni mecliste veya başka bir mecliste ayni şekilde yine yemin eyiese; sonra da, onu yapsa; iki keffâret lâzım olur. Bu hâl, ikinci yemine niyet eylediği veya niyyetsiz olarak söylediği zaman olur. ikincisi ile birinci sözüne niyyet ederse; yemini, bir yemin olur. İmâm Ebû Hanîfe (R.A.) Bu, yeminin hac, umre, sadaka veya oruç ile yapıldığı vakit olur.» delmiştir. Fakat, Allah ile, yapılırsa; niyyeti sahih olmaz; o adama, iki keffâret gerekir. İmâm Ebû Yûsuf (R.A.) : «Bu, bizim îmâm´dan duyduklarımızın güzellerindendir.» demiştiı.
İki yeminden, birisi hac ile, diğeride Allah ile, yapıldığı zaman; üzerine, bir keffâret vermek; bir de, hac yapmak lâzım olur. Meb-sût´ta da böyledir.
NevâziVde şöyle´denilmiştir:
Bir kimse, diğerine: Vallahi; ben, onunla bir gün konuşmam vallahi, ben onunla, bir ay ´konuşmam; vallahi, ben onunla, bir sene konuşmam. Der ve bir saat sonra, o adamla konuşsa; ona üç yemin keffareti lâzım olur.
Eğer, bir gün, sonra konuşursa, iki yemin keffareti gerekir.
Eğer, bir ay sonra konuşursa; bir keffâret lâzım olur.
Eğer bir sene sonra konuşursa; hiç bir şey lâzım olmaz. Hulâsa´da da böyledir.
Ben şu işi yaparsam Allahu Tâlâdan uzak olayım dese ve o işi de, yapsa burda âlimler ihtilaf eylediler: Muhtârü´I Fetevâ´da : gerçekten, onun zu´mu, onun küfür olduğu ise, kâfir olur. demiştir.
Eğt/, dün o işi yaptıysam; Kur´ân´dan uzak olayım, dese bunu söylerken de o şeyi yaptığını bilmekte olsa; bunun cevabı da Allah´-dan uzak olayım diyenin cevabı gibidir. Muhıyt´te de böyledir.
Eğer, şu işi yaptıysam; Allah´tan ve onun Resülün´den uzağım derse; bunlar bir yemindir. Bozduğu zaman bir keffâret gerekir.
Şayet: Şu işi yaptıysam; Allah´tan beriyim (= uzağım) ve Resülün´den de uzağım demiş olsa bunlar, iki yemindir. Bozulduğu zaman, iki keffâret lâzım olur.
Eğer: öyle yaptıysam; işte Allah´tan beriyim ve onun Resulünden de beriyim ve Allah ve Resulü benden uzaktırlar, derse ve o işide yapmış olsa; dört keffâret lâzım olur.
İmanı Muhammed (R.A.:) şöyle buyurmuştur.
Bir kimse: o şu işi yaparsa; yahudidir. (veya yine nasrânidir) dese ve o işide yapsa; iki keffâret lâzım olur.
Şayet Eğer öyle yaparsa: o yahudidir. o nasrânidir. dese, bu söz bir yemin olur.
Keza, eğer: Şu işi yaparsam; ben Kur´ân´dan ve Zebur´dan ve Tevrat´tan ve incil´den uzağım dese ve o işi de yapsa; bir keffâret lâzım dur. Çünkü onlar bir yemindir.
Şayet: Ben Kur´ân´dan uzağım ve Zebur´dan uzağım ve Tevrat´tan uzağım incil´den uzağım demiş olsa: işte bu, dört yemindir bozduğu zaman, dört keffâret lâzım olur. Muhıyt´te de böyledir.
Bir kimse: Mushafta olandan uzağım demiş olsa; bu söz bilyemin olur.
Keza: «Mushafta olan, bütün âyetlerden uzak olayım,» demiş olsa; işte, Oda bir yemin olmuş olur. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Şemsü´l-Fimme´den: «Vallahi eğer böyle yaptıysam.» demenin hükmü so udu. O, şu cevabı verdi :
«Hocamın seçtiği, gerçekten, o yemin değildir.» dedi. Sonra da, sözünden dönerek/; «Yemin olur.» buyurdu. Hulâsa´da da böy-
«Yakında, Öyle yapmamaya, yemin edeceğim.» demek yemin olur. Çünkü, bu söz va´dın ötesinde, tahkik için söylenmiştir.
Bir kimse : «Ben, o işi yapmamaya, yemin ettim.» dese; yemin etmiş olur.
Bir adam : «Yakında, o işi yapmamaya, talâka yemin edeceğim.» dese; o, yemin olmaz. Çünkü, o bir korkutmadır. «Yemin ediyorum.» demek yemin olur.
Bir kimse : «Benin, talâkla yeminim vardır. Gerçekten, ben, içki içmeyeceğim.» dese fakat böyle bir yemini olmadığı halde «Taarruzdan kurtulmak için, böyle söyledim.» dese sözüne hüküm verilmez ve sözü doğru kabul edilmez. !Kâfî´de de böyledir.
«Yemin ettim.» diyen kimse eğer doğru söyîemişse bu yemin. Olur . Yalan söyjemişse, bir şey gerekmez. Muhiyt´te de böyledir. «Üzerime yemin olsun; elbette, O işi yapmam.» demek yemin olur. Bunun üzerine zîyâdeleştirerek: Talâkla, üzerime yemin olsun.» derse talak vâki olur. Eğer: «Ben, bunu taarruzu def etmek için söyledim.» dese; sözü doğrulanmaz, Şayet: «Billâhîl-azîm, derse:-Ki: «Allah´tan büyük hiç bir şey yoktur; elbette, ben o işi yapmam; demek yemin-olur.
«Billâhil azîmil- A´zam.» derse; bu fazlalık te´kid olur. Fetâvâyi Kâdîhan´da da böyledir.
Bir kimse : «Talâkla yemin ediyorum.» demiş olsa, talâk vâki olmaz. Çünkü, insanlar talâkla yemin olduğunu bilmezler. Tecrîtl´de: «Beyt hakkı için, üzerime yemin olsun.» diyen kimse, yemin etmiş olur, denilmiştir.
«Billahi yaparım, (veya yapmam)» demek, yemin olur. «Allah´ın kitabı, elinde yakılsın; eğer şu işi yaparsa.» demek yemin olmaz.
«Eğer şu işi yaparsam bütün emelimden ümitsiz olayım; Allah katında´1 demek yemin olur.
«Eğer şu, işi yaparsam; Allah için, İslâm işi yapmıyacağım.» diyen kimse, eğer bununla ibadetleri kasdediyorsa; Fakıyh Ebû´l-Leys´e göre; buna hakkı yoktur. Bu yemin olur; aksi takdirde yemin olmaz.
Bn kimse : «Eğer şu işi yaparsam; İslâm amellerinden, her ne yaptım ise; Onu, kâfirler için verdim.» demekle, kâfirde olmaz; keffan´t de lâzım gelmez.
Bir kimse : «Vallahi, filan adamın sözünü, bir gün ve iki gün söylemem.» dese, iki gün geçene kadar, bir yemin etmiş olur.
«Seninle konuşmak, haramdır.» demek yemin olur.
Bir kadın; kocasına : «Satranç oyununu terk eyle.» der; kocasida : «Olur.» der; kadında: «Eğer, satranç oynarsan; ben, senden boşum.» der; kocasıda ise : «Eğer, satranç oynarsam; senin dediğin olsun.» dedikten sonra satranç; oynarsa; talâk vâki olmaz; yanı, Kadın boş olmaz.
Bir kimse, diğerine; «Hurmandan kaç tane yedin » der; oda «Beş tane yedim.» diye yemin eder; halbuki on tane yemiş olursa; ne yemini bozulmuş olur; nede yalancı olur. Eğer, bu yemin talâk veya ıtak üzerine olursa; yine bir şey gerekmez.
Keza, bir adam, diğerine «Bu köleyi, kaça aldm » der; oda: «Yüz dirheme,» der; halbuki, o köleyi ikiyüz dirheme almış olursa; yalancı olmaz.
Şayet, talâk veya ıtak üzerine, böylece yemin etmiş olsa; yine birşey gerekmez.
Bir adam, birinin evinden kaçsa; ev sahibi de nerde olduğunu bilinmediğine yemin etse ve bununla hangi yerde olduğunun bilinmediğini irâde etse; yemininde, yalancı olmaz.
Bir kimse «Evinde gece çorbanın olmadığına karısının talâkı üzerine yemin etse; halbuki, evinde de Çorba olsa; âlimler :
«Eğer Çorba çok az olurda; yok mesabesinde bulunursa; yemininden lıanis olmaz. Eğer, çok olur, fakat bozulmuş olduğundan yenilmesi mümkün değilse; yinede yemini bozulmuş olmaz. Eğer, bazı insanlar yemese bile bazı insanlar yiyecek durumda ise, yemini bozulmuş olur.» demişlerdir.
Bir kimse, karısının tarlasına pamuk ektikten sonra : «Bundan evine götürürse; helâli haram olsun.» der; sonrada karısı o tarladan, hallaca götürmek için, başının üzerine pamuk alır ve o pamuk başının üzerinde olduğu halde evine girip çıkarsa; kocasının yemini bozulmuş olur. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir. [10]
2- Yeminin Keffâreti
Gücü yeten kimse, - keffâret-i yemini i~ yemin keffâreti-ni), şu üç şeyden biri ile yerine getirir.
1-) Köle azâd etmek :
Zıbâr keffâretince caiz olan, bunda da caizdir.
2 -) On fakiri giydirmek:
Her fakire bir- veya daha fazla-parça giyecek gerekir.
Bunun en aşağı derecesj, fakirin, namazının caiz olcağı kadar giydirümesidir.
3-) On fakiri doyurmak:
Bu da, zıhâr keffâretinde olduğu gibidir. Hâvi´de´de böyledir.
İmâm Ebû Hanîfe (R.A.) ile İmâm Ebû Yûsuf (RA.)´a göre, fakire giydirilecek elbisenin en aşağısı bedenin tamamını örtecek kadar olmalıdır. Sadece, bir don kâfi gelmez. Hidâye´de de böyledir. [11]
Keffâreti Oruçla Yerine Getirmek:
Yukarıda saydığımız bu üç şeyden, hiç birine gücü yetmiyen kimse, arka arkaya üç gün oruç tutar.
Bu fakirin kef fare tidir. Evlâ olan, zenginin keffaretidir. Keffaretde kolaylık olan, kifayet miktarından fazla olanıdır. Bu ise, nasla sâbiıt olana sahip olmayan kimse içindir.
Bir kimse, nasla, sabit olan şeye, sahipse (ki bu, köleye veya elbiseye veya yemek yedirme gücüne sahib olmaktır.) bu durumdaki bir kimsenin borçlu olsa bile-r oruç tutması caiz olmaz.
Fakat, bir kimse, üzerinde nas bulunana sahip olmazsa; o takdirde kolaylığa ve zorluğa,itibar olunur. Sirâcû´l - Vehhâc´da da böyledir.
Bize göre, fakirlik ve zenginlik hususunda şahsın, keffâreti ödemeyi irâde ettiği vakitteki durumuna itibar edilir.
Yeminini bozduğu zaman zengin, olduğu halde, keffâret verme zamanı fakir düşen kimsenin, bize göre oruç tutması caizdir.
Bunun aksi yânı yemini bozduğu vakit fakir idi de olduğu halde, keffâret zamanı zengin oldu ise oruç olan kimsenin, oruç tutması caiz olmaz. Fethu´l - Kâdîr´de de böyledir.
Kifâf : Oturacak yerin, avret mahallini örtecek elbisenin ve günlük yiyeceğin bulunmasıdır. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Eğer gaybolmuş malı varsa veya insanlarda alacaklı ise, azad edecek köle giydirecek elbise, yedirecek yemek bulamıyorsa onun oruç tutması caiz olur. Bu İmâm Muhammed (R.A. )´in görüşüdür.
Bunun te´vili, eğer alacağı fakir birinde olurda, onun borcunu ödemeye gücü yetmez ise bu mes´ele böyledir.
Keffâvet lâzım olan kadmn malı olmazda kocasında mehil
Bir kimsenin kaybolmuş malı veya başkalatmda alacağı olduğu halde, azâd edecek köle, giydirecek elbise veya yedirecek yemek bulamıyorsa; bu kimsenin oruç tutması caiz olur. Bu, İmâm Muhammed (R.A.)´in kavlidir.
Bu, şu anlama gelir : Eğer, bu kimsenin alacağı, fakir bir kimsede olur ve onun da, borcunu ödemeye gücü yetmezse; mes´ele böyledir.
Kendisine keffâret lâzım gelen bir kadının malı olmaz; fakat, kocasında m enir alacağı bulunur; ve onu kocasından, almaya gücü yeterse, o kadının oruç tutması caiz olmaz. Bir kadının, malı olur; borcu da bulunursa; borcu malından fazla olunca, bu kadının oruç tutması caiz olur.
Her fukaraya yarım elbise verilse; veya bir elbise, on fukaraya keffâret yemin olarak verilmiş olsa; elbise verilmiş sayılmaz
Bu şekilde, elbise caiz olmayınca yemek de, her —ne kadar kıymeti on fukarayı doyurma miktarı olsa bile— caiz olmaz. Zâhir-i rivâyet´de : «Eğer, yemekten bedel olarak, nıyyet ederse; caiz olur.» denilmiştir.
Baş giygisi ve mest, elbise olarak caiz olmaz. Yemek bedeli olarak, caiz olur. Elbisede itibar alıcıya göredir, eğer alıcı için işe yararsa caiz olur, değilse olmaz bazı kimseler orta halli bir adamın işine yararsa caiz olur demişlerdir.
Şayet, her fakire birer sarık verilir; bu da, gömlek veya izar olmaya müsait olursa, caiz olur, değilse; elbise olarak, caiz olma/.
Fakat, kıymeti bir fitre miktarı olursa, yemeğe bedel olarak caiz olur. Mebsût´ta da böyledir.
On fukaraya, bir elbise verilse de, bunun kıymeti, her l´uka-raya verilecek bir elbise bedelinden de fazla olsa, bu elbise yarine caiz olmaz. Ancak, yemek yerine olur. Elbise üzerine nas olduğu için, onun nefsinden bedel olamaz; fakat, başkasından bedel, sahih olur. .
Her fakire, —buğday olarak— fitrenin dörtte biri verilse; ve onun kıymeti hurmadan, tam fitre kıymetine müsavi olsa; bu, yemekten bedel caiz olmaz. Eğer buğdayın kıymeti elbisenin kıymetine müsavi ise, o zaman caiz olur. Bedâi´de de böyledir.
Keffâreti yemin borcu olan, kerfaretinden bedel, eski bir elbise verse; şayet taze elbisenin dayandığı müddetin yarısından az zamanda giyilmez olursa; bu caiz olmaz; fazla dayanırsa; caiz okır. Kıymetine değer verilmez. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Bir kimse, bir fakire, bir defada, on elbise Verse; —yemekte olduğu gibi— bu caiz olmaz.
Şayet, her gün bir elbise verir; ve buna´ un elbise verene kadar devam ederse; o zaman caiz olur. Bu yemekte de böyledir. On fukaraya-bir köle veya bir hayvan verse de kıymeti, on elbiseye veya on yemeğe bedel olsa, kıymeti itibariyle, elbiseden bedel, caiz olur. Verilen dirhemler de böyledir; yâni kıymeti, elbiseye değil de, yemeğe bedel olursa; bu caiz olur.
Bir adam diğer bir adamın emriyle on fukarayı giydirse; her ne kadar bedelini, —emreden— ödememiş olsa bile, caizdir. Emirsiz ödedikten sonra, yemin eden razı olsa, o keffâret, caiz olmaz.
Yemin keftâletlerine karşılık olmak üzere; ölüleri kefenlen-dirmek; mescid bîna eylemek veya ölünün borcunu ödemek caiz olmaz.
Yolda kalmışa verilirse, bu caiz olur.
Üzerinde, iki yemin borcu olan kimse, her fakire iki elbise olmak üzere, on fakiri giydirse; yalnız bir yeminin keffâreti ödenmiş olur. Bu, İmâm Ebû Hanîfe (R.A.) ve Ebû Yûsuf (R.A ) un kav-
lidir.
Bir kimse, keffâreti yeminine bedel,.bir fukarayı giydirse ve bu fakir, Ölse; o fakire giydirdiği elbise veraset yolu ile bu elbiseyi veren şahsa düşse; veya sağlığında iken satın alsa; yahut, fakir geri hîbe etse; keffaret batıl olmaz. Mebsûlt´ta da böyledir.
Keffaret sahibi eğer yemek yedirmeyi seçerse, bu iki türlüdür : Biri, taâm-ı temlik; diğeri ise, taâm-ı ibâhedir.
Taâm-ı temlik : Buğdaydan veya undan yarım sa´ olmak üzere, on fakire ayrı ayrı vermek veya, arpadan birer sa´ vermektir. (Fı-tır sadakasında olduğu gibi...)
Bir adam, keffâret-i yemini için, on fakiri doyurmayı vasiyet eylese; vasiyet olunan kimse de, on fakiri sabahleyin yedirse de; akşam yedirmeden, fakirler ölse; vasiyet edene, tazminat lâzım gelmez. Başka fakirleri, birer vakit daha yemek yedirilir.
Bir kimse, keffâret-i yeminini, bir fakire beş sa´ olarak; verse; bu caiz olmaz. Ancak on günde, ayrı ayrı yarımşar sa´ verirse caiz olur. Günlerin adedi, fukaraların adedi yerine, kaim olur.
Bir kimse, bir fakrie buğday, diğer bir fakire de, arpa verse, bu caiz olur.
Bir kimse, beş fakiri doyursa; beş fakire de, elbise giydirse; eğer, yedirdiği tam bir temlik ise, caiz olur. Temlik diye, yemeğin bedelini bizzat fakire verip; fakiri o meblağa mâlik (= sahip) etmeye denir. Eğer, taam, taam-ı jbâhe tyâni iki vakit yemek yedirmek) o da, bir fitreden ucuz ise; caiz olur. Eğer, pahalı ise caiz olmaz. Çünkü elbisede tam sahibiyet var; yemek yedirmede-ise sahibiyet yoktur.
Keffaret sahibi, keffâretini yemek yedirmek suretiyle ödemek isterse; caiz olur.
Taâmül-i ibâhe dediğimiz şey iki vakit, fakiri doyurmaktır., Bu, sabah ve akşam; veya iki sabah, iki akşam veya bir akşam, birde sahur yemeği yedirmek suretiyle olur. Müstehap olanı sabah ve akşam yemeğini ekmek ve katığı ile birlikte yedirmektir.
Doymakta itibar, bir fitre miktarının aşağısmadır.
Şâyct, on fukaranın önüne, üç yufka ekmek konulsa da, onlar bunu yeyinee, hepsi de, doysa, bu caiz olur. Bu rivayet, İmâm Ebû Hanîfe (R.A.)´dendir.
Bu on fakirden birisinin karnı tak .olmuş olsa; ihtilaf vardır-Bazı Alimler : «Eğer, o da, diğerleri kadar yediyse caizdir.» dediler. Bazıları da : «Câi/. olmaz. Çünkü, vacip olan onunda aç olmasıdır.» dediler.
Sabah ve akşam yedirdiği on fakirin içinde bir sabi bulunsa; onun yerine, bir başka fakire yedirmedikçe. caiz olmaz. Fetâvâyi Kâ-dîhân´da da böyledir.
Eğer, ekmek, buğday ekmeği, ise, bunu, katıksız yedirmek caiz olur. Ekmek, başka şeyden yapılmışsa; muhakkak katık lâzımdır. Eğer, ekmek ve hurma yedirirse; veya sevik (= kavrulmuş un) ile hurma; yahut sevik ile başka bir şey yedirir, ve bunlar da kendi ehli iyalinin yediği cinsten olursa, caiz olur.
Eğer, bir fukarayı sabahlı akşamlı on gün yedirirse, bıı caiz olur. Her yemesinde, bir yufka olsa bile, duruni değişmez.
On fakiri, sabah; başka bir on fakiri de akşam doyurursa; bu caiz olmaz.
Keza, bir fakiri on sabah; diğer bir fakiri de, on akşam doyursa, bu da caiz olmaz.
Bir fakirin hissesini, iki fakire pay ederse; caiz olmaz. Sabah yedirse de, akşamında, bedelini verse, bu caiz olur.
On fakirin sabah karnını doyursa; akşam yemeklerinin de parasını verse, bu caiz olur. Sabah yemeklerini yedirse de, akşam yemeklerinin yerine birer müdd buğday verse; bu da, caiz olur.
İmâm Muhammed (R.A)´e göre, bir kimse, bir fakire ramazanın, yirmi akşam yemeğini yedirse, bu caiz olur.
Bir kimse, keffaret-i yemini için, verecek parasının olduğunu unutarak; oruç tuttuktan sonra, parasını, hatırlasa; orucu caiz o1maz.
Bir kimse, beş fakiri doyurduktan sonra kendisi fakir düşse; yeniden oruç tutması gerekir. Mebsût´ta da böyledir.
Keffâreti yeminini on fakire nıüd müd verip, sonra zengin olan ve tekrar fakir düşen ve yeniden birer müd daha veren kişinin kefareti Ebû Yûsufa göre tR.A.) caiz olmaz. (F. Kadıhan)
Bii´ kimse, on fakirin her birine; buğdaydan keffâreti yeminleri için biner batman verse; yalnız bir keffaret, vermiş olur bu görüş İmâm Ebû Hanîfe (R.A.) ve Ebû Yûsuf (R.A.) ´un görüşleridir. Hulâsa´da da böyledir.
Üzerinde, keffâret-i yemini bulunan bir kimse, beş ölçek buğdayı, on fakirin önüne koysa ve onlardan birisi, onu kapıp alsa, yalnız bir fakire vermiş olur Zahîriyye´de de böyledir.
Zekat verilmesi sahih olmayan yerlere, keffâret-i yemin de, verilmez. Ana, baba, evlâd ve emsali gibi...
Yalnız, zekâtın hilâfına, keffâret-i yemin fakir olan zimmet ehline verilebilir. Bu durum İmâm Ebû Hanife (R.A.) ve İmâm Mu-hammed (R.A.)´e göre, böyledir. Ehl-i harp olan, fakirlere, bU-icma verilemez. Sirâcü´I - Vehhâc´da da böyledir.´
Keffâret-i yemin için, teşrıyk günlerinde, oruç tutmak, caiz olmaz. Mebsût´ta da böyledir.
Yeminini bozan fakir, iki gün oruç tutunca, hasta olsa ve orucunu bozsa, iyileşince, bir gün daha tutar.
Hayız olan kadın da, böyledir. Yâni, keffaret-i yemin için, oruç tutan, fakir kadın, iki gün oruç tutunca, hayızh olsa; temizlenince, bir oruç daha tutar. Zahiriyye´de de böyledir.
Üzerinde, ayrı ayrı keffâreti yeminleri bulumın bir adam, keffâreti sayısında, her birine ayrı ayn niyet cylemeksizin, birer köle azâd eyîese; istihsânen caiz olur.
Keza, keffâıetinin biri için, bir köle ıtketsc; diğeri için, elbise giydirse; üçüncüsü için de, fitre verse, caiz olur. Çünkü, bunların hepsi de, edâ edilen cinstendir ve hepsinin hükmü birdir.
Kölenin keffâreti, azâd edilmediği müddetçe, oruçtur.
Keffaret İçin, oruç tutan fakir kimse iki gün oruç tutunca, yemek yedirecek veya elbise giydirecek duruma gelse; onun oruç tu I mas j, civ.y. olma i: . Ya yemek yedirir veya elbise giydirir.
Fakir olan bir kadını, kocası, oruç tutmaktan men etme hakkına sahiptir. Cevheretü´n - Neyyire´de de böyledir.
Bir köle, keffaret-i yemini için, oruç tutarken orucu bitmeden, ıtk edilse ve kendisine mal isabet eylese; orcusu, caiz olmaz.
Bir kimse, iki keffaret için, altı gün oruç tutsa her keffaret için üç gün oruç tutmaya niyet eylemiş olmasa bile, caiz olur.
İki keffâretten birisi için, yanında mâli gücü olan adam, diğer keffâreti için, oruç tuttuktan sonra, birinci için; fitre verse; bu câü olmaz. Önce fitre verir; sonra da orucunu kaza eder.
Bir kimsenin, diğer bir kimse için —sağ olsun Ölü olsun— oruç tutması caiz olmaz. Bu oruç, ister keffaret-i yemin için, ister başka bir şey için olsun fark etmez. Mebsût´ta da böyledir.
Üzerinde, keffâret-i yemini olan bir kimsenin, azâd edecek kölesi, giydirecek elbisesi, yedirecek yemeği olmasa; ihtiyar olduğu için oruçta tutamasa, onun her günlük orucu için, birer fukara doyurulmak istenilse veya bu şahıs Ölsede, keffaretin kazasını vasiyet eylese; üç fakire değil de, on fakire, yemek yedirmek gerekir.
Eğer, vasiyyet etmezse; onun namına, keffaret caiz olmaz. Ancak, on fakire yedirmek veya giydirmek caiz olur. onun adına, köle azadı, caiz olmaz.
Bir kimse yemin keffâreti için bir köle azâd etse; buna kalbiyle niyet ettiği halde, dili ile söylemese; azâd ettiğini söyleyince, caiz olur. Mebsût´te da böyledir.
«Bir adam, bir şeyi yapmıyacağma yemin ettikten sonra unutarak, Allah´ın adıyla mı, talâk ile mi; yoksa oruç Üernİ, yemin ettiğini hatırlamasa; hatırlamadıkça bir şey lâzım gelmez.» denilmiştir Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Bir adam, başka bir adamın karısına İftira eylese; kocası da : «Bu gün, zinası açıklanmazsa; üç talâk, benden, boşdur.» der; o gün geçer ve kadının zinası açığa çıkmazsa; talâk vâki olmaz. Tebey-yün, ancak dört şahidin ikrarı ile olur.
Bir adam, karısının elbisesini alarak, boyatmak için, boyacıya götürse; karısı da, ona : «Sen, benim elbisemi, satmaya gotür-dün» dese; koca da öfkelenerek : Eğer, boyatırsam; sen, benden boşsun.» dedikten sonra boyacı, o elbiseyi boyasa; adamın yemini bozulmaz. Zahîriyye´de de böyledir.
Bir adam, ölse veya Öldürülse; üzerinde olan keffâret düşmem.
Ebû´I-Lsys : Keffâret-i yeminin hilâfına, keflarct-i zihar düşer.» demiştir. Muhıyt´te de böyledir.
Keffâreti, yemini bozmadan önce, vermek caiz olmaz. Bu sadaka clduğu için, verdiği fakirden geri alması da caiz olmaz. Hidâye -de de böyledir. [12]
Nezir Hakkında Meseleler
Mutlak şekilde nezı-eyleyen kimsenin nezrini yerine getirmesi gerekir. Hidâye´de de böyledir.
Hac, umre, oruç, namaz sadaka veya bunlara, benzer şeyleri nczrtdcn kimse, bunları yaptığı zaman, nefsine, yemin keffâreti gerekmez.
İmam Muhanmred (R.A.)´e göre, bir kimse nezrini bir .şevin oianısına bağlar ve meselâ : «Allah hastama şifa verirse.» veya "yitiğim bulunursa» derse; nezrini yerine getirmeden, keffaretle kurtulamaz. Mebsût´ta da böyledir
Bu kimsenin, dediğinin aynım, yapması lâzımdır.
Nezrini, almasını murad cylemediği bir şeye bağlarsa (eve girmemek, çıkmamak ve benzeri gibi,) nezrini aynen yapmakla, kef-faretîpi vermek arasında muhayyerdir.
«Allah için namaz kılmak nezrini olsun.» diyen kimsenin iki rek´at namaz kılması gerekir. Yarım rekat nezreden, İki rek´at; üç rek´at nezreden ise, dört rekat namaz kılar. Hâvî´de de böyledir.
Abdestsiz namaz klimayı nezreyleyen kimseye bir şey geOkumaksızın veya çıplak namaz kılmayı nezreden kimsenin tam namaz kılması gerekir. Öğle namazını, sekiz rek´at kılmayı nez-reder ve «eğer, Ailah bana ikiyüz dirhem verirse, on dirhemini zekât olarak veririm» derse yalnız öğleyi dört rekat kılar; zekâtı da, beş dirhem olarak verir. Serahsî´nin Muhıytı´nde de böyledir.
Alimlerimiz, muayyen bir yerde oruç tutmayı veya namaz kılmayı nezredenler hakkında göıüş ayrılığına düşmüşlerdir : Ebû Hanîfe (R.A.) ve İmâm Muhammed (R.A.) : Her nerede dilerse; orada orcunu tutar, namazını kılar demiştir. Sirâcü´l - Vehlıâc´da da böyledir.
Yarın, namaz kılmayı nezreden kimse; o namazı, bu gün kılabilir.
Yarın, sadaka vermeyi üzerine vacip kılan da, bugün verebilir. Hâvî´de de böyledir.
Sahip olduğu maldan fazlasını, nezreden kimse, ancak, sahip olduğunu verir.
«Şu işi yaparsam bin dirhem nezrim olsun.» diyen kimsenin, yüz dirhemi olsa; onu verir. Kerderî´riün Vecîzî´nde de böyledir.
Eğer arazisi veya hizmetçisi bulunur, bunlar ise yüz dirhem ederse; onları satar ve yüz dirhemi sadaka olarak verir. Eğer, on dirhem edenlerse; bu on dirhemi tasadduk eder. Eğer, bir şeyi yoksa; ena, bir şey gerekmez. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Bir kimse : «Allah için, şu dişi koyunu hediye edeceğim.» der; o koyun da bir başkasının malı olursa; nezri sahih olmaz. Ve, bir şey de gerekmez.
Eğer, onunla yemin kas deyi emiş se, yeminini yerine getirir. Bozarsa, keffâret gerekir. Bir kimse : «Vallahi, elbette şu koyuna hediye vereceğim» der; koyun da, başkasının olursa; nezri sahih olmaz. Yemin kasdeylemişse; bozunca, keffâret lâzım olur.
«Vallahi, elbette şu koyunu hediye ederim.» diyen kimse, bu yeminini yerine getirir. Muhıyt´te de böyledir.
Günah olan bir şeyi, yapmamayı nezreden bir kimse; .şayet yaparsa; keffâret lâzım olur.
Oğlunu kesmeyi nezreden kimsenin; istihsanen bir koyun kesmesi lâzım gelir. Öldürmeyi nezretmek sahih olmaz.
Kölesini, boğazlamayı nezreden kimsenin nezri de sahih olmaz.
Nezrini yerine getirmeyen kimse, eğor, hac ve umre gibi bir şeyi niyyel eylemişse; niyyetîni yerine getirecektir.
Eğer bir niyeti yok idiyse; keffâret verecektir.
Günah üzerine yeminle nezretmişse, onu yapınca yemin keffâreti gerekir.
Oruç tutmak üzre, yeminle nezretmiş, ancak kaç gün olduğuna niyyet ey´emenıişse; üç gün oruç îutar; yemini bozulmaz.
Sadakaya niyyet etmiş de miktarına niyyet eylememişse; buğdaydan on fakire yarımşar sa´ vermesi gerekir. Mebsût´ta da böyledir.
Bir kimse : «Eğer, malımla veya canımla kefil olursam. Allah için, fukaraya tasadduk eyliveceğim.») dedikten sonra, malıyla veya cr-nıyla vekil olsa, tasadduk evlenmesi gerekir.
Bir kimse : «Eğer, şu işi yaparsam malı Mekke fakirlerine sadaka olsun.» dedikten sonra; o işi yapsa; ve malım başka bir yerin fakirlerine sadaka verse; bu caiz olur ve nezri yerine gelir.
Bir kimse : «Eğer, şu içinde bulunduğum sıkıntıdan kurtu-lursam, on dirhem ekmek tasadduk eylemek nezrim ölsün.» deyince; bizzat on dirhem ekmeği veya kıymetini dağıtması caiz olur.
Bir kimse : «Eğer, kızımı kocaya verir, evi endi rirsem; malımdan bin dirhemi; birer dirhem —halinde— fakirlere, dağıtmak, nezrim olsun.» dediği halde, kızım evlendirse ve bin dirhemin tamamım, bir fakire verse, bu caiz olur.
Bir kimse : «Eğer, şu hastalığımdan iyileşirsem; koyun kesf´m.» der ve hastalığından iyileşirse; bir şey gerekmez.» Ancak : «Eğer iyileşirsem; Allah için, koyun keserim.» derse; o zaman, koyun keser.
Bir kimse : «Eğer, bin dirhem ticâret eyîersem; Allah için, hac yaparım.» der ve Allahu Teâlâ da, onu rıziklandınp ticâret eyler ve hac yapmazsa; bir şey gerekmez.
Bir kimse : «Eğer, şu işi yaparsam; Allah için, akrabalarımdan bir topluluğa, ziyafet vereceğim.» dese de sözünü yerine getirmese, bir şey yerekmez. Eğer: «Şöyle, şöyle yemek yedireceğim.» demiş olsaydı; dediğini yapması gerekirdi.
Bir kimsenin,: «Malım, fakir´ere bağıştır.» demesi, doğru olmaz. Ancak sadakaya niyyet ederse; bu doğru o´ur. Fetâvâyı Kâ-dîhân´da da böyledir.
Bir kimse : «Eğer, Allahu Teâ!â beni muvafık bir kadınla rızık-landırirsa; Allah için, her perşembe gününü oruç tutarım.» dese; muvafık kadın : Kocasının verdiğine razı ve kanaatkar olur; Kocasının isteğini yerine getiren kadındır. Kerderî´nin Vecîzi´nde de böyledir.
Bir kimse, zengin bir kimseye, bir dinar sadaka vermeyi nczreylese; uygun olan bunun sahih olmamasıdır, «Şayet, yolda kalmış bir zengine niyyet eylemişse, bu sahih olur.» denilmiştir.
Bir kimse : «Allah için fakir doyurmak nezrim olsun» dese, istihsanda buğdaydan yarım, arpa ve hurmadan bir sa´ vermesi gerekir. Mebsût´ta da böyledir.
«Allah için, on fakiri doyurmak, nezrim olsun.» dediği halde, yemeğin miktarını söylemeyen kimse, beş fakiri doyur-sa; bu caiz olmaz.
Şu fakire şu yemeği yedireceğim.» der ve o yemeği başka bir fakire yedirirse, bu caiz olur.
«Allah için, şu fakire bir şey yedireceğim.» dediği halde, ne olduğunu belirtmeyen kimse; o fakire, bir şey yedirir.
Bir kimse : «Allah için on fakiri doyurmak, nezrim olsun.» dese de, en kişi niyyet eylemeyip, on kişiye yetecek kadarı, bir fakire verse, caiz olur.
Eir kimse, bin kişiye lasadduk etmeyi nezreylese de, lüzumu kadarım, bir fakire sadaka olarak verse; nezrinden kurtulmuş clur. Tatarhâniyye´de de böyledir.
Bir kimse, nezretmiş olduğu dirhemi, nezretmiş olduğu adamdan başkasına verse, bu caiz olur. Fethırl - Kadîr´de de böyledir.
Bir kimse : «Şu köleyi azâd etmek, Allah için nezrim olsun der; köle de, kendine âit olursa» sözünü îfâ etmesi gerekir. Şayet sözünü yerine getirmese^ günahkâr olur. Fakat, hâkim icbar eyleyemez. Hulâsa´da da böyledir.
Müntekâ´da denilmiştir ki :
Bir kimse : «Allah rızası için, sağlam bir köle azad eyleyeceğim.» dediği halde, kör bir köleyi, azad eylese; bu caiz olmaz. Şâyet : «Vallahi, sağlara bir köle azâd edeceğim.» dediği halde, kör bir köle azâd etse yemini yerine gelmiş olur. Muhiyt´te de böyledir.
Bir kimse, başka bir kimseye : «Eğer, bir rek´at namaz kılarsan; Allah için bir dirhem sadaka vermem, üzerime nezrolsun, iki rek´at kılarsan iki dirhem, üç rek´at kılarsan üç dirhem dört rek´at kılarsan; dört dirhem, tasadduk eylemek, nezrime olsun.» der. o adam da, dört rek´at namaz kılarsa; on dirhem tasadduk etmesi gerekir. Yetîm´de de böyledir.
Bir kimse, malum bir kölesini, azâd etmeyi nezrettikten sonra; o köleyi satsa; eğer geri almaya gücü yeterse, satın alır ve azat eder.
Eğer köle ölür ve satın almaya gücü yetmezse; yapacağı bir şey olmaz. Allah´tan af diler. Onun kıymetini veya parasını tasadduk etmek caiz olmaz.
Câmî Kitabı´nda denilmiştir ki :
Bir kimse : «Eğer elimde üç dirhemden başka varsa; elimde olanın tamamı fakirlere sadaka olsun.» dediği zaman, elinde beş veya dört dirhem olsa; bir şey, sadaka ermesi gerekmez.
Eğer : «Elimde üç dirhemden fazla; işte, o fakirlerindir.» der ve elinde de dört veya beş dirhem olursa; elinde olanın tamamını tasadduk eder. [13]
3- GİRMEK, DURMAK VE BENZERİ FİİLLER ÜZERİNE YAPILAN YEMİN
A;; I olan : Yeminlerde kullanılan lafızlar, bize göre, örf üzere bina kılınmıştır. Kâfi´de de böyledir.
Eve girmemeye yemin eden bir kimse; mescide veya havraya yahut kiliseye; ateş naneye; veya kâbe´ye hamama veya evin kapusunun gölgeliğine girse yemini bozulmaz. Bedâî´de de. böyledir.
Eğer safaya girerse yemini bozulur. Hidâye´de de böyledir.
Bir kimse : «Şu mescide girmem.» diye yemin eder ve o mescit yıkılıp; yerine ev yapılır sonra o ev de, yıkılıp yerine tekrar mescit yapılır ve o mescide girmiş olursa; yemini bozulmaz.
Şayet : «Şu mescide girmem.» diye yemin etmiş olsaydı da, o mescid yıkıldıktan veya yerine başka bir mescid yapıldıktan sonra girseydi; yemini bozulmuş olurdu, Câmîu´l - Kebir Şerhin´nde de böyledir. Bir kimse : «Şu komşunun evine girmem.» diye yemin eder; komşu da evine ilâve yaparak, onu genişletir ve artırırca; bu şahıs o yapılan ilâve eve girmiş olsa, yemini bozulur.
Bir kimse, işaret eyliyerek : «Şu mescide girmem.» diye yemin eder; yeminden sonra da, mescide ilâve yapılırsa; o ilâve yapılan yere, girmekle, yemini bozulmaz.
Bir kimse : «Şu mescide, girmem.» diye yemin eder; bir cemâat de o mescidin yanına bir ev ilâve ederler; bu şahıs da, o eve girerse; yemini bozulmaz.
«Filanın yaptığı mescide girmem.» diye yemin eden kimse, o adamın ilâve ettiği yere girse; yemini bozulur. Keza : «Şu eve girmem.» diye yemin eden kimse; o eve yapılan ilâve yere girse; yemi-bozulmaz.
Bir kimse : «Filân adamın evine girmem.» diye yemin eder; o adam da, evine ilâve yapar ve bu şahıs o ilâveye girerse; yemini bozulmuş olur. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
«Mescide girmem.» diye yemin eden kimse, o mescidin üzerine çıksa; üzerinde durmakla, muhtar olan kavle göre, yemini bozulmaz. Cevâhiru´l - Ahlâtî´de de böyledir.
»Şu eve girmem.» diye yemin eden bir şahıs, o ev yıkılıp,
veri boş sahra olunca; oraya girse bile yemini bozulur.
«Şu eve girmem.» diye yemin eden kimse, o ev yıkılıp, yerine yenisi yapılınca; j´eni yapılan bu eve girerse; yine yemini bozulur.
Eğer, oraya meseid veya hamam yapıldıktan veya bostan edildikten sonra oraya girerse; yemini bozulmaz.
Keza yapılan hamam yıkıldıktan sonra, girse, yine yemini bozulmaz. Hidâye´de de böyledir.
«Eve girmem.» diyen kimse o ev, yıkıldıktan sonra girse; yemini bozulmaz.
Keza, yıkılan evin yerine meseid, hammam, bostan yapılsa; oraya girmekle de yemini bozulmaz.
«Şu eve girmem (veya eve girmem)» diye yemin eden kimsenin girdiği yerde, bina yoksa yemini bozulmaz.
Bir adam : «Şu eve girmem.» diye yemin etse de, o eve bi-nekli veya yaya olarak veya başka birisi taşı(Zeker) girse, yemini bozulur. Zahîr´İyye´de de böyledir.
Eğer, üzerine bindiği havvan kaçar ve onu durdurmaya gücü yetmiyerek, o eve girerse; işte o zaman, yemini bozulmaz. Muhıyl´ie de böyledir.
Eğer, kendisinin emri olmadan, başka birisi yüklenir de o eve girdirirse; yemini bozulmaz. Kalbinden, ister razı olsun; ister, olmasın müsavidir.
İmtina etmeye gücü yetsin, yetmesin; bütün âlimlere göre, bu da müsavidir.
İster, evin kapusundan girsin; ister, başka bir yerinden, girsin; ´yine müsavidir. Bedâi´de de böyledir.
«Şu eve girmem.» diye yemin eden şahıs, o evin duvarının üzerine çıkıp dursa; yemini bozulur. Damına çıksa, yine yemini bozulur.
«Bu onların örfüdür.» Bizim Örfümüzde, duvara ve dama çıkmak eve girme anlamına gelmez. Onun için de yemini bozulmaz.» denilmiştir. Câmiu´s - Sağîr Şerhl´ııde de böyledir.
Bir adam : «Şu eve girmem.» diye. yemin etse de, o evin tavanından inse veya bir ağacın üzerine çıkarak dalından o eve inse; yemini bozulur.
Eğer, o evin duvarı, komşsusu ile müşterekse, o duvarın üzerine çıkınca yemini bozulmaz.
Bu hal, yemin lafzı arabca olduğuna göredir. Eğer lafız, farsça olursa evin duvarına çıkmakla veya damına çıkmakla yemini bozulmaz. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Bir kimse «gimem.» diye yemin eylediği evin, kitH olan kapısının dış tarafında dursa; yemini bozulmaz. Kâfi´de de böyledir.
Evin içinde olan tuvalete girse; yemini bozulur. Eğer, yemin eylediği evin eşiğinden, sadece, ayağının birisini içeri atsa, yemini bozulmaz. Fdtâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Bu hal ayakta ikendir. Fakat, sırtının, karınınm veya yanının üzerine yatarak, bedeninin ekserisi içeri girse bacakları dışarda olsa bile, yemini bozulur.
Şayet başını eve sokarda, ayaklarını girdirmezse yemini bozulmaz. .
Keza eliyle evden bir şey alsa; yine, yemini bozulmaz. Muhıyt´te de böyledir.
Başı ile birlikte ayağının birisini de girdirirse yemini bozulur. Hızlı yürüyerek kapıya kadar gelir; kendini alamadığından veya ayağı kayarak kapıdan içeri girerse; yemini bozulmaz.
Rüzgarın kuvvetiyle girerse, yine bozulmaz. Yani, haricî tesirle-, rin men´ine gücü yetmezse yemini bozulmaz.
Bir başkası, zoraki eve girdirir; bu şahıs da, o adamda hemen geri çıkar; sonra kendi isteğiyle tekrar girerse; yemini bozulmuş olur. Zahîriyye´de de böyledir.
«Evin şu kapısından girmem.» diye yemin eden kimse başka bir kapısından, girerse; yemini bozulmaz. Eğer, yeni bir kapı açar ve eve oradan girerse, yemini bozulur.
Kapıya tâyin eylemişse; başkasından girmekle, yemini bozulmaz. Muhıyt´te de böyledir.
«Şu eve, (veya filanın evine) girmem.» diye yemin eden kimse; o evin altına oturacak bir yer sçsada, oraya girse; yemini bozulmaz.
İçinde bulunduğu eve girmemeye yemin eden adam, o evde bir gün dursa, yemini bozulmaz. Çıkıpta, geri girerse; o zaman bozulur. Kâfî´de de böyledir.
Bir adam, diğerine : «Vallahi, bu gün senin şu evine, kimse girmez.» dese de, o gün, o eve, ev sahibi girse; adamın yemini bozulmaz.
Şayet bir başkası veya kendisi... girerse; yemini bozulur.
«Şu eve, ayağımı basmam.» diye yemin eden kimse; o eve, binekli olarak girse, yemini bozulur. Eğer, niyyeti, yaya olarak ayağını basmamak ise, bu durumda, niyyeti gibi olur. Bedâi´de de böyledir.
«Ayaklarımı, filan adamın evine goymam.» diyen kimse, ayağının birisini, eve koysa; yemini bozulmaz. Muhıyt´te de böyledir
«Şu mahalleye, girmem." diye yemin eden kimse, bir eve girse de, o evin iki kapısından birisi o mahalleye; diğeri de, başka bir mahalleye açılsa; yemini bozulur.
Bir kimse : «Belhe girmem.» diye yemin etse; o şehre girmemeye yemin etmiş olur. Köy için yemin etmiş olmaz.
«Belh´in. şehrine, girmem.» diye yemin eden kimsenin yemini, şehrin ve şehrin etrafının üzerinedir. Eğer, yemin edenin niyyeti, yalnız şehire ise; o öyledir.
«Köye girmem.» diye yemin eden kimsenin yemini, o köyün arazisine girmekle, bozulmaz.
«Bağdad´a girmem.» diye yemin eden kimse, Bağdad´m hangi cihetinden girerse girsin, yemini bozulur.
«Selâm şehrine girmem.» diye yemin eden kimse, Küfe nahiyelerine girmedikç, yemini bozulmaz.
Bir kimse : «Fırat Nehrine girmem.» diye yemin ettiği halde, Fıratta bir gemiye binse veya fıratm üzerinde olan köprüden geçse, yemini bozulmaz. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
«Basra´ya girmem.» diye yemin eden kimse, Basra´nın köylerinden birine girse; yemini bozulmaz. Eğer, «Bağdad´a girmem.» diye yemin eder ve gemi ile araya uğrarsa; yemini bozulmuş olur. Bu İmâm Muhammed (R.A.)´e göredir. İmâm Ebû Yûsuf (R.A.)´a göre; yemini bozulmaz. Fetvada buna göredir. Serahsî´nin Muhıy-tı´nde de böyledir.
«Nahiyeye (veya büyük bir köye) girmem.» diye yemin eden kimse, o nahiyenin arazisine girince, yemini bozulur.
«Şu sokağa girmem.» diye yemin eden kimse, o sokakta olan bir eve girse; o sokağa çıkmadıkça, yemini bozulmaz. «Filânın sokağına girmem.» diye yemin eden kimse, o sokağın mescidine giıre; sokağa girmese; yemini bozulmaz. Hulâsada da böyledir.
«Filan adamın evine girmem.» diye yemin eden kimse, bir şeye niyyet eylemese de, o eve İcârcı olarak veya emaneten otursa; yemini bozulur.
Keza : («Filanın evine girmem.» diye yemin eden kimse, o adamın, kira ile oturduğu eve girse; yemini bozulur. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Bir kadın/kocasının, kendi evine girmemesine yemin etse; sonra da evini satsa; kocası da o satılan eve girse; eğer kadının niyyeti, içinde kadın var iken idiyse, satması sebebiyle yemini bozulmaz. Eğer, böyle bir niyyeti yok idiyse, evi satınca, yemini kalmaz.
«Filânın evine girmem.» diye yemin eden kimse, o adam evinin yansım sattıktan sonra, girerse; yemini bozulur. ´
Keza, kadının evine, girmemeye yemin eden kimse, kadın, evini birine sattıktan sonra; yemin eden adam, evi satın alandan, icarlar-sa; eğer yeminden kasat, kadın ise, yemini bozulmaz. Eğer, hoşnutsuzluğu ev yüzünden ise, yemini bozulur. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
«Filân adamın evine girmem.» diye yemin eden kimsenin yemini, o adam velime yemeği yedirmek için bir ev tanzim eylese, yemin edende, o eve girse bozulmaz.» Ancak, evin asıl sahibi evden nakleder ve evi velime sahibine bırakır, o da eşyalarını o eve taşırsa; bu durumda, yemin eden, o eve girince, yemini bozulur. Muhıyt´-te de böyledir.
Bir kimse : «Filan adamın evine girmem.» diye yemin eylese; c adam da, babasıyla birlikte oturmakta ve baba da, o evi icarla-itîiş olsa, o eve girince yemini bozulur.
«Filan adamın evine girmem.» diye yemin eyliyen kimse; o ada-´ m in karısının evine girse; o adam da o evde oturuyor oisa, eğer o adamın başka bir evi yoksa yemini bozulur. Eğer, o adama nisbet olunan, başka bir evi varsa; yemin bozulmaz.
Keza ; «Filanca kadının evine girmem.» diye yemin eden k´nıst, o kadının içinde oturduğu kocasının evine girerse; eğer kadının başka bir evi yoksa; yemini bozulur; vaısa bozulmaz. liulâsa´da da böyledir.
Bir adam, hamama girmemeye yemin ettiksen sonra; hamama, hamam yapmak için değil de, hammamcıya selâm vermek .cm girse; sonrada hammamda başını yıkasa, yemini bozulmaz. Fe-tâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
tçinde bostan olan bir evi, bulunan bir şahıs, ´o eve girme-, in ey e yemin eder ve evin bostanına girer; bostanın kapısı da eve açılır; bostanın başka yolu bulunmaz; evi ve bostanı, tek bir duvar kuşatmış olursa; İmâm Muhammed (R.A.)´e göre, o bostana girmekle yemini bozulmuş olmaz. İster bostan küçük, ev büyük olsun; ister ev.küçük, bostan büyük olsun. Eğer, evin ortasında, bostanın etrafında odaiar varsa; bostana girmekle yemini bozulur. Zahîrîyye´de de böyledir.
Bir adam : «Şu eve girmem.» diye yemin eder; evin sahibi de evinin yanındaki bir evi satın alıp, o evden eski evine bir kapı açar ve yolu oradan yaparak, evin önceki kapısını kapatır; yemin eden adam, o yeni acılan kapıdan girerse; İmâm Muhammed (R.A.) ´e göre, yemini bozulur. Çünkü, o ev de, öncekine dahil olmuştu.1.
«Bir adam, başka birisine: «Abdullah´ın oğlu Muhammed, eğer şu eve girerse; bu eve giren, Abdullah´ın oğlu Muhammed´in karısı boş oisun.» der ve Abdullah´ın oğlu Muhammed de : «Böylece, şahit olunuz.» dedikten sonra; «o eve girse; talâk lâzım olur.» denilmiştir.
Bir kimse: Vallahi, şu eve şu odaya girmem dese, sonra o evden çıkıp geri girse; fakat o odaya, girmese; yemini bozulmaz. Çünkü, yemin, her ikisine karşı yapılmıştır. Fdtâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
İkisi de seferde olan adamlardan birisi Filanın evine girmem diye yemin etse; kıldan yapılmış çadır, Haynıe, Kubbe ve her eğlenilecek yer ev mefhumuna dahildir.. Serahsi´nîn Muhiytı´nde de böyledir.
Bir yerde kurulmuş olan, «Şu çadıra girmem.» diye yemin eden kimse, o çadır ordan sokülse de, başka bir yere kurulsa; ona girdiği zaman yemini bozulmuş olur. Kubbe de böyledir. Minber de, böyledir. Yer değiştirmekle hüküm değişmez. Bedâi´de de böyledir.
«Şu hibaya girmem.» diye yemin eden kimse için, Keçesi ne itibar edilir, denilmiştir. «Direğine...» ete denildi. İşte, ona girdiği vakit, yemini bozulur.
Hiba diye, iki veya üc direk üzerine konulan keçeden veya abadan yapılan gölgelik eve derler. Muhıyt´te de böyledir.
İki adamdan her biri , «arkadaşının yanma girmeyeceğine» yemin eder ve birlikte, bir yere girerlerse, yeminleri bozulmaz. Fe-tâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Bir kimse : «Filan adamın yanına girmem, diye yemin ettiği zaman, mescidde, gölgelikte veya çadırda ve haymada yanına girse; eğer badiye ehli, değilse; yemini bozulmaz. Bizim örfümüze göre mescidde yanına girse, yemini bozulur. Yemin ettiği adamın Grda olduğunu bilmeden girse; yemini bozulmaz. Kudûrî´ye göre: Bir toplumun yanına girse, o adamda arada bulunsa; Onu kasdet-n"iediyse yemini bozulmaz.
«Şu evde, filan adamın yanına, girmem.» diye yemin eden bir kimse, O eve girse ve O filanda evin bir odasında olsa; yemini bozulmaz. Eğer evin salonunda olursa yemini bozulur. Çünkü, gör-irmeyince, yanma girmiş olmaz.
Keza -. «Şu Köyde, filan adamın yanma girmem.» diye yemin et se; onun evine varmadıkça yemini, bozulmaz.
Bir kimse; «filancanın yanına girmemeye» yemin etsede, öldükten, sonra; yanına varsa; yemini bozulmaz. Sirâciyye´de de beyledir.
Bir kimse, diğerine : «Şu iki evden birisine, her girişinde, vallahi, seni dövmem.» der; o adamda, o iki eve girer; yemin edende onu döverse; yeminini, bir defa, bozmuş olur. Eğer; «Döversem, üzerime yemin olsun.» dese ve o adam da, evlerin ikisine veya biri sine girse; sonrada o adamı dövse; her girdiği için, ayrı bir keffâret gerekir.
İkinci giriş arasından dört ay geşmiş ´olsa; ikinci girişe kadar karısıyla mürcamaatta bulunmadıysa; işte o yemin olur.
Eğer, birinci girişten itibaren dört ay geçtiyse; bâin olur. Eğer, ikinci girişten itibaren, dört ay geçtiyse; kadın, o iddet içinde, bir defa daha bâin olur. Şayet: «Yemin olsun üzerime; sana yaklaşırsam.» demiş; iki defada dâhil olmuşsa; işte o, iki îlâ (=yemin) oimuş olur. Eğer, her yaklaşmada, cima yapmışsa; iki keffâret lâzım gelir. Birinci girişten dörtay geçene kadar, cimayı terk eylediy-se; bâin olur. îkinci girişten itibaren dört ay geçerse; bu iddet için de, bir bâin daha olmuş olur. .
Bir kimse, karısına: «Bu eve, her girişimde, eğer, sana yaklaşırsam, üç talâk boşsun.» der; iki defa da girse; her girişi bir yemin olur. Eğer, kadına iddeti içinde, yaklaşırsa, kadın üç talâk boş olur. Dört ay geçene kadar yaklaşmaz; bir talâk bain olur. îkinci girişten dört ay geçerse; bir bâin daha olur. Üçten fazla zaten lâzım değildir.
Keza, bir kimse, karsına : «Sana, yaklaşırsam; üç talak boşsun.» der; bir gün geçtikten sonra da «Sana yaklaşırsam; üç talâk boşsun.» derse; bunlar iki yemin olur. Eğer kadına yaklaşırsa yemini bozulur ve Üç talâk vâki oiur.
Bir kimse : «Sen şu eve, her girdikçe; eğer, sana yakın olursam, Hac yapmak üzerime lâzım olsun; (veya yenlin olsun üze rime; veya üzerime nezrolsun)» dedikten sonra, kadın o eve iki defa girse; adamda, her girişinde, kadına yakın olsa; üzerine ya iki hac, veya iki yemin keffareti lâzım olur.
Keza: «Şu eve her girişinde; sana, yaklaşırsam, Haç üzerime olsun.» dedikten sonra, eve girse ve Kadına yaklaşsa; sonra, yine girse ve yine yaklaşsa, iki hac lâzım olur. Eğer, eve müteaddit defa girerde; Kadına bir .defa yaklaşırsa; bir yemin Keffâre-tinden başka, bir şey gerekmez.
«Her ne zaman, şu eve girersem; vallahi sana yaklaşmam.» diyen kimse, Kadına yaklaşınca; yemini bozulmuş olur.
Eğer iki nefi arasına, bir kelime kor ve meselâ: «Vallahi, şu eve girmem veya şu ikinci eve girmem.» der ve o iki evden birisine girerse; yemini bozulur. Eğer ölene kadar, her ikisinede gir^ mezse yemini bozulmaz.
«Vallahi, elbette, şu eve girerim; veya şu başka eve girerim.» diye iki müsbet arasında bir kelime koyan kimse; o iki ev den birisine girse; yemini yerine getirmiş olur. Eğer ölene kadar o evlere, girmezse yemini bozulmuş olur. Müsbetle menfî arasına bir kelime sokarak :» Vallahi, şu eve ebediyyen girmem, veya şu eve elbette bu gün girerim.» dese ve ikinci eve girse; isbatta yemini yerine gelmiş; Nefi olan yemini ise düşmüş olur. Her iki evede girmezse; müsbetie yemini bozulmuş; ne´fi yemini düşmüş olur.
Eğer birinci eve girerse nefi yemininde bozulma olur; müsbet yemini düşer Telhıys Şerhi´nde de böyledir.
Bir kimse: «Vallahi şu eve girmem veya şu başka eve girerim.» der ve ikinci eve girmeden birinciye girerse yemini bozu lur. Eğer ikinciye Önce girerse; yine yemini bozulur. Eğer, diğer eve önce girerse; yemini düşer.
Bir kimse : «Vallahi, elbette, şu eve girmem veya şu iki evden birine girerim.» der ve niyetinde bir şey olmaz ve sonraki, iki eve önce girerse yemine gelmiş olur ve yemini düşer. Eğer o iki eve girmeden önce birinci eve girerse, yemini bozulmuş olur.
Bir kimse: «Elbette bu gün şu eve girmeyi terk ederim veya yarın girerim.» der ve o gün eve girmeyi terk ederse; yemini yerine gelmiş oulr; ikincisi İse, geçersiz kalır.
«Filan adam, içinde bulunduğu müddetçe, şu eve girmem.» diye yemin eden kimse; o adam evden çıkıp gittikten sonra, tekrar gelse; yemin eden adamda, o zaman eve girse; yemini bozulmaz. Keza : «Şu elbise üzerimde oldukça veya sen evde durdukça, eve girmem.» diye yemin eden kimse, o adanı çıkıp tekrar girince veya elbisesini çıkarıp tekrar giyince, girse; yemini bozulur. Serahsî´nin Muhıyti´ndc de böyledir.
Bir kini.se, su evde durmamaya, yemin etse ve kendisi, evden çıkıp, ehlini ve eşyalarım bıraksa; eğer yemin eden kimse o evin ehil ıyâli değilse, (babasının evinde duran büyük oğul veya kocası um yanında duran kadın ve bunlara benzer biri ise...) yemininde hânis olmaz. (= yâni, yemini bozulmazJ Eğer, yemin eden kimse o evin ehlinin haricinden değilse; yemini bozulur. Ancak, çok az bir zaman kalması müstesna. Çünkü, durulacak yerde durmak ( = süknaJ sayılır. İmâm Ebû Hanîfe (R.AJ´ye göre, ehlini ve eşya-, lannin tamamım naklederse, yemini´yerine gelir, Hatta, o evde bir çivisi veya bir süvürgesi kalmış olsa bile yemini bozulur. İmâm Ebû Yûsuf (R.A.)´a göre, ailesini ve eşyalarının çoğunu nakledince; yemini yerine gelir. Fetvada bunun üzerinden. İmam Muhammed (R.A.) göre, ehli lyâlini ve kethüdasını nakledince, yemini yerine gedmiş olur. Fetâvâyi Kâdihan´da da böyledir.
Eşyasını ve ailesini sokağa veya mescide nakledip, evi kimseye teslim evlemese; bu meselede ihtilâf olundu: Sahih olan, kendisi ikinci bir mesken edinene kadar, şayet, o eve girerse; yemini bozulur. Eğer başka birine icara verir veya kendi başka bir evde icar la oturursa; o zaman yemini bozulmaz.
Bir kimse : «Şu evde oturmam (= durmam.) diye yemin eylesede, ailesini nakletmek isteyince karısı razı olmasa. O şahsın, karısını çıkarmaya çatışması gerekir. Eğer, Kadın galip gelirde, adam onu çıkarmaktan âciz kalırsa; adam, kendisi çıkıp, başka bir
evde durarsa; yemini bozulmaz. Fetâvâyi Kadîhan´da da böyledir.
«Bu evde, durmam.» diye yemin eden kimse; çıkmak isteyince, Kapıyı açılması mümkün olmayacak şekilde, Idtli bulsa veya bağlayarak, çikmakdan men etseler; her iki haldede yemini bozulmaz. Gîvâsiyyc´de böyledir.
Duvardan atlayarak çıkma imkânı olursa, yinede, yemini bozulmaz. Öyle yapması gerekmez. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir. .
«Yemin olsun üzerime; eğer, bu gece burada gecelersem.»• diyen kimse, o gece, hummaya yakalansa ve iyileşene kadar, çıkması mümkün olmasa; yemini bozulmuş olur. Çünkü, kirasını vererek naklolunması mümkün idi. Bağlanan gibi değildi... Bağlanan, kimse, men edilmiş olmasaydı oda hasta hükmünde olurdu. Mu-hıyt´te de böyledir.
İmâm Ebû Yûsuf (R.A.)´a göre : Bir kimse karısına: Sen bu evde durursan; sen söylesin.» der; evinde, kapısı kitli olur; fakat duvarandan atlamak mümkün olduğu halde, kadın özürlü bulunur ve evin kapısı açılana kadar, çikamazsa; bir şey gerekmez.
Evden çıkmaya yemin eden kimse, ikinci bir ev aramaya çıkmış ve eşyaları evde kalmışsa; sahih olan, yeminin bozulmama-sıdır. Çünkü ev aramak, nakletmekle ilgili bir işdir. Örfe göre, ta lep müddeti müstesnadır. Taİepde, ifrade gitmemekde şarttır. Mec-mâu´l - Bahr´de de böyledir.
Bir kimse : «Bu evde oturmam.» diye yemin etse ve hemen kendisi çıkarak ailesini ve eşyalarını nakletmek üzere, başka bir ev aramaya başlasa, fakat o gün, bir ev bulamasa; eşyalarını dışarı koymak mümkün olsa bile yemini bozulmaz.
Keza, esylarmi taşıyacak hayvan arasada, bulamasa; veya yemi ni gece yansı yaptığı halde, sabaha kadar, dışarı çıkma yasağı olsa; veya eşyası çok olsa fakat eşyalarını hayvan kiralayarak taşıma imkânı varken bizzat kendisi taşısa; bu hallerin hiç birinde yemini bozulmaz: «Bu, yemin arapca olduğu zaman böyledir.» de itilmiştir. Eğer, farsea yemin etmiş ve geri dönmeyi kast etmemişse, yemini bozulmaz. Eğer, geri dönmek kasdiyle yemin etmişse; yemini bozulur. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Bîr kimse karısına : «Eğer, bu evde durursan; sen boşsun.» der bu yeminde, gece yapılmış olursa; kadın mazurdur. Şayet kendi nefsi hakkında yemin etmişse (Ben durursam gibi...) o, mazur değildir. Çünkü, erkektir. Gece çıkmaktan korkmaz. Şayet kendisi de hırsîzj/eya benzeri bir şeyden korkuyorsa; oda, mazur sayılır. Ze-hıyre´de de böyledir.
Bir kimse; içinde durduğu evde: «Bu evde durmam.» di ye yemin etse; fakat eşyayı taşımak güç gelse; işte, bu adam, eşyalarını satar. Kendisi ve ailesi çıkarlar. Sonrada, taşıması kolaylaştığı vakit geri satın, alırlar. Sirâciyye´de de böyledir.
Bir kimse, başka birisiyle beraber oturduğu evde, bu arkadaşı ile beraber oturmamaya yemin eylese; kendisinin çıkma imkânı olduğu halde, çıkmazsa; yemini bozulur.
Şâyct yemin eden kimse yemin olunan adama, eşyalarını hibe veya emanet eder veya ödünç verir; sonrada çıkıp ev arar ve bu lamaz; ayni evede geri gelmezse; İmâm-ı Muhammed´e (R.A.) göre eğer eşyalarını hibe eylemiş veya Ödünç vermiş veya emânet bı-rakmışsa; evdendegeri dönmemek niyeti de çıkmışsa; ona geri dön mek yoktur Sirâcü´l - Vehâc´da da böyledir.
«Bu şehirde durmam.» diye yemin eden kimse, bizzat kendisi çıkar, aile ve eşyalarım orda bırakırsa; yemini bozulmaz.
Eğer, oturduğu yer köyse; oda şehir gibidir.
Sokak ve mahalle ise ev gibidir. Eğer: «Bu köyde oturmam.» dij´e yemin eylemiş; aile ve eşyalarını çjkarmış sonrada aynı köye geri gelmişse- yemini bozulur. Bu, o şahsın, o köyde, eylenecekse, amma ziyaret için ve eşyaları ikâmet edecek olması halindedir. Fakat ziyaret maksadı ile veya eşyalarım taşımak için gelmişse, yemini bozulmaz.
Eğer, orda kalmak için gelmişse; bir saat bile kalsa; yemini bozulur. Devamı şart değildir. Muhıyt´te de böyledir.
Eğer : «Bu köyde bir sene kalırsam.» diye yemin ederse, karısı ile senenin bir tek günü hariç tamamını orda kalsalar; veya «Bu evde, bir ay kalmam.» diye yemin etse de; bu ayın bir saati hariç orda kalsa; seneyi ve tamamlamadıkça, yemini bozulmaz.
Bir kinişe : «Filancayla durmam.» diye yemin ettikten sonra; bu şahıs misafir olarak bir gün veya iki gün, o adamla beraber kal sa; yemini bozulmaz. Onbeş gün kalmadıkça beraber kalmış sayılmaz. Fetâvâyi Kâdihân´da da böyledir.
«Küfe´de durmam.» diye yemin eden bir kimse, Küfeye misafir olarak uğrasa ve orada ondorl gün kalmaya niyyet eylese; yemini bozu maz. Şayet onbeş gün kalmaya niyet eylerse; yemini bo-zu:ur. «Filan adamla, beraber durmam.*´ diye yemin eden kimsenin yanına, o adam zoraki girse;- yemin edende, birlikte dursa yemin eden bibin veya bilmesin, yemini bozulur.
Eğer yemin eden âiîesinide ahp, o evden çıkarsa yemini bozul-/naz. Hızânetül Müffün´de de böyledir.
Şayet yemin eden kimse sefere çıkar; o filanca da, yemin eden adamın ailesi ile birlikte oturursa; İmâm Ebû Hanîfe (R.A)´ye göre, yemini bozulur. İmâm Ebü Yûsuf (R.A.) ´a göre bozulmaz. Fetva da, buna göredir.
«Kûfe´de, filan adamla, oturmam.» diye yemin eden kimse; yemin eylediği adamın Kûfe´de olan evlerinden birisinde oturursa; yemini bozulmaz. Ancak, yemin ettiği adam, «Kûfe´de oldukça oturmam.» diye niyet eylemişse; o zaman, yemini bozulmuş olur.
Keza: «Filân adam, bu köyde oturdukça, oturmam.» diye yemin eden kimsenin durumu da böyledir.
Keza: «Horasan´da oldukça oturmam; dünyada oldukça, oturmam.» diyen kimse, oturduğu zaman, yemini bozulur.
«Filân adamla, oturmam.» diye yemin eden kimse ile diğeri, aileleri ile birlikte, bir gemide bulunsalar ve her ikisinide, yerleri olsa; yemini bozulmaz. Bu, gemiciler hakkında böyledir.
Keza, bâdiye ehli, bir çadır altında toplamalar; yemini bozulur. Çadırları ayrı ayrı olursa her ne kadar çadırlar birbirine yakın olsalar bile, bozulmaz Zehıyre´de de böyledir.
«Filan adamla, durmam.» diye yemin eden bir kimse, o ada mın, evinin arsasında veya evinde veya bir odasında dursa; yemini bozulur. Bedâi´de de böyledir.
Filan adamla, durmam.» diye yemin eden kimse, bir şeye niyet eylemese, ve bir aprtmanın ayrı ayrı dâirelerinde otursalar; yemini bozulmaz. Yalnız başlarına ikisi bir evde, otururlarsa; beraber oturmak tahakkuk eder. Veya bir evin odalarında olurlarsa aile ve eşyalarıda orada bulunursa; o zaman, beraber oturmuş olurlar.
Fakat evin teşkilâtı, ayrı ayrı oturmaya elverişli ise, yemini bozulmaz. Böyle bir yerde de, oturmama niyet eylemişse, o zaman yemini bozulur. İmâm Efoû Yûsuf (R.A.)´a göre, bu ev büyük olursa; (Kûfe´deki Velid´in evi gibi, çünkü bu ev bir mahalle mertzilindedir.) yemini bozulmaz. Eğer, böyle olmazsa; yemini bozulur. îster, evler bitişik olsun; ister, üst üste bulunsun.
Filan adamla bir arada oturmamaya yemin eden, bir apartmanda veya ehli ve eşyası olmadığı halde, bir evde otursa bize göre, yemini bozulmaz. Filan adamla oturmayacağı evi bizzat belirtir ve o ev ikiye ıtaksim edilip aralannada bir duvar çekilir; her biri-sinede ayn ayrı birer kapı açıldıktan sonra; yemin eden adam, o evin bir tarafında otursa yemini bozulur. Filan adamla bir evde oturmayacağına yemin etse; fakat, bu evi belirtmese; ve bir niy-. yette de bulunmasa; evi ikiye taksim olunur; aralannada bir duvar çekilirse; o zaman yemini bozulmuş olmaz. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir. .
Bir evde, beraber oturmayacğma yemin eylesede, evi belirt-mese İmâm Ebû Yûsuf (R.A.1) göre, sokakta, bir dükkanda beraber çalışırlar veya beraber alış veriş yapsalar; yemini bozulmaz. Yemin menzil üzerine yapılmıştır. îçinde aile olmayan yer, menzil sayılmaz. Ancak niyeti bu durumuda içine alıyorsa; o müstesnadır. Bedâîe´de de böyledir.
Bir kimse, Bizzat, bir evde oturnıamaya yemin etmiş olsa; o bina yıkılıp, yerine yenisi yapılsa; o yeni yapılan binada, oturunca, yemini bozulur, oturmamaya yemin ettiği ev, yıkılıp yerine bostan yapılsa, o bostanda oturunca, yemini bozulmaz.
«Filan adamın, evinde oturmam.» diye yemin etse; ancak evi bizzat belirlemese ve niyet de eylemese; yemin etiktn sonra o adamın sattığı evde otursa; yemini bozulmaz.
Fakat, yemin ettiği adamın, kölesinin evinde oturursa; bilittifak yemini bozulur. Yemin ettikten sonra, o adamın satın aldığı evde, otursa; yine yemini bozulur.
Bir kimse : «Filan adamın, evinde oturmam.» diye yemin eylemiş olsada; o adamla, başka birisinin ortak olduğu bir evde otursa; yemin bozulmaz, ikinci adamın, evde, payı az veya çok´olsun; de ğişmez. Mebsût´ta da böyledir.
«Filan adamın, şu evine oturmam.» diye yemin eden kimse; o adamın sattığı eve otursa; eğer bizzat o eve oturmamaya niyet ey-lemişse; yemini bozulur. Eğer yemine izafetle yapmışsa; yâni, evi adama mal ederek yapmışsa; yemini bozulmaz. Eğer böyle bir niyeti yoksa; İmâm Ebû Hanîfe (R.A.) ve İmâm Ebû Yûsuf (R.AJ´a göre, yine, yemini bozulma. Zehıyre´de de böyledir.
´«Filan adamın, satın aldığı eve oturmam.» diye yemin eden kim se; o adamın başka birisinin için aldığı eve, oturursa: Eğer yemini, yemini billâh ise bozulur.
Eğer yemini .talak ve itak üzerine ise, ve bu şahıs: «Ben, kendi nefsi için aldığım kasdettim.» dese; bu sözü, hükümde, tasdik olunmaz. Muhıyt´te de böyledir.
Niyet eylemeksizin, «Evde oturmam.» diye yemin eden kimse kıldan vapılmış çadırda veya baymada oturursa eğer şehirli ise, yemini bozulmaz. Bedevi ise bozuiur. Mebsût´ta da böyledir.
Bir kimse, filan adamla gecelememeye veya filan yerde gecelememeye yemin ettiği halde, gecenin yandan fazlası geçene kadar gecelerse; yemini bozulur. Eğer, yarıdan azmda gecelerse; (o yerde uyusun veya uyumasın müsavidir.) yemini bozulmaz. Bedâi´de de böyledir.
Bir kimse : «Bu yerde gecelemem.» diye yemin eder; bizzaî o yerden, çıkar ve o yerin haricînde gecelerse, ailesi ve eşyası orda kalsa bile, yemini bozulmaz. Bu yemin, nefsine karşıdır; eşyasına karşı değildir.
Bir kimse, geceyi, evin üzerinde geçirmemeye yemin eylemiş olsa; evin üzerinde de bir oda bulunsa ve bu odanın tabanı, evin üstü (tavanı) olsa ve bu şahıs, o odada gecelese; yemini bozulur.
Bir kimse: «Vallahi, yarın filancanın evinde yatmıyacağım.» dese; işte bu batıldır. Ancak gelecek geceyi niyet eylerse; bu müstesnadır. «Yarın, filan adamın evinde olmayacağım.» diye yemin ey lemis olsa; yarın, bir saat o evde bulunsa yemini bozulmuş olur. Zahiriyye´de de böyledir.
Bir kimse, filan adamla çıkmamaya veya filan yere yahut, eve çıkmamaya yemin eylesc; İmâm Ebû Yıisu (R.A.Va göre, ister, az; ister çok olsun; ister gece; isterse, gündüz olsun; birazcık o yerde durursa; yemini bozulur. İmâm Muhammede (R.A.) göre, ekseri zamanım durmaz ise; 3´emini bozulmaz.
Bir kimse, yanında bir başkasıyla, yola çıksa ve bir yer ismi söylese, diğeride o yere arkadaşlık yapmamaya, yemin eylese; birlikte yolun bir kısmını gitseler ve başka bir yere dönseler İmânı Ebû Yûsuf´e (R.A.)´e göre, yemini bozulmaz.
Bir kimse : Bu gün, bir milden fazla yürümemeye.» yemin eylesc ve evinden çıkıp bir mil yürüse; sonra geri dönse; İmâm Muhammed o (R.A.) göre, yemini bozulur. Çünkü, iki mil yürümüş olur.
Bir kimse : «Vallahi, filan adamla arkadaşlık yapmam.» dese; yemin eden adam katarla yolculuk yapsa; yemin olunan adam da başka katarda bulunsa; İmâm Muhammed (R.A.Ve göre; arkadaşlık yapmış olmazlar. Eğer, ayni katarda olurlarsa arkadaşlık yapmış sayılırlar. Eğer birisi evvelki katarda, diğeri sonda, bulunursa yine arkadaşlık yaruiış olurlar. Sefine ( — gemi) de olsalar da böyle olur. Çünkü girmeleri çıkmaları birdir.
«Vallahi, filanla arkdaşlık yapmanı.» diyen kimse, İmâm Ebû Yûsuf (R.A.)´a göre, yemekleri bir ve aynı cemaat içinde gidi-yorlarsa arkadaş sayılırlar. Eğer gemide bulunurlar ve yemekleri bir olmaz; bir masada beraber yemek yemezlerse arkadaş sayılmazlar. İmâm Muhammed (R.AJ ´e göre, arkadaşlık yapmamaya, yemin ettiği zaman; beraber yolculuğa çıksalar; bir mahmelde olurlar veya katarları bir olursa; işte onlar, arkdaştırlar. Eğer kiraladıkları vasıta ayrı ise; her ne kadar, yolculukları beraber olsa bile, arkadaş sayılmazlar. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir. [14]
4- ÇIKMA, GELME VE BİNME ÜZERİNE YAPILAN YEMİN
Bir kimse, mescitten veya evden veya odadan çıkmamaya yemin eylese; bir başkasına da, emredip kendisini alıp, sırtlanıp çtkarttırsa; yemini bozulmuş olur. Hayvanına binipte çıktığı zaman da böyledir. Fethu´l Kadir´de de böyledir.
Çıkmamaya yemin eden bir şahsı zoraki yüklenip çıkar-salar; yemini bozulmaz. Girmek de böyledir. Timurtâşî´de de böyledir.
Zoraki çıkarıldıktan sonra, kendiside çıksa; yemini bozulmaz. Bu mesele, ihtilaflıdır: Sahih olan, kendi çıkmasiyle yemininin bozulmasıdır. Eğer, kendi emri olmaksızın, taşı(Zeker) çıkarırlar ve men etmeye´ gücü yettiği halde men eylemez kalbîylede razı olursa; buda ihtilaflıdır: Sahih olanı yemininin bozulmamasıdır. Câmiu´s-Sagîr ŞerKî´nde de böyledir.
Yürüyerek çıkmasında veya girmesinde zor kullansaîarda, yürüyerek çıksa veya girse yemini bozulur. Timurtâşî´de de böyledir.
Çıkmamaya yemin eden kimse, mahalleye çıkınca, yemini bozulur. Huîâsa´da da böyledir.
Evinden çıkmamaya yemin eden bir kimse; evinin kapısından çıkıp, sonra geri dönse; yemini bozulur. Eğer durduğu yer evin içinde olur; dışarıya çıkmadan olduğu yerden evin diğer odalarına veya salonuna çıkarsa; yemini bozulmaz, Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Evinden, cenaze hariç çıkmamaya yemin eden kimse; ce nâze için çıksada, başka iş de yapsa; yemini bozulmaz. KâfîMe de böyledir.
Rey şehrinden, Kûfe´ye çıkmamaya yemin eden kimse; Mekke´yi arzu eyiiyerek Rey´den çıksa yolu Kııfe´den geçse İmâm Muhamıned (R.A.)´e göre; eğer "Rey´den çıkarken, Kûfe´ye uğramaya niyet eylediyse; yemini bozulur. Bunu Niyet cylemediyse, yemini bozulmaz. Yemin ederken niyeti hasseten, Kûfe´ye çıkmamak olduğu hal de, sonra, hac için niyet eyleyince Rey´den çıktı ve Kûfe´ye uğramaya niyet eylediyse; yemini bozulmaz. Bu husus, Allah ile kendi arasındadır.
Evinden, mescit hariç çıkmamaj´a yemin eden bir kimse; bir mescide niyyet eder. Sonrada başka bir mescide giderse; yemini bozulmaz. Muhıyt´tc de böyledir.
Kudûri´ye göre, iskân ettiği evden çıkmak; kendisinin, ailesinin ve eşyasının çıkmasıdır,
Şehirden ve köyden çıkmak, ise; hasseten kendi şahsın çıkmasıdır.
Müntekâ´daki fazlalığa görede, bedenen çıktığı zaman, seferi irade etsin veya etmesin yemini yerine gelmiş olur. Zehıyre´de de böyledir.
Evin bir odasında olan adam : «Vallahi, ben çıkmam.» dediği halde evin salonuna çıksa; yemini bozulmaz. Ancak, yalnız odadan çıkmamaya niyet eylemişse, o müstesnadır. Bahru´rRâık´-
ta da büyiediş.
Bir kimse, içinde bulunduğu evden çıkmamaya yemin eylemiş oîsada; evin salonuna çıksa; yemini bozulur. Müteahhirûn : Bu cevap örfe göredir. Bizim örfümüzde salon eve dahildir. Bu durumda sokağa çıkmadıkça, yemini bozulmuş olmaz. Fetvada, buna göredir.
«Bu evden, dışarı çıkmam.» diye yemin eden kimse; evden ayağının birisini dışarı çıkarsa; yemini bozulmaz. Bazı âlimler: «Eğer evin dışarısı evden aşağı ise, yemini bozulur.» dernişlersede; her halde, zahiri rivayete göre, yemini bozulmaz. Bu, ayakta olduğu
durumdadır.
Fakat, oturduğu halde; bedeninin haricinde, iki ayağını dışarı çıkarırsa; yemini bozulmaz.
Ancak, ayakları çıkınca ayaklarının üzerine dikilirse; yemini bozulur. Yatarken Csırt üstü, yüzü kuyu veya yanı üzerine olsun) ayaklan ile beraber; bedeninmde çoğu çıkmışsa; yemini bozulur.
Bir kimse : «Bu evden çıkmam.» diye yemin eylediği zaman, evde bir ağaç olsada, dallan evin dışına çıkmış bulunsa; bu ağaca çıkıp yolun ortasına gelip ve düşecek olması hâlinde, yolun ortasına düşeceği bir durum olursa; yemini bozulmaz. îsterse yemin eden, arabistanlı olsun; ister acem olsun beraberdir. Muhıyt´te de böyledir.
Bir kimse karışım, evden çıkarmamaya yemin eiLiği zaman, kadın, evin neresinden olursa olsun, ister kapısından ister dıvann dan isler, bir delik delip orda´n çıksın; yemini bozulur. Evin kapısından çıkarmamaya, yemin etmiş olursa; hangi kapısından çıkarsa çıksın, çıkınca yemini bozulur. İster, eski kapu, ister yeni kapu olsun fark etmez.
Duvarın üzerinden veya her hangi bir delikten çıkarsa; yemin bozulmaz.
«Bu evin kapısından çıkmam.» diye yemin eden kimse; evin üzerinden, komşusunun evine geçer veya o eve başka bir kapı açıp orada çıkarsa yemini bozulmaz.
Ebû´n - Nasr Debbûsî: "Sahih olan yeminin bozulmasıdır. Çünkü, kapıların hepside o eve aiu.ir.» demiştir.
«Bu evin şu kapısından, çıkmam.» diye yemin eden kimse; o knpıdun başka bîr kapıdan, dışarı çıkarsa, yenVini bozulmaz.
Karısının evinden çıkmaması ancak bir defa çıkması üzerine, yemin eden kimsenin karısı birden fazla çıkarsa, yemin bozulmuş olur.
Karısının, evinden filan adamla çıkmaması üzerine yemin eden bir kimsenin karısı, bir başkasıyla veya yalnız basma çıkarsa; sonra da; o adama kavuşursa; yemin bozulmaz.
Mekke´ye gitmemeye yemin eden kimse; Mekke´yi arzu edip çıksa; sonra geri dönse, yemini bozulur. Bu yeminin bozulmasının şartı, yemin eden kimsenin, bulunduğu şehrin mamur yerlerini ileri geçmesidir. Halta, o yerleri geçmeden geri dönse yemini bozulmuş olmaz. Kâfî´de de böyledir.
Bir kimse. Mekke´ye yaya olarak gitmemeye yemin eylemiş clsada şehrin ma´ımır yellerini yaya olarak çıkdıktan sonra, bineğe binse; yemini bozulur. Binekti olarak çıkdiktan, sonra inse ve yü-rüse, yemini bozulmaz. Hülâsada da. böyledir.
Bir kimse, Mekke´ye, gitmeye yemin eylemiş olsada, haya tının son dakikalarına kadar gitmese; yemini bozulmuş olur.
Yarın gelmeye, yemin eyliyen kimse,,hastalıktan, hükümetten veya başka bir yönden men edici olmadığı halde, gelmese; yemini bozulur. Kâfî´de de böyledir.
Bir kimse, Bağdad´a yaya olarak gelmeye yemin etmiş olduğu halde, bir bineğe binip, Bağdad´a yaklaşınca inse ve yaya olarak . girse; yemini bozulmuş olur. Hulâsa´da da böyledir.
Bir kimse karısının filan adamın düğününe gitmemesi üzere yemin eylese; kadın da düğünden önce gitse, düğün geçene kadar, orada kalsa; yemin bozulmuş olmaz :
Filan adama gitmemeye, yemin eden kimse, şayet o adamın evine veya dükkanına giderse; adamı bulsun veya bulmasın- yemini bozulur. Eğer, mescidine giderse; yemini bozulmaz.
Bir kimse başka birine uğrayıp yarın ona gelmesi için, ye m in eylese; ayni uğradığı yerde gelmedikçe, yemini yerine gelmez. Yarın gelmeye yemin eden kimse, geisede diğerini yerini değiştirmiş bulsa ve yemin eden istediği adamın değiştirdiği yere gelmedikçe yemini yerini bulmaz.
«Yarın, filan yere gclmezsem kölem hür olsun." diyen kimse; geJsede, o adamı orada bulamasa; yemini yerine gelmiş olur.
Filan hastayı ziyaret etmek veya hatırını sormak üzere yemin eden kimse; o adamın kapısına kadar geisede, ziyaret için kendisine izin verilmese; geri dönsede görüşmese yemini bozulmaz. Şayet, kapıya gelir; izin istemezse yapacağını yapmadığı için, yemini bozulur. Muhiyt´te de böyledir.
Bir kimse; sağlığında da, öldükten sonra da, ziyaret etmemeye yemin ettiği bir kimsenin, cenazesinde hazır bulunsa; yemini bozulur.
Vâkiât-ı Husâmiye´de : «Cenazede hazır bulunsa ve onu teçhiz
tekfin eylese yemini bozulmaz. Ancak kabrine giderse, bozulur. Çünkü örfle kab^e gitmek ziyaret sayılır.» denilmiştir.
«Buradan geceye kadar gitmemeye yemin eden kimse giz-iensede geceyi kapısında geçirse; yemini bozulmaz. Keza «Bunu götürmem.» dediği şeyi gölürsede, adamı bulamasa; yemini bozulmaz. Itâbiyye´de de böyledir
Bir kimse, Bu Hayvana binmemeğe yemin ettiği halde, ata, merkebe veya katıra binse; yemini bozulur. Deveye binerse, .yemini bozulmaz. Eğer, buna da binmemeye niyet etmişse o zaman bo /.ulur.
«Binmem.´) diye yemin eden bir kimsenin yemini; at veya katır gibi; insanların bindiklerine binince; bozulur. Eğer, yemininden sonra bir isnanm sırtına binerse; yemini bozulmaz.
Bir kimse : «Kurağa binmem diye yemin etmiş olur ve üzerine semer konulan ata binerse; yemini bozulmaz.
Keza : «Birzevne´ye binmem.» diye yemin eylesede kısrağa bin-rv; yemini bozulmaz. Çünkü fcıes araben birzevne ise, farscadır Bu, yemin arabca olduğuna göredir. Eğer, yemin farsca olursa, o zaman, bozulur. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Bir kimse : «Ata binmem.» diye yemin etse de, semer hayvanına veya kısrağa binse; yemini bozulur. BedâS´de de böyledir.
Bir kimse : «Hayvana binmem.» diye vemin ettiği halde, onu zoraki bir havvana bindirseler, yemini bozulmaz. GâyeüTI-Be-yan´da da böyledir.
Bir kimse : «Hayvana binmeni.» diye yemin etmiş olduğu halde; eğerli, p.aîânh veya çıplak bir hayvana binse; yemini bozulur.
Bir kimse : «Bineğe binmem.» diye yemin ettiği halde, gemiye binse; yemini bozulur. Mücerred isimli kitapta Hasan : «Bozulmaz.» demiştir. Fetvada buna göredir Gıyâsiyye´de de böyledir.
Bir kimse : «Şu eğere binmem diye yemin etmiş oîsada o eğerin üzerine başka şey konduktan veya alındıktan aonra binse yemini bozulur. Hulâsa´da da böyledir.
Bir kimse : Elbette şu hayvana, bu gün binerim,» diye yemin eylediği halde onu, bağlayıp habsetselerde binmeye gücü yet mese; yemini bozulmuş olur. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Üzerine binmiş olduğu hayvana binmemeye vemin eden kimse, hayvandan inmezse yemini bozulmuş olur.
«Filân adamın, şu hayvanına binmem.» diye yemin eden kimse; o adamdan, o hayvanı satın alıp binse yemini bozulmaz.
«Filân adamın hayvanına, binmem.» diye yemin eden kimse; o adamla başka birisinin müştereken ortak olduğu hayvana, binse yemini bozulmaz.
«Filan adamın hayvanına, binmem.» diye yemin eden kimse, bahsettiği adamın hayvanının üçte ikisine sahipse; o hayvana binince yemini bozulur.
«Filan adamın hayvanına, binmem.» diye yemin eden kimse; o adama borçlu veya borçsuz olan izinli kölesinin hayvanına binerse; yemini bozulmaz. Hidâye´de de böyledir.
«Bağdad´a kadar gemiye binmem.» diyen kimse; gemİ3´e binse de, fersahlarea yol aldıktan sonra; gemiden çıksa; yemini bozulmaz. Hâvi´de de böyledir.
«Her hayvana binişimde; vallahi, onu sadaka vereceğim.» diyen kimse; hayvana binip onu tasadduk ettikten sonra; o hayvanı satın ahp yine binse; yine tasadduk etmesi gerekir. Sonra, yine böyle; sonra, yine böyle olur. Hulâsâ´da.da böyledir.
«Filân köye gitmem.» diye yemin eden kimse; o köyün arazisine gitse; yemini bozulmaz.
Bir kimse, diğerine : «Otur, yanımda yemek ye.» der; diğeri de: «Eğer, yemek yersem; kölem hür olsun.» diğeri de ordan çıkıp evine gider ve orada yemek yerse; yemini bozulmaz. «Eğer: Bugün yersem...» demiş olsa; bunun hi^fma olur; yani yemek yiyince, yemini bozulur. Hidâye´de de böyledir.
A Yer yüzünde, yürümem.» diye yemin eden kimse; ayakkabı ile veya mestlerle yürürse; yemini bozulur.
Eğer, yaygı üzerinde yürürse yemini bozulmaz. Damın üzerinde yalın, ayak veya akkabı ile yürürse; yemini yine bozulur. Hulâsa´da da böyledir. [15]
5- YEMEK İÇMEK VE BENZERLERİ ÜZERİNE YAPILAN YEMİN
Yemek: (Ekmek et meyve ve benzerleri şeyleri) ağızda çiğneyerek veya çiğnemeden bölünsün veya bölünmesin mideye göndermeye elverişli hâle getirmektir.
İçmek : (Su, şerbeti ve süt gibi akıcı olan şeyleri) çiğne-meksizin, yutmaya derler.
Örfte ve âdette yemek ve içmek diye isimlsnenler de yenilir içilirse yemin bozulur. Bedâi´de de böyledir.
Tatmak: Bir şeyi, yutmadan ağızda tanımak demektir. Kâfî´de de böyledir.
«Şu cevizi veya şu yumurtayı yemem» diye yemin etmiş olan kimse onu yalasa, yemini bozulur. (Sirâcü´l- Vehhac-da da böyledir.
Bir kimse, bir şeyi yemek üzere, yemin eylese de, bizzat, onu çiğneyemese, onunla beraber başka bir şeyde yese-,, eğer o yenilir cinsten ise yemini bozulur.
Yoğurt yememeye yemin eyliyen onu ekmekle veya hurma ile yese; veya «Şu balı yemem» diye yemin eden kimse onu yese; yemini bozulmuş olur. Ancak, üzerine su dökülse de içse yemini bozulmaz. Muhiyt´te de böyledir.
Bir kimse : «Şu yoğurdu, yemem» diye yemin ettik hal de onu içse yemini bozulmaz.
İçmemeye yemin ettiği halde, onu ağzına alıp yese yemini bozulmaz. Yenilen içilenler hep böyledir. «Yemin arapca olursa; böyle olur.» denilmiştir. Eğer farsca olur ve yer içerse; yemini bozulur. Fetva buna göredir. Fetyâvâyi Kâdîhân´dâ da böyledir..
«Şu ekm.eği yemem.» diye yemin eden kimse; onu, gevretir; iyice ufalar; üzerine su döker; sonra onu içerse, yemini bozulmaz.Islanmış olarak yerse yemini bozulur.´Hulâsa´da da böyîe-dir.´
«Süt yemem," diye yemin eden kimse, onunla pirinç pişirir de yerse; içine su koymasa ve süi aynen görünüyor olsa bile yemini bozulmaz. Hâvî´de de böyledir.
«Yag yemem» diye yemin etmiş olan kimse, yağla kavrulmuş unu yese; yağın tadı belli oluyorsa yemini bozulur; tadı belli olmuyorsa ve yeri de görünmüyorsa yemini bozulmaz. Bedâî´de de böyledir.
«Pekmez yemem» diye yemin eden kimse, aside yemiş olsa, yemini bozulmaz; denilmiştir. Ancak, pekmez aside-ain üzerinde bizzat durursa; o zaman, yemini bozulur. Fetâvâyi Kâdihân´da da böyledir.
«Zaferan yemem» diye yemin eden kimse, üzerinde za feran bulunan, kek´i yese; yemini bozulur. FethıTI-Kadîr´de de böyledir.
Şeker yememeye yemin eden şahıs, onu ağzına alıp, eriyene kadar emse; sonrada yutsa; yemini bozulmaz. Hulâsa1-da da böyledir.
«Şirke yemem.- diye yemin eden kimse; ekşi aş yese; yemini bozulmaz. Çünkü, eski aşa sirke denilmez. (Fetâvâyi Kâdihân´da da böyledir.
A Bir kimse, bi-aynihi yenen bir şeye, yemini bagiasa ve om; biî-vasıta yese; yemini bozulur.
fi 5u hurma ağacından ve şu üzüm bağından yemem,» di-y< yKirdi. en kimse, o hurma ağacının yaşından, kurusundan, haa.mdan, yetişmişinden veya hurmasından çıkan pekmezden yese; veya üzümün yaşını, yese veya sıkılmış suyunu içse; yemini bozulur. Şar!, san´a Linin değişmemiş olmasıdır. Hatta, kaynatılarak çıkarılan şerbetini veya pekmezini yese yemini bo: zulmaz- Kâbî´do de böyledir.
Hurma ağacının, bizzat kendisini yese; yemini bozulmaz. Nehru´î-Fâik´ta da böyledir.
«Şu kazandan, bir şey yemeyeceğim,» diye yemin eden kimse; o kazandan pişen şeyi yiyemez; yerse, yemini bova>im\ Serahsi´nin Muhıytı´nde de böyledir.
«Şu kazandan, bir şey yemeyeceğim,» diye ygmm ecion kimse yemininden önce, o kazandan bir çömlek almış olsada, onu yese, yemini bozulmaz. Hulâsâ´da da böyledir.
Bir adam, karpuz yememeye yemin else de, onun keleğini (= olgunlaşmamışını) yese; yemini bozulmaz.
«Şu keleği yemem,» diye yemin eden kimse onu, olgunlaşıp, karpuz olduktan sonra yese, sahih olan, yemini bozulmaz.
«Şu karpuz tarlasından, yemem.» diye yemin eden kimse, o tarladan, ham veya olgun olarak yese yemini bozulur.
»Şu ağaçtan, yemem« diye yemin ettikten sonra, meyvesinden yiyen kimse de böyledir. Fetâvâyi KâdHıân´da da böyledir.
Ağaçta meyve yoksa; meyve olana ve onu alıp yiyene kadar, yemin bozulmaz.Tebyîn´de de böyledir.
Bir kimse : «Şu ağaçtan, yemem,» diye yemin etmiş olsa ve o ağacın dallarından bir dal alarak, başka bir ağaca açı-lasa; o aşı meyve verdikten sonra da, o meyveden yese-, yemininin bozulup bozulmayacağı ihtilaflıdır. Bu mesele Siyer-i Kebîr´-dedir.
«Şu ağaçtan yemem, diye yemin eden kimse, ona başka bir ağaçtan, bir dal aşılasa; meselâ : «Elma ağacından, yemem,» diye yemin eden kimse, o ağaca, armut aşılasa; bakılır : O ağaca, meyvesinin ismiyle «Şu ağacın elmasını yemem, diye söylemiş ve şayet armudundan yemişse; yemini bozulmaz. Meyve adı söylememişse; hangisini yerse yesin, yemini bozulur. Zahîriyye´" de de böyledir.
«Şu, çiçek burnu hurmayı yemem,» diye yemin eden kimse; o koruk olunca, yese; veya «Koruğu yemem,» diye yemin eden kimse o koruk, yaş hurma olunca, yese; veya «Yaş hurma iken, yemem,» diye yemin eden kimse, o, kuru hurma olunca yese; veya «Yaş üzüm iken, yemem,» diyen kimse o, kuru üzüm olunca, veya sıkılıp suyu çıkınca yese; veya «Yoğurt iken, yemem,» diye yemin eden kimse; o yoğurt, süzme veya kaymak veya yağ veya keş olunca yese, yemini bozulmaz. Timurtâşî´de de böyledir.
«Şu kuzunun etini, yemem,» diye yemin eden kimse; o kuzu, koç olunca, etini yese; yemini bozulur. Cevheretü´n - Ney-yire´de de böyledir.
Bir kimse «şu sütü, yemem,» diye yemin etse, ve onu peynir yapınca yese; yemini bozulmaz. Ancak : «Bundan yapı-lamda yemem,» diye niyet eylediyse o zaman, yemini bozulur. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Bu cins mes´elelerde aslolan : Yemini, mavsufun sıfatı-mtı aynına bağladığı zaman, sıfat baki kalırsa yemin bozulur. Sıiat değişirse; yemin bozulmaz. Kâdîhân´m Câmiu´s-Sağır Şer-hi´nde de böyledir.
«Şu ağacın, çiçeğinden yemem,» diye yemin eden kimse o çiçek, badem olduktan sonra; veya mışmış olduktan sonra yese; yemini bozulmaz. Serahsî´nin Muhıytı´nde de böyledir.
«Ceviz, yemem,» diye yemin eden kimse, onun yaşını veya kurusunu yese; yemini bozulur. Bademde fıstık da, incir ve benzerleri de böyledir. Mebsut´ta da böyledir.
«Koruk ve yaş hurmayı yemem veya yaş hurmayı yemem veya koruk hurmayı yemem,» diye yemin eden kimse, kurumaya başlamış hurmayı yerse; yemini bozulur.
Bu mes´ele dört vecih üzeredir :
«Koruk hurma^yemiyeceğim,» diye yemin eden kimse, korukla kurumaya başlamış hurmayı yerse; yemini bozulur. Keza : «Yaş hurmayı yemiyeceğim.» diye yemin eden kimse, yaş hurma ile kurumaya başlamış hurmayı yerse; yemini bozulun «Koruk hurmayı yemiyeceğim,» diye yemin eden kimse; yaş hurmayı yese de; onun içinde koruk bulunsa, yemini bozulur.»
«Yaş hurmayı yemiyeceğim,» diye yemin eden kimse, içinde yaş hurma olan koruk hurmayı yese; yemini bozulur.
Ve netice : Yenilmemeye yemin edilen şey, yenilenin içinde fazla ise; bütün âlimlere göre, yemini bozulur.
Eğer, yenilmesine, yemin edilmeyen, çok ise, İmâm Ebü (Hanîfe (R.A.) ve İmâm Muhammed (R.A)´e göre, yemini bozu lur. Kâdîhân´m Cami´u´s- Sağır Şerhinde de böyledir.
Koruk hurmayı ayrı bir parça, yaş hurmayı da, ayn bir parça yapsa; her iki parça olanı teker teker yese; herhangi birisini yemem diye yemin edenin yemini bil - ittifak bozulur.Tatarhâ-niyye´de de böyledir.
«Bal, yemem,» diye yemin eden kimse, petekli balı yerse; yemini bozulur. Şayet : «Petekli bal yemem,» diye yemin eyler de bal yerse; yemini bozulmaz Muhiyt´te de böyledir.
«Sebze yemem,» diye yemin eden kimse, yeşilliğin tamamına yemin etmiş demektir. Ancak, bunların kurusunu yerse; yemini bozulmaz. Soğan yeyince de - buna niyet etmemişse-yemini bozulmaz. Tat arhâniy ye ´de de böyledir.
Şeyhu´l - İslâm Ebû Bekir Muhammed bin Fald´dan «Yaş üzüm yemem,» diye yemin eden kimse, koruk yerse, yemini bozulur mu «bozulmaz mı » diye sorulunca; O : «Bozulur;., fakat, koruk yemem diye yemin eden kimse yaş üzüm yerse, yemini bozulmaz.» demiştir.
«Şu koyundan, yemem», diye yemin eden kimse, o koyunun etinden yerse; yemini bozulur.
Süt ve kuzu gibi ondan elde edilen başka şeyleri yerse yemini bozulmaz. Hulâsa´da da böyledir.
Şu koyundan çıkanı yemem diye yemin eyiiyen sütünü veya kaymağını yerse yemini bozulur. Yağını ve yoğurtunu yerse bozulmaz. «
Yine böyle, şu inekten ineni yemem (itabiyye) diye yemin eyiiyen o ineğin sütünü yese yemini bozulur-, o sütle bişirilen Çorbayı yese yemini bozulmaz. Çünkü o başka şey olmuştur. (Hulâsa1)
Şu bağın tatlısını ve ekşisini yemem diye yemin eyiiyen o bağın koruğunu ve yaş üzümünü yese yemini bozulur.
«Susam yemem,» diye yemin eden bir kimse, susam yağı yese; yemini bozulmaz.
Yine böyle: «Şu tavuktan yemem,» diye yemin eden kimse, o tavuğun yumurtasını ve pilicini yese; yemini bozulmaz.
Keza : «Şu yumurtadanğ yemem,» diye yemin eden kimse o yumurtadan çıkan civcivi yese; yemini bozulmaz, Fetâ-´ vayi Kâdihân´da a böyledir.
«Et yemem,» diye yemin eden kimse balık hariç, herhangi bir hayvanın etini yerse yemini bozulur.
Pişmiş haşlanmış, kızartılmış veya kıyma edilmiş olması ile; helâl veya (lâşe, besmelesiz" kesilen, mecûsimin kestiği veya ihramlının avı gibi...) haram olması da müsavidir.
Fakat, suda yaşiyan balık ve emsalini yerse; yemini bozulmaz. Eğer, balığada niyet eylemişse. O zaman yemini bozulur ; îhtiyâr´da da böyledir.
Yemin eden kimse; Eğer Havarzem´li ise yemini bozulur. Çünkü, onlar balığada et derler. Serahsî´nin Muhıyti´nde de böyledir.
Bu kimse, domuz eti veya insan eti yese; yine yemini bozulur. Sahih olan ise, bunları yemek örf olmadığından yemini bozulmaz. Örfe göredir. Fetva da, buna göredir. «Kifâye´de de böyledir.
Karın, ciğer veya böbrek yese; yine yemini bozulur, Bu Küfe ehlinin örfüdür. Bizim örfümüzde, yemini bozulmaz. Fetva da buna göredir. Cevâhiru´l-Ahlâtî´de de böyledir.
Eğer baş yerse; yemini bozulur. İç yağı yerse yemini bozulmaz.
Kuyruk yerse de bozulmaz. Yalnız onu da et diye niyet e-derse; o -.aman bozulur. Sırt yağı bunun aksisinedir. Bunda niyet eylemese yemini bozulur. Fethü´l-Kadîr´de de böyledir,
Kuyruğun içinde olan, kırmızı eti yeyince de yemini bo-zuîur. Hulâsa´da da böyledir.
Koyun eti yememeye, yemin eden bir kimse, keçi eti yerse; yemini bozulur. Fakıyh Ebü´1-Leys : «Bu şahıs, şehirli o-lursa; yemini bozulmaz,» demiştir. Fetva da buna göredir.
«Tavuk eti yemem,» diye yemin eden kimse, horz eti yese; yemini bozulur.
Bu cins mes´elelerde aslolan : Gerçekten, yemin, ismi cinse izafe edilirse; o yeminin altında erkeği de, dişisi de girer.
Hassaten, erkek ismine izafe edildiği zaman, yeminin altına, dişi girmez. Dişi ismine izafe edilince de, erkek girmez. Dişi tavuk anlamına gelen ( = decâçeh) eti yemem diye yemin eyli-yen kimse, horoz eti yerse; yemini bozulmaz.
Keza : «Horoz eti yemem,» diyen kimse, tavuk eti yerse; yemini bozulmaz.
«Cemel (veya baîr veya ibil veya cezûr) eti yemem,» diye yemin eden kimsenin yeminine, bunların erkeği de, dişiside dahil olur. Buhtisi de arabâsi de dahildir. Şayet (buhti =) arabî olmayan devenin etini yememeye yemin eder de; arabi olan devenin etini yerse; veya arabî olan devenin etini yememeye yemin eder de, arabî olmayan devenin etini yerse; yemini bozulmaz.
«Sığır eti, yemem,» diye yemin eden kimse, onun dişi veya erkeğinin etini yese; yemini bozulur.
Keza, bakara etini yememeye yemin eden kimse; sevr ( öküz) etini yese; yemini bozulur. Çünkü «bakara» cins ismidir. Ondaki, te harfi ifrad içindir.
«Öküz eti yemem,» diye yemin eden kimse; inek eti yese; yemini bozulmaz.
«Sığır eti yemem,» diye yemin eden kimse, Camus eti yerse; yemini bozulmaz. Bu İmâm Muhammed (R.A)´e göredir.
Hâvi isimli kitapta : «Bozulur.» denilmiştir. «Camus eti yemem,» diye yemin eden kimse, sığır eti yerse; bunun hilafına-dır; yemini bozulmaz. Zira camus ayrı bir, nevidir. Muhıyt´te rie böyledir.
İmâm Muhammed (R. A.) «lâyık olan, her iki halde de, yeminin bozulmamasıdır. Çünkü, insanlar bunların arasını a-yınrlar.» buyurmuştur. Fetâvâyi Kâdihân´da da böyledir.
«Şu etten, hiç bir şey yemem,» diye yemin eden kimse; o etin çorbasını yerse; — niyyetinde çorba yoksa yemini bozulmaz. Hulâsa´da da böyledir.
Filan adamın, getireceği etten yememeye, yemin eden kimse; o adam eti getirip ve kızartınca onun altına ekmek koysa; etin yağı ekmeğe isabefc eylese; yemin sahibi, o ekmeği yerse; yemini bozulur. Fetâvâyi Kâdihân´da da böyledir.
Bir kimse : «Her et yedikçe, kölelerimden birisi hürdür.» dese; yediği etin, her lokması için, bir köle, hür olur.Zahîriyye´-de de böyledir.
Bir kimse : «İç yağı, yemem,» diye yemin eylemiş olsa; karın yağı, yeyince, yemini bozulur.
Eğer, ete yapışmış olan sırt yağını yerse; İmâm Ebû Hani-fe (R.A.) ye göre yemini bozulmaz. Sahih olan da, budur. Kâi´ı-de de böyledir.
Sırt yağını, ayırıp, onu yese; yemini bozulmaz. Bu, yemin arapca olduğuna göredir. Farsça olursa, yemin yine bozulmaz Tatarhâniyye´de de böyledir.
İÇ yağı yememeye yemin eden kimse, kuyruk yağı yese yemini bozulmaz. Çünkü kuyruk et değildir. İç yağı ise, isimdir, manadır ve örftür. Kâfi´de de böyledir.
«Yemek yemem,» diye yemin eden kimse, ekmeğe, katık olan her şeyi yememeye yemin etmiş olur.
«Bu yemeği, elbette yiyeceğim,» diye yemin eden kimse, bunu eğer, bir vakitle kayıtlamamış; yemek de helak olmuş veya başka birisi yemiş veya. yemin eden adam ölmüşse; yemini bozulmuş olur. Ve eğer, bir vakitle kayıtlandıysa, («Bu yemeği, bugün yiyeyeceğim,» gibi) o gün geçmeden de yemin eden ölmüşse, bil-icma´ yemini bozulmaz. O yemek, o gün geçmeden helak olmuşsa; yine yemini bozulmaz ve keffâret lâzım olmaz. Eğer. acele edip keffâret verirse. Caiz olmaz.
O gün, geçerse, ihtilaf vardır İmâm Ebû Hanîfe (R.A.) ve İmâm Muhammed (R.A.)´e göre keffâret gerekmez. Fetâvâyi Kâdihân´da da böyledir
Bir kimse, bir ete veya bir yemeğe niyyet eyliyerek, onu yememeye yemin eylese; onlardan başka eti ve yemeği yemekle yemini bozulmaz. Mebsût´ta da böyledir.
İmâm Ebû Yusuf (R.A.)´a göre, Bir kimse, yemek yememeye, yemin eylesede; nıuztar kaldığından lâşe yese, yemini bozulmaz.
İmâm Muhammed (R.A.)´e göre ise bozulur. Bedâi´de de böyledir.
«Yemek yememeye» yemin eden kimse, az birşey yese, yemini bozulur. Yine böyle su içme.
Keza, su içmemeye yemin ecen kimse, eğer, doyana kadar içmemeyi kasdeyledıyse; az su içmekle yemini bozulmaz.Meb-sût´ta da böyledir.
Aslolan : Bir adamın, bir mecliste yediği ve içtiğinin hepsidir. Yemin ise, onun hepsine aittir. Yoksa birazcığım yemekle içmekle yemin bozulmaz. Eğer maksud tamamından imtina ise; bir kısmını yemek ve içmekle, yemin bozulur. Çünkü, yeminle murad, aslından imtinadır; tamamından imtina değildir. Zira, yeminle kasdolunan, ekseriya onun fiilidir. Yâni, yapılmasıdır; az olsun çok olsun fark etmez.
«Şu bostanın meyvesinden yemem,» «Şu iki hurmalığın meyvesinden yemem,»; «Şu iki yufka ekmekten, yemem,»; «Şu iki koyunun sütünden yemem,» veya; «Şu koyunun sütünden yemem,» diye yemin eden kimse, onlardan az da olsun yerse; yemini bozulur.
«Şu küpün, yağından yemem» diye yemin eden kimse de, ondan birazcık yerse! yemini bozulur.
«Şu yumurtayı yemem,» diyen kimse onun tamamını yemedikçe yemini bozulmaz.
Keza : «Şu yemeği yemem,» diye yemin eden kimse, eğer, bir oturmada onun tamamını yemeye gücü yeterse; onu tamamen yemeden yemini bozulmaz. Eğer bir oturmada, tamamını yemeye gücü yetmiyecek kadar, çok ise; birazım da yese; yemini bozulur.
«Şu boğazlanacak devenin, etini yemem,» diye yemin eden kimse, onun etinin bir kısmını yememeye yemin etmiş demektir. Çünkü onu, bir oturmada bir defada yemek mümkün değildir. Serahsî´min Muhıytı´n de de böyledir.
«Şu narı yemem,» diye yemin eden kimse, o nardan, bir veya iki dâne yese; yemini istihsânen bozulur. Her ne kadar çoğunu yememiş terk etmiş olsa bile, hüküm böyledir.
Keza : «Şu arpayı yemem,» diye yemin eden kimse, ondan bir iki dâne yese; yemini bozulur, Muhıyt´te de böyledir.
«Şu yufkayı yemem,» diye yemin eden kimse; ondan az az bir şey kalana kadar, yese; yemini bozulur, Yalnız, tamamını niyyet eylemişse; o müstesnadır. Kerderî´nin Vecîzi´nde de böyledir.
Bir kimse : «Şu ekmeği yersem; karım boş olsun,» der; sonra da : «Eğer yemezsem; kölem hür olsun,» derse; ne yapmalıdır ki, hem karısı boş olmasın; hem de kalesi hür olmasın
Çâre : yarısını yiyip yarısını yememektir. Muhıyt´te de böyledir.
«Şu yufkayı, elbette yiyeceğim,» diye yemin eden kimse, onun ekserisini yerse; yemini yerine gelir. Ancak, niyyeti ta-mammı yemekse yemini yerine gelmez. Fetâvayi Kâdihân´da da böyledir.
Bir kimse, diğerine : «Vallahi, yemeğinden yemem, E-ger yersem; bana, haram olsun,» dese; bir tek lokma da, yese; yemini bozulur. İkinci lokmayı da yese; ikinci yemini bozulur ve iki keffâret lâzım gelir. Kerderî´mm Vecîzi´nde de böyledir.
Bir kimse, iki kölesine hitaben : «Şu ekmeği hanginiz, bu gün yerse; hürdür.» der; o ekmeği ise, ikisi birlikte yerlerse; ikisi de hür olmazlar.
Bir kimse, karısına : «Şu iki ekmeği yersen; kölem hür olsun.» der ve karısı da, o iki ekmekten, bir ekmek kadarını yerse; köle hür olur.Serahsî´nin Muhıytı´nde de böyledir.
Bir kimse, karılarına : «Hanginiz şu yemekten yerse niz, boşsunuz,» dese de, kadınların hepside o yemekten yeselor; hepsi boş olurlar. Şayet : «Hanginiz bu yemeği yerse» dese de, «bu yemekten...» demeseydi; onlar da o yemekten yeselerdi, o zaman bakılırdı: Eğer o yemek bir kişinin yiyemeyeceği kadar çok ise hepsi boş olurdu. Eğer, bir kişi hepsini yiyecek kadar az idiyse; hiç birisi boş olmaz. Muhıyt´te de böyledir.
İsteyerek veya zoraki bir şey yememeye yemin olan kimse, Onu beliıiemişse zoraki de olsa, onu yiyince; yemini bozulur.
Keza; baygın olarak, tecennün halinde yese veya boğazına dökseler zoraki de olsa, yemini bozulur. «İçmem,» diye yemin eden kimsenin, boğazından suyu, zoraki dökseler; yemini bozulmaz. Fakat, bundan sonra, kendisi içerse; o zaman yemini bozulur. Mebsût´te de böyledir.
Tuz yememeye yemin eden kimse, yemek yor ve o yemekte tuz bulunmazsa; yemini bozulmaz; tuz varsa, yemini bozulur.
Biber de böyledir.
Fakıyh Ebû´l - Leys´e : «Bizzat Lu/.u ekmekle veya başka bir/ şeyle yemeyince, yemini bozulmaz.» Demiştir. Fetvada, buna göredir.
Eğer yemininde tuzlu yemek de niyyet edilmişse, o zaman bozulur
Şeyhu´l - İslâm Zâhid´e (R.A.) «Et yemem,»; «Soğan ye mem.»; «Biber yemem,» diye yemin eden kimsenin durumu soruldu. Ve «Bunlar, yememeye yemin ettikleri şeyi dolma yaptılar ve beraberce yediler; durumları ne olur » denildi.
O, cevaben dediki :
Biber yememeye yemin eden hariç, diğerlerinin yemini bozulmaz .Çünkü, biber başka türlü yenmez.
Karısının yemeğinden, yememeye yemin eyliyen uc!a-raa; karısı yemek getirse de; «Bu yemek senindir,» dese; o da, onu yese; yemini bozulmaz. Çünkü, yemeğin mülkü kendisinin olmuş olur. Kadın, öyle söylemeseydi yemin bozulurdu.
Bir adamın, fâliz diye, bir tür yemeği olsa; başka bir adama onu koruması için emreylese; istediği kadar da, yemesine izin verse; onü koruyacak olan adamda fâliz yememeye, talâk üzere yemin etse; kendi şahsının da fâlizi .olmasa korumakla görevlendiği fâlizdeh; yese karısı boş olmaz. Ancak, o fâlizi nefsine izafe eylemişse; o müstesnadır. Bunun haricinde yemini bozulmaz Zahiriyye´de de böyledir.
Hurma yememeye yemin eden kimse, hangi çeşidini yerse yesin, yemini bozulur. Yağda pişmişini yese, yine bozulur. Hurmadan yapılmış asideyi yese, yemini yine bozulur. Zehiyre´de de böyledir.
«Şu hurmayı, yemem,» diye yemin eden kimse; o hurma başkalarına karışınca o karışılan hurmaların tamamını yese; yemini bozulur. Mebsût´ta da böyledir.
Niyet etmeksizin hurma yememeye yemin eden kimse kurumuş hurmayı yese; yemini bozulmaz. Keza, bu kimse pişmiş koruk hurmayı veya pişmiş yaş hurmayı yese; yemini bozulmaz. Çünkü, bunlara örfen hurma denilmez. Ancak, niyyet eylerse; o zaman, yemini bozulur. Bedâî´de de böyledir.
«Şu undan yemiyeceğim,» diye yemin eden kimse; o-nun ekmeğini veya o undan yapılan kadayifi yese: yemini bozulur. Cevâhiru´l-Ahlâtî´de de böyledir.
Eğer, aynı unu veya hamurunu yerse; bu hal, kitapta
«Şu andan, yemiyeceğim,» diye yemin eden kimse; o-yazılmadı. Sahih olan, yemini bozulmaz. Cami´ Şerhi´nde de böyledir.
Eğer, bizzat o unu yememeyi kasdettiyse; ekmeğini yemekle yemini bozulmaz Kâfî´de de böyledir.
«Şu buğdaydan yemiyeceğim.» diye yemin eden ´dmse; eğer onun dânesini iyememeyi kasdederse; niyyeti sahih olur. Hatta onun ekmeğini yese İmâm Ebû Hanîfe (R.A.)´ye göre, yemini bozulmaz. îmâmeyn´e göre, bozulur. Zehıyre´de de böyledir.
Eğer, o buğdayın kavutundan yerse; yemini bozulmaz. Her üç imâma göre de böyledir. Fetâvâyi Kâdihân´da da böyledir.
Bir kimse, «Şu buğdaydan yemem» diye yemin elıniş olsa da; o buğdayı eklikten sonra yeniden çıkaa buğdaydan yese; yemini bozulmaz Cevheretü´n - Neyyire´de de böyledir.
Bir kimse : "Ekmek yemem,» diye yemin ettiği hakle, her hangi bir ekmeğe niyyet eylemese o zaman, insanlar arasında örf böyle olursa- buğday ve arpa ekmeği yemine dahil olur. Hatta, öyle bir yer tasavvur etki, orada arpa ekmeğin] bilmezler; öyle bir yerde, arpa ekmeği yese yemini bozulmaz. Mısır ekmeğine ekmek denilen yerde de o ekmektun yerse: yemini bozulur. Muhıyt´te de böyledir.
«Ekmek yemem,» diye yemin eden kimse yufka, ekmek, yese; yemini bozulur. Fetâvâyi Kübrâda da böyledir.
Eğer kadayyif ekmeği yese yemini bozulmaz. On-x niyyet etmiş olması, müstesnadır. Hirlâye´de de böyledir.
«Filan adamın ekmsğini yemem.,» diye yemin eden kimse, o ekmeğin hamurunu, fırına vuranın ekmeğini yerss; yemini bozulur. Yoksa hamurunu yuğuranın değil. Zahîriyye´de de böyledir.
«Ekmek yemem,» diye yemin eden kimse yagada ovalanmışım yese; yemini bozulmaz.
«Çorba yemem,» diye yemin eden kimse; başka şey yese; yemini bozulmaz. «Şu ekmeği yemem,., diye yemin eden kimse, o ekmek, iyice ovalandıktan sonra, yese; yemini bozulmaz. Fetâvâyi Kâdihân´da da böyledir.
«Ekmek yemem,» diye $remin eden kimse; börek yerse; minâsip olan İmâm Muhammed (R.A)´e göre yemininin bozulmamasıdır.
Hucondfden soruldu :
«Ekmek ve hurma yemem, diye yemin eden. kimsenin durumu nedir »
O, şu cevabı verdi :
«Bunlardan birisini yerse; ikisini birden yemedikçe yemini bozulmaz.» Yetîme´de de böyledir.
Kızartma yememeye yemin eden kimse; -başka bir niyyeti yoksa etin haricinde, batlıcan ve emsalinin kızartmasını yemekle, yemini bozulmaz.Kâfî´de de böyledir.
Baş yememeye niyyet eden şahıs, her türlü başı yememeye, yemin eylemişse; balık başı olsun koyun başı olsun bunlardan başkası olsun, hangisini yerse yesin, yemini bozulur.
Eğer niyyeti yoksa; hasseten koyun ve sığır başına hamledilir. Bu İmâm Ebû Hanife (R.A.)´ye göredir. İmâmeyn´e göre, bugün yalnız koyun başına hamledir Bedâi´de de böyledir.
Bu, asrm ve zamanın ihtilafıdır. Bizim zamanımız da ise, örf ve adete göre fetva verilir. Hidâye´de de böyledir.
Bu şekildeki yemine, çekirge, balık, serçe deve balları dahil olmaz. Bil - ittifak böyledir.
Niyet etmeksizin yumurta yememeye yemin eden kimsenin yemini bütün kuşların yumurtasına Şâmildir. Buna kaz, jrdek, tavuk dahildir. Balık yumurtası yese, yemini bozulmaz. Niyet etmiş olması müstesna. Sirâcû´l - Vehhâc´da da böyledir.
«Pişmiş şeyi, yememeye yemin eden kimse, eğer, bunların tamamına niyyet eylemişse işte o niyetine göredir. Eğer, niyyet eylememişse; işte o yalnız et üzerine hamlolıuıur. İstihsanen böyledir.
Âlimler : «Eğer, et su ile pişerse,» demişlerdir.
Kuru et, bişmiş sayılmaz. Eğer, et suda pişerde, eti değil-de ekmekle o etin suyunu yerse, yemini bozulur. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Pişmişten yememeye, yemin etmiş olan kimse, ısınmışı yese; yemini bozulmaz. Muhıyt´te de böyledir.
Bir kimse, tatlı yememeye yemin ederse; âlimlerimize fföre, bu yemine tatlı olan her şey dahildir. Eski olan dahil değildir. Bu durumda örfe müracaat edilir.
Helva, bal, şeker, ağda, az pişmiş üzüm suyu hurma ve benzerlerini yemekle yemini bozulur. İmâm Muhammed (R.A.)´den rivayet edildiğine göre; incir yerse de orucu bozulur; -yaş olsun kuru olsun-. Çünkü, eski cinsten değildir. Tatlı üzüm, karpuz kavun, tatlı nar, tatlı erik yerse; yemini bozulmaz. Zira, bunların cinsinde eski olanı da vardır. Kuru üzümde böyledir. Onun da, ekşi olanı vardır. Keza, dâne yememeye yemin eden kimse, her hangi bir dâneyi yese;, (susam dânesi veya insanların yediği başka dâneler gibi...) yemini bozulur. Şayet, bizzat niyyet eyledi veya adım söylediyise; onun dışmdakini, yemekle yemini bozulmaz. Bedâî´de de böyledir.
Bir adam Haram yememeye yemin ettiği halde, gasbet-, tiği para ile satın aldığı şeyi yese yemini bozulmaz; fakat günahkâr olur. Eğer gasbeylediği ekmeği veya eti yerse; yemini bozulur.
Ekmeği veya o eti zeytin yağı mukabili satıp, o yağı yerse; yemini bozulmaz.
Köpek eti, maymun eti veya dülgenç dedikleri kuşun etini yese; yemini bozulmaz.
Fakıyh Ebû´l - Leys´i «Âlimlerin ihtilâf ettikleri şeyler, haram olmaz» demiştir.
Yine, Ebû´l - Leys : «Bir kimse, muztar kaldığı zaman, İaşeyi ve haramı yerse; âlimler, bu şahsın durumu hakkında ihtilâf eylediler : Seçilen görüş yeminin, bozulmasıdır. Çünkü, haram-lık bakîdir. Ancak, günâh kaldırılmıştır.» demiştir. Hulâsa´da da böyledir.
Bu kimse buğday gasbeyleyip pişirse; eğer, onu yemeden, mislini sahibine vermişse yemini bozulmaz.
Şayet, bedelini vermeden ve hâkim hükmetmeden yemişte; yemini bozulmuştur. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Bir kimse, şu üzümü veya narı yemem diye yemin etse ve onu ağzında çiğneyip, tortusunu atarak suyunu yutsa; yemini bozulmaz .Çünkü, buna yemek denilmez; emmek denilir. Şayet, üzümün veya narın suyunu sıkar da; suyunu içmez; üzümün kabuğunu; narın kapçığını yerse; yemini bozulur. Onu çiğner veya yalarsa yemiş gibi olur.
Uyun isimli kitapta : «Şu üzümü yemem,» diye yemin eden kimse; onu çiğneyip, kabuğunu ve kapçığım atsa ve suyunu yutsa; yemini bozulmaz.
Şayet, kabuğunu atar; suyunu ve çekirdeğini yutarsa yemini bozulur» denilmiştir.
Sadru´ş Şehîd, Vâkiât´ta, bunu talil ederek dedi ki: «Zira üzüm, kabuk su ve çekirdeğin birleşiminin ismidir. Birinci şekilde, yalnız suyunu yutmakla; azını yemiş olduğundan, yemini bozulmadı. İkinci halde, çoğunu yedi; Çok ise tamamı hükmündedir. Onun için, yemini bozulur» demiştir. Muhıyt´te de böyledir.
Bir kimse : «Meyve yemem,» diye yemin ettiği halde, yaş üzüm, nar ve yaş hurma yerse; İmâm Ebû Hanife (R.A.)´ye göre bozulmaz. İmâmeyn´e göre bozulur.
Fakiyh Ebü´l - Leys : Biz fetva için İmâmeyn´in kavlim alırız. Çünkü, o açıktır» demiştir. İhtilâf bir şeye niyyet eyleme-diği zamandır. Fakat, niyyefc eylemişse; biî - ittifak yemini bozulur Nikâye Şerhi´ııde de böyledir,
İncir, muşmula, elma, şeftali, fıstık, erik, yaş üzüm, armut, ayva, yaşı da, kurusu da ittifaken, meyvedir. Bunların hamı da, yetmişi de, meyvedir.
Acur, hıyar, havuç meyve değildirler. Tut meyvedir.
Karpuzu, Kudûri, meyve kabul eyledi. Halvânî ise, eylemedi. Hulâsa, örf ve adete meyve sayılanlar, meyvedir. Sayılmayanlar meyve değildir. Kerderî´nin Vecizi´nde de böyledir.
Badem ve ceviz meyvedir. Asıl´da, bunların, kuruları meyve olarak zikredilmiştir. Âlimleri «Bu, onların örfüne göredir. Bize göre, kuruları meyve sayılmaz.» demişlerdir. Serahsî-nin Muhıyti´nde de böyledir.
Kuru üzüm, kuru hurma, kuruduğu zaman nar tanesi meyva değildir. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
İmâm Muhammed (R.A)´e göre ; «Senenin msyvesini yemeyeceğim,» diye yemin eden kimse, bu yemini, yaş meyve zamanı yapmışsa; ona göre olur. Kuru meyve yemekle, yemini bozulmaz. Eğer yaş meyve zamanı değilse; o zamanda istihsa-nen, yemini, kuru meyve üzerine hamledilir. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
«Katık yemiyeceğim,» diye yemin eden kimsenin yeminine, sirke, zeytin, bal, süt, kaymak, yağ, çorba, tuz gibi ekmeksiz yenmiyenler, et, yumurta, hurma, kuru üzüm gibi ekmeksiz yenilenlerin hepsi dahil olur.
İmâm Muhammed (R.A.)´e göre ekseriya ekmekle yenenler, katık olurlar. Hulasa, ekmek batırılarak yenenler, (Sirke ve emsâh gibi...) katık sayılırlar. Tek başına yenilenler, (karpuz, üzüm, hurma, kuru üzüm ve emsali...) bil - icma´, katık sayılmazlar-
Bakliyyat da, bil-ittifak katık değildir. Bu ihtilaf, niyyet etmediğine göredir. Eğer, niyyet eylemişse; niyetine itibar edilir. Tebyîn´de de böyledir. Meyveler, bil - icma katık değildir. Sirâ-cül- Vehhac´da da böyledir.
«Filân adamın kazancını yemem,» diye yemin eden kimse; o adama, bir yönden vâris olsa da, onu yese; yemini bozulmaz.
Şayet, o adamdan satın alır veya kendisine hibe edilir veya sadaka verilir; o da kabul eder ve yerse; yemini bozulur.
«Filan adamın kazancını yemem» diye yemin eden´ kimse; o adamdan birşey satın alsa; veya yemin olunan adam, yemin edene bir şey bağışlasa; o da, onu yese; yemini bozulmaz. Şayet : «Filan adamın kazancını yemem,» diye yemin et-miş; o adamda mal kazanmış ve ölmüşte, ona bir başkası varis olmuş; yemin eyliyen de, onu yemişse; yemini bozulur.
Keza, yemin eden, kimse; vâris olsa da öyle yese; yine yemini bozulur.
Eğer mîras olmaksızın, başkasına intikâl eder de (satmak veya vasiyyet etmek gibi...» o zaman yerse; yemini bozulmaz. Zehıyre´de de böyledir.
Bir kimse, filan adamın mirasından bir şey yememeye yemin eden o adam ölünce; onun mirasından yerse; yemini bozulur. Eğer, o varis de ölüp, mal başka bir varise geçince yerse; yemini bozulmaz. Bedâi´de de böyledir.
Bir kimse : «Filan adamın kazancım yemem,» diye yemin etmiş olur; ona, başkası vasıyyet ettiği için, yemin edsn, onu yerse; yemini bozulur.
Şayet, yemin eyliyene, yemin edilen adam, bir bağışta bulunsa; o da, kabullenip, onu yese; yemini bozulmaz. Vasiyet eylemiş olsa, yine böyledir.
Mehir, kadının kazancı sayılır Hulâsada da böyledir. Gümüş paralan olan, bir kimse; onları yememeye, yemin ettikten sonra; onlarla, altın para veya nikel para satm alsa ve bundan sonra o altım veya nikel paralarla yiyecek alsa ve yese; İmâm Muhammet! (R.A.)´e göre, yemini bozulur.
Eğer : «Şu dirhemleri ve dinarları yemem,», diye yemin ettiği halde, onlarla bir arsa satm alsa; sonra da o arsa ile yiyecek satın alsa ve onu yese; yemini bozulmaz.
Keza, bu dirhemleriyle arpa satın alsa; sonra da, o arpayı satıp, onunla yiyecek alsa ve yese; yine yemini bozulmaz.
İmâm Muhammed (R.A.) : «Yenilmeyecek şeyi, yememeye yemin eden kimse, onunla yenilecek bir şey alıpta yese; yemini bozulur. Yenilecek bir şeyi yememeye yemin eden kimse, onunla yenilecek bir şeyi satın alsa ve yese; yemini bozulmaz.» buyurmuştur. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Babasının mirasından filan adama birşey yedirmema-ye, yemin eden kimse, yenilecek bir şeye veya dirhemlere varis olsa da onunla yiyecek şeyler alsa; ve yemin eylediği adama ye-dirse; yemini bozulur. Eğer, yenilecek şeyi, bir başka yenilecek şeyle değiştirirde öylece yedirirse yemini bozulmaz.
Bir kimse, «Babasının mirasından, hiçbir şey yememeye- yemin eylemiş olsa ve babası ölüp, bu şahıs, ona varis olsa; hissesine düşen yiyecekten de yese; kıyâs yönünden, yemini bozulmaz; istihsanda ise bozulur. Çünkü, miraslar, âdette yenilen şeylerdir. Eğer, bu mirasla, bir şey satın alıp, onu satar ve başka, yenilecek alır, yerse; yemini bozulmaz.
«Filancanın ziraatından yemem,» diye yemin eden kimse; ister, o ziraat zamanı ister, onu satarken alır da, yerse; ye-mini bozulur. Eğer, o şahıstan, bir başkası satın alır ve eker de, ondan çıkanı yerse; yemini bozulmaz. Kederî´nin Vecîz´nde de böyledir.
Bir kimse, filan adamın mülkünden veya sahip olduğu şeyden yememeye yemin eylediği zaman, onun mülkünden, başkasının mülküne çıkan şeyi yese; yemini bozulmaz. Muhıyt´te de böyledir.
Filan adamın, sattığından ve satm aldığından, yememeye yemin eden kimse; yemin olunan adamın, ya kendi nefsi için veya başka birisi için satın aldığından yerse; yemini bozulur.
Eğer, kendisi için, başka birinin satın aldığını, o satm alanın emirıyle; yemin olunan adam satar da, yemin eden adam. onu yerse; yemini bozulmaz. Bedâi´de de böyledir.
«Filan adamın, satm aldığı eti yemem,» diye yemin eden kimse, o adamın alıp kestiği kuzunun etini yese; yemini bozulmaz. Muhıyt´te de böyledir.
«Filan adamın, şu yemeğini yemem,» diye yemin eden kimse; o adam o yemeği sattıktan sonra, yerse; İmâm Ebû Hanî-fe (R.A.) ve İmâm Ebû Yûsuf (R.A.) göre yemini bozulmaz. İmânı Muhammed (R.A.)´e göre bozulur. Ziyâdât´ta da böyledir.-
«Filan adamın, yaptığı yemeği, yemem» veya «pişirdiği ekmeği, yemem,» diye yemin eden kimse; o adam yaptıktan sonra, satar; yemin eden de, onu yerse; yemini bozulur.
Şayet : «Senin ,şu yemeğini yemem,» diye yemin eylemiş olsa; o da, onu, yemin eyliyene hediye eylese; onu yeyince, yemini bozulmaz.
Bir kimsenin tarlasının buğdayından, yememeye yemin e-den kimse; buğdayın bedelinden yerse; yemini bozulur.
Tarladan çıkanın kendisini yemeyi niyyst eylemişse; bu kendisi ile Allah Tâlâ arasındadır. Zehıyre´de de böyledir.
Bir adamın, niyeti olmamaksizın : «Filan adamın yemeğini yemem,» diye yemin etmiş olsa; yemin eden adam; o adamdan yenilecek bir şey satın alsa veya yemin olunan adam başkasına hibe eylese de, yemin eyliyen ondan satın alsa ve yese; yemini bozulmaz. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
«Filan adamın satın aldığı yiyeceği yemem,» diye ye-, yermin eden kimse o adamın başka biriyle beraber aldığından yerse; yemini bozulur. Ancak niyyeti onun yalnız başına satın alacağı idiyse, o zaman, bozulmaz. Hu´âsa´da da böyledir.
«Filan adamın, yemeğinden yemem, diye yemin eden kimse; o adamın, başkasıyla ortak olduğu yemekten yerse; yemini bozulur.
Keza : «Falan adamın, ekmeğini yemem,» diye yemin eden kimse; o şahsın, başka biriyle ortak olduğu ekmekten yese; yemini bozulur.
Şayet : «Filan adamın yufkasından, yemem,» diye yemin etmiş olsa da; o adamın, başkasıyla ortak olduğu yufkadan, yemiş olsaydı yemini bozulmazdı. Çünkü ekmeğin parçasına, ekmek denilir de; yufkanın parçasına yufka denilmez.
Oğlunun malından yememeye yemin eden kimse; oğlu ile ortak olduğu sirkesinden, yese yemini bozulur. Çünkü, oğulu-ııun malını yemiş olur. Muhiyt´te de böyledir.
«Filan adamın yiyeceğinden yemem,» diye yemin eden kimse; onunla ortak oldukları yiyecekten yese; yemini bozulmaz. Zâhîriyye´de de böyledir.
Bir adam, oğlunun eşyasından hiç bir şey yememeye yemin ettiği halde, oğulunun evinden atılmış biraz ekmek parçası yese; Şeyh Ebû bekir Muhammedi bin fad´la göre yemini bozulmaz. Kâdî´I - İmâm Ebu Ali en - Neşefi´ye göre, yemini bozulur. Fakih Ebû Bekir el - Belhi de : «Eğer, o ekmek parçasının benzeri, fakire sadaka verilecek halde ise, yemini bozulur; değilse bozuliı.az,» demiştir. Fetâvâyi Kâdihân´da da böyledir.
«Filan adamın satın aldığı, nardan yemem,» diye yemin eden kimse; o adamın, başkasiyle ortaklaşa aldığı nardan yese; yemini bozulur.
Şayet: «Satın aldığı, bir tane nardan, yemem,» demiş olsaydı, yemini bozulmazdı.
«Filân kadının eğirdiği, ipliğin bedelinden yemem,» diye yemin eden kimse; o kadının eğirdiği, ipliği satın alsa veya kadın onu, ona hibe eylese, o da onu satsa ve bedelini yese; yemini bozulmaz.
Şayet, o ipliği, bizzat kadın satsa da; bedelini yemin edene verse; o da, ondan yese, yemini bozulur.
Kadın, ipliğin bedelini oğluna veya yabancı bir kimseye bağışlar, o da, onu kadının kocasına bağışlar; koca da, onunla bir şey satın alıp yerse; yemini bozulmaz. Serahsî´nin Muhıytı´nda de böyledir.
«Filan adamın pişirdiğini yemem,» diye yemin eden kimse; onun, başkasıyla beraber pişirdiğinden yese; yemini bozulur. Çünkü, pişenin her parçasına pişmiş denilir. Ekmek de böyledir.
Şayet : «Pişirdiği kazandan yemem,» demiş olsaydı; o zaman, yemini bozulmazdı. Çünkü, kazanın her parçasına kazan denilmez Ihtiyâr´de de böyledir.
Farsça olarak : «Filanının, bir şeyinden yemem,» diyen kimse; yemin eylediği adamın, buz tutmuş suyunu yese yemini bozulmaz. Karpuzunun kabuğunu veya evinin kapısında bulmuş olduğu ekmeğinin kırığını yese, yemini bozulmaz. Fetâvâyi Kübrâ´da da böyledir.
«Filan adamın taşıdığı şeyden yemem,» diye yemin yemin eden kimse; o adamın, getirdiği buzdan yese; yemini bozulur; denilmiştir. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Damadının malından, bir şey yememeye yemin eden kimseye, damadının hamurundan, biraz verilse; o da, o hamura başkarbir hamura katıp ekmek yapsa ve yese; yemini bozulmaz. Keza, damadının içilecek şeylerinden, içmemeye; veya tuzundan yememeye yemin eden kimse; onun suyundan ve tuzundan alıp, hamura katsa, yemini bozulmaz. Hulâsada da böyledir.
Damadının ekmeğinden yememeye yemin eden kimsenin damadı sefere çıksa ve karsına nafaka bıraksa; yemin eyleyen de ondan yese; eğer damad onu karısına nafaka olarak a-yırmışsa, yemini bozulmaz. Ayırmamış da : «Yemeğimden kifayet miktarı ye,» demişse; o zaman ondan yeyince yemini bozulur.
Babasının malından yememeye yemin eden kimsenin babası ölse de, yemin eden onun malına vâris olsa ve yese; yemini bozulmaz. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir. Bu şahıs : bölümünden sonra da srnem,» demişse, o zaman yemini bozulur. Kerderî´nin Vecîzi´nde de böyledir.
Bir kadın oğlunun yiyeceğinden yememeye yemin etse; oğlu ise, ona, o daha yemin etmeden önce, yiyecek göndermiş bulunsa; kadın ondan yerse; yemini bozulmaz. Bu, niyyetinin olmadığına göredir. Eğer, yemininden önce göndermiş olduğundan da yememeye niyyet eylemişse; o zaman, yemini bozulur. Muhıyt´te de böyledir.
Bir kimse : «Filanla beraber, yemem,» diye yemin etse ve bunlar, ayrı ayrı kaplarda yemek yeseler; tek kaptan yemedikleri müddetcer yemini bozulmaz. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Bir kimse : «Filancanın, bir şeyini, yemem,» diye yemin ettiği halde, onun biberini kazana koysa ve karısı pişirse; ye min eyleyen de onu yese, yemini bozulur.
«Bu sene, filan adamın bağından, bir şey yemem,» diye yemin eden kimse; on iki ay, yeminin üzerinde durur.
Bir görüşe göre, yemin ettiği ondan itibaren, senenin kalan ay veya günleri tamam olana kadar durur. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
«Vallahi filan adamın getirdiğini; yiyecekten olsun, et, olsun ve başka şey olsun yemem,» diye yemin eden kimse; yemin eylediği adama, pişir diye et verir, o da, pişirirken, içine, sığır karnı kor; yemin eden adam da, onun çorbasından yerse İmâm Muhammed (R.A.)´e göre, yemini bozulmaz,
Yalnız başına pişnıeyen etten, içine bırakarak ondan çorba pişirmisse; bunun azlığından dolayı yemini bozulmaz .Eğer, etmisli kadar olur; pişirir ve çorba yaparsa; yemin eden adam ondan yeyince; yemini bozulur.
İmâm Muhammed (R.A.)´e göre : Bir kimse : «Filan adamın, getirdiğinden yemem,» diye yemin ettiği halde; yemin eylediği adam, et getirip kebap yapar ve altına da Pirinç koysa; o pirinç de, yemin eden adamın olsa ve yemin eden adam, o pişen yemekten yese; yemini bozulur.
Keza, yemin edilen adam, nohut getirip onu pişirse-, yemin eden adam da, içinde o nohudun tadı bulunan çorbayı yese; yemini bozulur.
Keza; yemin olunan adam, yaş hurma getirse yemin edende ondan az bir miktar yese zeytin getirse de yemin eden onu sıkarak yağım yese, yemini bozulur. Bedâi´de de böyledir.
Bir kimse, bir adamın yemeğinden yememeye yemin etmişse O; yemin ettiğinin sirkesinden, zeytin yağından veya tuzundan yer veya ondan bir şey alıp, kendi taamı ile beraber yerse; yemini bozulur.
Eğer, şırasından veya suyundan altr; onunla, kendi ekmeğini yerse; yemini bozulmaz. Cevheretü´n - Neyyire´de de böyledir.
Buğday yememeye yemin eden kimse, onu başka dâne-lerle birlikte yer veya arpa yememeye yemin eden kimse; onu başka dânelerle birlikte yer, ve bunları avuç avuç yer de, yemem diye yemin ettiği şey daha fazla olursa, yemini bozulur. Daha az olursa, o zaman bozulmaz. Eğer müsavi iseler; kryâsen bozulur-, istihsânen bozulmaz.
Eğer, dâne, dâne yerse; her halde bozulur. Zehıyre´de de böyledir.
Yememeye veya içmemeye; ancak, filan adamın izniyle yeyip içmeye yemin eden kimse; bir içim su veya bir lokma yemek üzerine yemin etmiş olur. Muhıyt´te de böyledir.
Yemek yememeye ve su içmemeye yemin eden kimse; onların tadına baksa da, yutmasa; yemini bozulmaz.
Yeminini bir şeye bağlayan kimse, onun dışmdakini yapmakla; yemini bozulmaz. Eğer fevkinde bir şey yaparsa; yemini bozulur. Mebsût´ta da böyledir.
Yenilecek ve içilecek bir şeyi tatmamaya yemin eden kimse; onu ağzına alırsa; yemini bozulur. Eğer : «Ben, tatmam, sözümle, yemem ve içmem demek istedim,* derse; gerçek, kendisi ile Allahu Teâlâ arasındadır. Hükümde bu söz geçerli değildir. Bedâi´de de böyledir.
«Yemeğin ve suyun tadına bakmam,» diye yemin eden kimse; onlardan birisinin tadına bakmış olsa; yemini bozulur. «Şunu şunu yemem, diyen de aynıdır. Mebsût´ta da böyledir.
«Vallahi, yemem ve içmenin tadına bakmam,» diyen kimse; onlardan birisinin tadına baksa; yemini bozulmaz. Ebû´l -Kasım es - Sığar ise: «Bozulur» demiştir.
Eğer, bir şeye niyyet eylememişse ilcisinden biri sebebiyle, yemini bozulmaz. Fetva da buna göredir.
«İçilecek bir şeyin tadına bakmam,» diye yemin eden kimse; bu şeyle yuğrulmuş, hamurun ekmeğini yese; yemini bozulmaz.
«Zeytin yağının tadına bakmam,» diye yemin eylemiş olsa da, o yağ ile yuğrulmuş hamurun ekmeğini yese; yemini bozulmaz.
«Filan adamın evinde, yiyecek ve içeceğin tadına bakmam,» diye yemin eden kimse; o evde, ağzına bir şey alsa da, ka-rinana göndermeğe; yemini bozulur. Bu kimse, tatmamak üzere yemin eylemiş ve tatmıştır. Bir kimse başka bir kimseye : «Bu gün, benim yanımda gıdalan,» der; o da : «Evinde, bir şey tatmam,» diye yemin ederse; bu yemin, tatmak değil; yememek üzeredir. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
«Suyun tadına bakmam,» diye yemin eden kimse; namaz için mazmaza yapsa; yemini bozulmaz. Hulâsa´da da böyledir.
«Şu içkiyi tamam,» diye yemin eden kimse; o içkiyi sirke olduktan sonra içse; yemini bozulmaz. Eğer, ondan olacak için yemin ve niyyet eylemişse; o zaman, yemini bozulur. Cevhere-retü´n - Neyyire´de de böyledir.
Bir kimse : «Gıdalanmam,» diye yemin etse; bunun müddeti sabahtan, öğleye kadardır. Akşam yemeğine niyyet etmişse; müddet, gece yansına kadardır. Hidâye´de de böyledir.
«Bugün gıda almam» diye yemin eden kimse; günün yarısından sonra, yerse; yemini bozu İm az. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Hucendî : «Bu onların örfüne göredir Bizim örfümüze göre, akşam yemeğinin vakti, ikindi namazından sonradır.
Gada ve aşa, âdette, doyana kadar yemektir. Her beldenin, bir adeti vardır. Bunun için hazar ehli hakkında «Bunlar gıdayı terk etmek üzere yemin ettikleri halde, süt içseler: yeminleri bozulmaz.
Şayet bir bedevi fegaddi etmemeye yemin eylese de; süt içse, yemini bozulur.
Ebû´l-Hasan : «Teğaddî etmemeye,» yemin eden kimse : ekmeğin haricinde, hurma, pirinç meyve veya başka şeyler yese ve doyşa, yemini bozulmaz. Keza, ekmeksiz et yese; yine, yemini bozulmaz.
Gada, her beldenin örfüne göredir. Gadada şart, karnın yarıdan fazlasının doymasıdır: Hatta, bir adam, Cariyesine : «Asayı ( = yani akşam yemeğini) yemezsen, kölem hürdür.» dsr Câriye de, bir veya iki lokma yemek yerse; bu aşa sayılmaz; yeminde bozulmuş olmaz. Karnının yarısından fazlasını cloyurma-dıkca, böyledir. Kerderî´nin Vecîzi´nde de böyledir.
Ramazan´da, akşam yemeği yememeye yemin eden kimse; gece yansından sonra, yese; yemini bozulmaz. Kerderî´nin Vecîzi´nde de böyledir.
Sahur yemeği, yememeye, yemin eden kimse; gece yansından itibaren, fecrin talûana kadar, yerse; yemini bozulur. Mecmâu´l - Bahreyn´de de böyledir.
Mesâ ikidir : Birisi, zavâldan sonra; ikincisi, guruptan sonradır. Bunlardan, hangisine niyyet ederse etsin, niyyeti sahih olur. Buna göre, zevâldan sonra, yemin eylemiş olsa; güneşin kaybolmasına kadar yapmaz. Çünkü, onun yeminini, birinci ms-saya hamletme imkânı vardır. O da, güneş battıktan sonradır. Fethu´l - Kadîr´de de böyledir.
Bir de dahve vardırki, onun vakti de işrak namazı zamanından, günün ortasına kadardır. Serahsî´nin Muhıytı´nde de böyledir.
İmâm Muhararaed (R.A´)´e göre, bir kimse; sabahlama-maya yemin ederse; bize göre, sabah güneşin doğması ile kuşluk vaktinin arasıdır. Büyük kuşluk yükselince, sabahın vakti gitmiş olur. Bedâi´de de böyledir.
«İki yufka ekmekle sabah kahvaltısı yapmazsam; kölem, hür olsun,» diyen, kimse sabah bir yufka yer; yarın sabah da, bir yufka yerse kıyâsen yemini bozulur.
Eğer « Şu iki yufkayı sabah yemeğinde yersem...» diye yemin eden kimse,- o yufkanın birisini, o günün sabah yemsğinde, diğerini de, yarının sabah yemeğinde yerse; yemini bozulur. İstihsân-da ise, eğer ayrı ayrı yemeyi niyyet eylemişse; bozulmaz.
Şayet: «İki yufkayı (veya şu iki yufkayı) yercani; kölem hür olsun» der de; o yufkaları, beraber veya ayrı ayrı yerse; hem kı-yâssn hem de, istihsânen, yemini bozulur Muhıyt´te de böyledir.
Bir kinişe, yeminini, sabah yemeğine bağlarda, ekmeği müstesna tutarsa; ona tâbi olarak, sirke, zeytinyağı ve tuz da, müstesna olmuş olur. Ekmeğe tâbi olarak yenilmeyen, pirinç pilavı gibiler müstesna sayılmazlar.
Ekmekli ve ekmeksiz olarak yenilen balık, et ve süt gibileri ise... İmâm Ebû Yûsuf (R.A)´a göre, ekmeğe tabi olarak müstesna kalmış olan onları yemekle, yemini bozulmaz. İmâm Muham-roed (R.A.)´e göre, bunlar müstesna sayılmaz ve yerse yemini bozulur.
İmâm Muhammed (R.A)´e göre, bir adam : «Ekmek hariç, eğer bugün bir şey yersem; kölem, hür olsun,» der, ekmeği yedikten sonra da meyve hurma veya pirinç pilavı yer ve. «Ben, ekmekle birlikte bunları da kasdeyledim,» derse; diyanetine inanılır. Ancak; bu sözü, hükümde geçersizdir. Meyve ve hurma yemekle, yemini bozulunca; ister ekmekten sonra yesin; isterse, beraber yasin müsavidir.
Keza : «Yufka hariç, sabah yemeğinde bir şey yemem,» diye yemin eden kimse; yufkayı yer sonra da, meyve ve hurma yerse; yemini bozulur.
«Bugün, yufkadan fazla bir şey yersem; kölem hür olsun,» diyen kimse; yalnız yufka üzerine yemin etmiş sayılır.
Hatta, yufka yedikten sonra, hurma veya meyve yemiş olsa yemini bozulmaz. Bu yemininin takdiri, «yufka cinsinden, fazla bir-şey yersem» demektir.
Bir kimse : «Eğer, giyersem veya yersem; veya içersem; karım boş olsun,» dese de, «Beıi; başka yenilecek kasdeyledim,» dese; sözüne, itibar olunmaz Hükümde de; diyanetçe de böyledir.
Bir kimse, eğer : «Elbise giyersem veya yiyecek yersem...» diye yemin eden; sonra da, «ben, bu giyeceği veya bu yiyeceği kasdeylemedim, derse; gerçek Allahu Teâlâ ile kendisi; arasındadır; bu söz, hükümce geçersizdir. Fetâvâyi Kâctfhân´da da böyledir.
«Filanın evinden içmeyeceğim,» diye yemin eden kimse; o evden bir şey yerse; yemini bozulmaz. Ancak, yenilen ve içilen her şeye, niyyet eylemişse, o müstesnadır.
«Filan adamla, bir şey içmeyeceğim,» diye yemin eden kimse; bir meslicte, onunla içerse; yemini bozulur.
Eğer, içtikleri bardakları ayrı olduğu halde, yemin eden bir içkiden; diğeri ise başka bir içkiden içerlerse meclisleri bir de, olsa; eğer : «Bir içki ve bir kaptan diye niyet eyledim,» derse; hüküm bakımından bu sözü geçerlidir. Bedâi´de de böyledir.
Bir kimse : «Filan kimsenin, ziyafetinde, bir defadan başka içmemeye yemin etse de, onun evinde bir defa içse; bir defa da bahçesinde içse; «Eğer ziyafet birse; yemini bozulur.» denilmiştir.
Bir adam, su içmemeye yemin eylese; kaynar su, içmekle yemini bczulmaz. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Bir adam, filanın inek sütünü, içmemeye, yemin eylese; o inek ölse, cnun yavrusu büyüse ve yemin edan şahıs onun sütünü içse; yemini bozulmaz. Hulâsa´da da böyledir.
Niyet etmeksizin, su içmemeye, yemin eden kimse; hangi kazandan su içerse içsin, yemini bozulur. Muhıyt´te de böyledir.
Niyet etmek sizin, bir içecek içmemeye yemin eden kimse; su olsun başkası olsun hangi içeceği içerse, içsin yemini bozulur.
«Bugün içmeyeceğim,» diye yemin eden kimse; o gün, her neyi içerse içsin, yemini bozulur. Sirke olsun yağ olsun ne olursa olsun... Kerderî´nin Vecîzi´nde de böyledir.
Bir kimse, süt içmenıeye yemin eder ve o süte, su dökerse; bu mes´elede, aslolan cinsleridir. Gerçekten, yemin eden kimse; yeminini, akıcı olan şeye bağlamış bir akıcı da, cinsinden olmayan diğer akıcıya karışsa ve yemin edilen şey, daha çok-sa; yemin bozulur. Yemin edilmeyen şey çoksa; yemin bozulmaz. Eğer, müsavi iseler, kıyâsen yemin bozulur; istihsânda ise bozulmaz. İmâm Ebû Yûsuf (R.A.) fazlalığı, yemin edilen şeyin rengi ve tadı ile açıklamıştır. İmâm Muhammed (R.A.) ise cüzlerinin çokluğuna itibar etmiştir. Bu bir cins diğer bir cinse katıldığı zamandadır. Aynı cinsler, birbirine katıldığı vakit de (sütün başka bir süte katılması gibi...) İmâm Muhammed (R.A)´e göre, (bu hallerin hepsin de)) yemini bozulur. Âlimler : «Bu ihtilaf, birbirine karıştığı vakittir. Fakat karışmadığı zaman, (zeytin yağı gibi...) bil - ittifak yemin edenin yemini bozulur,» demişlerdir.
Kudûrî´de şöyle denilmiştir :
Bir kimse, bir kapta bulunan zemzemi içmemeye yemin e-der ve onun içine, başka su katılır ve bu su, zemzemden daha fazla olur; yemin eden şahıs da, bundan içerse; İmâm Muham-n«*d (R.A)´e göre, yemini bozulur.
Bir kuyuya veya havuza, bu su dökülse ve yemin eden şahıs da, ondan içse; yemini bozulmaz. Zâhiriyye´de de böyledir.
Bir kimse : «Şu, tatlı sudan´içmeyeceğim,» diye yemin ettikten sonra, o suya, tuzlu su dökülse; ve tuzlu su fazla olsa; yemin eden şahıs, ondan içince yemini bozulmaz.
Keza, tuzlu suç içmemeye yemin eden kimse; ona, tatlı su döküldükten, sonra içse,- yemini bozulmaz. Fetâvâyi Kâdîhân´-da da böyledir.
İçki içmemeys yemin eden kimse, ona başka bir cinsi katıldıktan sonra içse, itibar çok olanadır. Hulâsa´da da böyledir.
Şıra içmemeye yemin eden kimse; muhtar olan kavle göre, ister çiğ olsun; ister, pişmiş olsun; üzüm suyundan olan müskir şeye yemin etmiş olur. Kerderî´nin Vecîzi´nde de böyledir.
«İçki içmem,» diye yemin eden kimse; başkasından değil - üzüm suyundan olana, yemin etmiş olur. Fetvâ´da buna göredir.
«İçki içmem ve elime almam, diye yemin eden kimse; eline alır da, başka yere götürürse; yemin ederken, içmemeye yemin eylemiş olsada, yemini bozulur. Kerderî´nin Vecizi´nde de böyledir.
Farscada, içkinin adı mey´dir. İşte bu mey -başka değil-üzüm suyundan yapılandır.
Müstekreh olanı içmemeye yemin eden kimse; başka hububattan yapılanı içse; yemini bozulmaz. Sahih olan, itibar örfedir. Eğer örf d e başka hububattan yapılana da müstekreh deniliyorsa yemini bozulur; değilse "bozulmaz.
Kuru üzüm hoşafı içmemeye yemin eden kimse; Çekirdeksiz üzüm hoşafı içse; yemini bozulur.
Sarhoş eden, içkiyi içmemeye yemin eden kimse; o içkiden, sarhoş etmiyen içkiye dökse ve ondan içse; eğer ondan fazlaca içince sarhoş ederse; yemini bozulur.
«Şu hurmadan içmem,» diye yemin eden kimse; onun hoşafından içerse yemini bozulur. Muhıyt´te de böyledir.
Bir adam, içki içmemek üzere, karısını boşamakla yemin eylese; onun boğazına içki akıtılsa ve karnına gitse; âlimler : «Eğer, kendi fiili olmaksızın, karnına gittiyse; yemini bozulmaz; bundan sonra, kendi isteğiyle içerse; yemini bozulur.» demişlerdir. Eğer, bu kimse, ağzına akıtılan içkiyi ağzında biraz beklettikten sonra yutarsa; yemini bozulur. Fetâvâyi Kâdîhân´-da da böyledir.
«Filanın bardağından içmem,» diye yemin eden kimse; onun bardağına, kendi eliyle su koyup içse; yemini bozulmaz. Zehıyre´de de böyledir.
«Filan adamın suyundan içmem,» diyen kimse; yemin eylediği adamın dükkanında otursa; ve bir desti satın alarak, o dükkana koysa; yemin edilen adamın hizmetçisi de, o destiye geceleyin nehirden su koyarak dükkana bıraksa; sabah olunca da, yemin eden adam destisini istese ve içindeki suyu içse, yemini bozulmaz. Çünkü, hizmetçi, yemin edenin hizmetini görmüş oldu. Yemin eden de, kendi suyunu içmiş oldu. Hulâsa´da da böyledir.
Bir adam : «Ben, bu köyde birşey içmeyeceğim,» diye yemin ettiği halde, o köyün bağlarında veya tarlalarında içse, âlimler : «Eğer köyün, mamur yerlerinde veya ma´mur yerlere pitişik bağlarda içtiyse; yemini bozulur; değilse bozulmaz.» demişlerdir. Zahîriyye´de de böyledir.
«Eğer içki içer veya kumar oynarsani; kölem, hür olsun.» diyen kimse; bunlardan birisini yaparsa; yemini bozulur.
«İlâç içmem,» diye yemin eden kimse; süt veya bal içse yemini bozulmaz.
«Şu iki kuyundan içmem,» diye yemin eden kimse; onlardan birinden işçe; yemini bozulur. Sirâciyye´de de böyledir.
Bir adam «Buharâ´da durduğum müddetçe, içki içersem karım, boş olsun,» diye yemin eylese, Buhârâ´dan çıkıp, geri döndükten sonra içse; niyyetine göredir. Eğer, niyyeti Buhara´-da oturduğu müddetçe idiyse, yemini bozulur. Eğer, şahsen ve bedenen kalmak idiyse; yemini bozulmaz. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Bir kimse : «Eğer, müskirat içersem, karım boş; kölem hür olsun,» dedikten sonra içse; karısı, boş; kölesi hür olur. O-nun : «Ben talâk.ve ıtâkı niyyet eylemedim,» demesine inanılmaz.
Üç ay, içki içmemeye, yemin eyliyen kimsenin karısı, «dört ay» dese; kocasıda «dört ay» dese, bazı âlimler : «Müddet dört ay olur.» bazıları da : «Dört ay, olmaz.» demişlerdir. Zehıyre´de
de böyledir
«Fırat´tan, ebediyyen içmeyeceğim, diye yemin eden kimse; ondan bir avuç veya bir kap ile alıp içerse; İmâm Ebû Hânîfe (R.A.)´ye göre yemini bozulmaz. Hatta, Fırat´tan eğilsede ağzı ile içse bile, yine bozulmaz. İmâmeyn´e göre, eli ile veya bir kapla alıp içince yemini bozulur. Ağzı ile içince İmâmeyn´s ´ göre yemininin, bozulup bozulmayacağı kitapta söylenilmenıiştir. Burda da âlimler ihtilaf eylediler : kimi : «Bozulur"; kimi de : «Bozulmaz,» demiştir. Bu, niyyetiniıı olmadığına göredir. Eğer, ağzıyla içmeyi niyyet eylemişse; İmâmeyn´e göre, niyyeti sahih olur. Ve hüküm de, geçerli sayılır. Diyanetçe Allah ile kendisi arasındadır.
Eğer, avuçla içmeye niyyet eylemişse İmâm Ebû Hanîfe (R.
A.)´yz göre, niyyeti sahihtir. Hüküm bakımından, bu, geçerli. sayılmaz. Diyanetçe ise kendi ile Alîahu Teâlâ arasındadır.
Bu Fırat´tan avcuyla veya ağzıyla içtiğine göredir.. Fakat, başka bir nehirden içer de, Fırat´tan da bir avuç veya ağzıyla alır içerse; bil - ittifak yemini bozulmaz.
Niyet eylemeksizin : «Dicle´den, su içmeyeceğim,» diye yemin eden kimse; bir kap ile içerse; yemini bozulmaz.
«Yağmur suyu içmeyeceğim,» diye yemin eden kimse; yağmurun seli Dicle´de akarken., içse; yemini bozulmaz.
Eğer, kuru bir dereden akan sel suyundan içerse; yemini. yine bozulmaz.
Bir yere toplanmış sudan, içerse; yemini bozulur. Sirâcû´î -Vehhâc´da da böyledir.
Akan bir nehirden içmemeye yemin eyleyen kimse; o nehir, Dicle´ye karışsa da, Dicle´den içse; yemini bozulmaz. Bah-ru´r - Râik´ta da böyledir.
«Tatlı su (veya tatlı sudan) içmem,» diye yemin eden kimse; Dicle´den veya başka bir nehirden, tatlı su içse; yemini bozulur. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Bir adam, kölelerine : «Şu nehrin suyunu, kim içerse; hürdür,» dese; onu içenler hür olurlar. Şayet : «Şu testinin suyunu, kim içerse hürdür,» deseydi, testide olan su da bir adamın bir dafada veya iki dafada içeceği kadar olsa, onu içseler hür olmazlardı. Câmiû´l - Kebîr Şerhî´nde de böyledir.
«Şu testiden içmem,» diye yemin 3den kimse; o testideki suyu, başka bir destiye döküp ondan içse; yemini bozulmaz.
Şayet : «Şu testinin suyundan içmem,» demiş olsaydı; sonra da, onun suyunu başka bir destiye koyup, içseydi; bil - icma´ yemini bozulurdu.
Keza, «Şu küpden, veya şu küpün suyundan içmem,» diye yemin etse de suyu, başka Küpe nakleylese ve içse yemini bozulur.
Şayet : *Şu küpün suyundan, içmem,» diye yemin eylese-de ondan bir kap ile alıp içseydi, bil - icma´ yemini bozulurdu. Fetû´I - K&dir´de de böyledir.
"Şu kaptan, su içmem,» diye yemin ecien kimse; o kabın bizzat kendisine yemin eylemiş olur. Ihtiyâr´da da böyledir.
Bir kimse : «Eğer su testinin suyunu, bugün içmezsem, kerim boş olsun,» dediği halde, testide su olmasa; yemini bozulmaz.
Eğer, su olurda, onu akşam olmadan dökerse; İmâm Ebû Ha-nife (R.A.) ve İmâm Muhammed (R.A)´e göre , yemini yine bozulmaz. Yemin ederken, o testinin içinde, su olduğunu bilsin veya bilmesin müsavidir.
İmâm Ebû Yusuf (R.A)´a göre bu durumlarda o gün, geçince, bu yemin, Allah adma yapılmışsa bozulur. Fethû´l - Kadîr´ds de böyledir.
Bu yeminde vaktin, gün ay, cuma... şeklinde zikredilmesi hâlinde de, bir fark yoktur. Bahri*´r - Râık´ta da böyledir.
Bir kimse : «Şu testide olanı içmezsem veya şu başka testide olan suyu içmezsem; karım boş olsun,» der; onlardan birisi dökülüp, diğeri kalsa; yemini baki kalır. Geri de kalan testinin suyunu, gece olmadan içerse, yemini yerine gelir. Gece olana kadar izmezse; yemini bozulur. Şayet, iki testiden birinde, su yok idiyse, kıyasda İmâm Ebû Hanîfe (R.A) ve İmâm Muhammed (R. A.)* kavillerine göre, bu şahıs, içinde su bulunan testi üzerine ye-min etmiş olur. İmâm Ebû Yûsuf (R.A)´a göre, yemini her ikisi ü-zerine olur. Eğer, suyu içerse yemini bozulmaz; içmezse İmamların hepsine göre, yemini bozulur. Câmiu´l - Kebîr Şerhi´nde de böyledir.
Bir kimse : «Şu küpten içmem,» diye ysmin eder ve küp dolu olursa, İmâm Ebû Hanîfe (R.A.)´ye göre onun yemini ağzı ile içmeyedir. İmâmeyn´e göre, hem ağzıyla, hem de avucuyla içmeyedir.
Eğer, küp dolu değilse bil - icma avuçla alıp içmek üzere yemin etmiş sayılır. «Şu kuyudan (veya şu kuyunun suyundan)1 içmem,» diye yemin eden kimse; avuçla içmek üzere, yemin etmiş demektir. Hatta, o kuyudan su istese de içse; yemini bozulur. Bu suretlerde, kuyunun veya küpün altından ağzı ile içse; -sahih olan,- yemini bozulmaz.
Bir kimse Dicle´nin ortasından içmek üzere yemin etse de, her hangi bir yerinden içse, şart yerine gelmiş olmaz.
İçki ve ona benzer şeyden içmemeye yemin eden kimse; onlardan birini içerse yemini bozulur. Tatarhâniyeye´de de böyledir.
Bir kimse : «Şu sudan içmem,» diye yemin ettikten sonra; o su donup buz olsa; yemin eden şahıs da, bunu yese; yemini bozulmaz. Şayet, buz eriyince içerse; yemini bozulur. Hulâ-sa´da da böyledir.
Bir kimse : «Filan adam, izin vermeden içmem,» der; o adam da kendi eliyle verince-, alıp içerse; diliyle izin verdim dememesi hâlinde lâyık olan, yeminin bozulmasıdır. Çünkü, o izin değildir.
Bir adam, diğerine : «Eğer, seni bu gece, filanın evine götürüpte, içki içirmezsem; karım, şöyle olsun,» dese de o adamı alıp filanın evine götürse; fakat içki içirmese; yemini bozulur.
Şeyhu´l-İslâm Necmü´d-Dîn´den : «Şu bağın üzümünden, bu güz, içki yapar; arkadaşlarımla içerim. Ve onu, alıp evime götürmem. Eğer evime götürürsem; karım boş olsun,» deyip; o bağın, üzümünün tamamını içki yapıp; onun bir kısmını arkadaşlarıyla orada içen ve onun emri olmadan artan içkiyi evine götüren kimsenin durumu soruldu. :
İmâm : «Eğer, onun niyyeti, benefsihî kendinin tamamını eve götürmemesi idiyse; bir kısmını götürmekle, yemini bozulmaz. Ve başkasının götürmesiyle de, yemini bozulmaz.
Eğer, muradı hepsini orda içmek, eve götürecek bir şey koymamak idiyse; yemini bozulur. Eğer, bir niyyeti yoksa; yine bozulur.» buyurdu.
İçki içtiği için, eza edilen adam : «Şu bağın çıkardığından içmem,» diye yemin eylese; bu kimse, içki üzerine, yemin eylemiştir. İnsanların sözü ve manâların itibarı budur. Zahîriy ye´de de böyledir.
Sıkılmış bir şey içmemeye yemin eden kimsenin boğazına, bir üzüm tanesi veya bir saklım üzüm sıkılsa; yemini bozulmaz.
Şayet, avcıma sıkırir da, onu içerse; yemini bozulur.
«Bu, onların örfun-e1 göredir. Fakat bizim, örfümüzde, yemini bozulmaz. Çünkü, ilk sıkılışta, üzüm suyuna «sıkılmış» denilmez.» denilmiştir.
Bir kimse, elinde su dolu bardak olan karısına : «Egsr, bu suyu içersen veya koyarsan veya dökersen veya bir insana verirsen; benden boşsun,» derse; âlimler : «Bu kadın, bardağın içine, bir bez veya pamuk kor; su kuruyana kadar,» dediler, «Yemininde, cndan bir şey dediyse; böyle olur; demişse o suyun birazını içer: birazımda dökerse; yemini bozulmaz.» denilmiştir. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Yemini, biaynihi içilecek olana bağhyan kimse; bir dsf-da içebileceği şeye yemin etmiş demektir. Onun, bir kısmini içmekle, onu bir defada içmeye gücü yetmezse; yemini bozulmaz. Bu durumda, bir kısmımı içmeye yemin etmiş sayılır. Muhiyt te de böyledir.
İlâç içmemeye yemin eden. kimse; süt veya bal içerse; yemini bozulmaz. Sirâciyye´de de böyledir.
Hulâsa, bu hallerde, insanların nelere deva dediğine bakılır. Deva denilenlere yemin eylenmişse, yemini bozulur. Deva Yenilmeyenlere, deva demekle, -her ne kadar, yemin eden kimse, o deva denilmeyen ile tedavi olsa bile - yemimi bozulmaz. Muhıyt´te de böyledir.
Bir kimse : «Semaya dokunurum ve havada uçarım,.. diye Allah adına yemin eylese veya «Şu taşı, altuna çeviririm,» diye yemin eylese; yemini bozulur ve günahkâr olur. Çünkü yamasına gücü yetmeyeceği şeye yemin ve Allah´ın ismine hürmetsizlik etmiş olur. Timurtâşî´de de böyledir.
Fakat yemin zamanı : «Yarın semaya çıkarım,» demiş olsaydı, yarının vakti geçene kadar yemini bozulmazdı. Hatta vakit çıkmadan önce ölseyd, üzerine keffaret lâzım olmazdı. Yemini bozulmuş olmadığı için Fethu´l-Kedir´de de böyledir. [16]
6- SÖZ ÜZERİNE YAPILAN YEMİN
Filan adamla konuşmamaya yemin eden kimse, o yemininden itibaren, gelecek zaman üzere yemin etmiş demektir. Hatta : «Eğer, seninle konuşursam; kölem hürdür neman yanından git,» diye; kelimeleri bitişik söylese; veya filan diye kelimeyi bitişik söylerse; yemini bozulmaz. Itâbiyye´de de böyledir.
Bir kimse karısına : «Eğer, seninle konuşursam-, işte, sen boşsun. Haydi git (veya haydi kalk)» dese yamini bozulmaz. Çünkü, «haydi git (veya haydi kalk)» sözü yemine bitişiktir. Eğer «kalk veya git)» sözleriyle kelimelere yeniden başlamışsa; sözü tasdik edilir. Ve eğer, «kalk git» sözüyle, boşamayı murad eylediyse, işte o boşama olur. Yemini, ile de ikinci bir talâk vâki olur. Çünkü, talâka niyyet eylediği zaman söze yeniden başlamış oldu. Ve yemini bozuldu. Bedâi´de de böyledir.
Eğer «git» demiş olsa veya yemininin arkasından «sen boşsun,» demiş olsa yemini bozulmuş olur.
Yazmakla, haber yollamakla işaretle yemin bozulmaz. Keza konuşmam diye, yemin ettiği adama, yanmda olsa da namaz da, ona karşı selâm verse yemini bozulmaz. Itâbiyye´de de böyledir.
«İzni olmaksızın konuşmam,» diye yemin eden bir kimseye izin verilse de kendisi onu bilmeden konuşsa, yemini bozulur. Kâfî´de de böyledir.
Niyeti olmamaksızm konuşmamaya yemin eden kimse; namaz kusa ve namazda okusa-, veya teşbih veya tehlil okusa-, istihsânen yemini bozulmaz. Fakat namazın dışında okursa; teşbih ve tehlil getirirse; âlimlerimize göre, yemini bozulur.
Fakiyh Ebül-Leys´e göre eğer yemini farsca yapmışsa, namazın haricinde okumakla, teşbih ve tehlille de yemini bozulmaz. Örfen böyledir. Çünkü, o kimse için okudu ve teşbih eyledi denilir de konuştu denilmez. Fetva da, buna göredir Kâfî´de de böyledir.
Konuşmamaya yemin eden kimse, namaz da tekbîr getirse veya dua eylese; yemini bozulmaz,
Eğer, namazın haricinde tekbir alır ve dua ederse yemini bozulur. Yemini arapca değiîde, farsca ise, namazda da haricinde de yemini bozulmaz. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Filan adamla konuşmam diye yemin eden kimse, konuşmamaya yer "a eylediği kimseye uyup namaz kılarken; o adam sehveylese, yemin eden de, teşbih getirse; yemini bozulmaz. Muhıyt´te de böyledir.
İçinde yemin edileninde bulunduğu kimselere, yemin e-den kimse; İmâm olsa,- namazın sonunda verdiği birinci ve ikinci selâmla, yemini bozulmaz. Bu yemin edenin imam olmasına göredir. İmâma uyan kimse olsa da yemini bozulmaz.Ebû İmâm Ebû Hanife (R.A.) ve İmâm Ebû Yûsuf (R.A.)´a göre, yemini ey-liyen muktedî; yemin edilen de, imâm olsa,- yemin eden kimse, imamın yanılmasında, tekbir veya teşbihle imâmı uyardığında yemini bozulmaz.
Örfe göre, yemin eden yemin eylenene, Kur´an okutsa yemini bozulur Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
«Filan adamla, konuşmam,» diye yemin eden kimse; ona mektup yazsa; eğer maksadı ona yazı öğretmekse; yemininin bozulmasından korkarım. Hâvî´de de böyledir.
Filan adamla konuşmam diye yemin eden kimse, uzaktan çağırsa da sesi duyulmasa yemini bozulmaz.
Eğer uzaklık, sesin duyulacağı kadarsa; yemin bozulur. Keza, yemin edilen uyuyor olsa; yemin eden de, onu çağırsa; eğer uyanırsa, yemin bozulur. Uyanmazsa Şeyhu´l - İslâm, Şem-sû´l - Eimme Serahsî´ye göre yemini bozulmaz. Kâdîhân´ın Câ-miu´s - Sağîri´nde de böyledir.
Âlimlerimiz bu görüş üzeredir. Muhtar olan da budur. Nehru´l - FâüVta da böyledir.
Yemin eden, yemin edilenin bulunduğu cemaata varıp selam verse; yemin edilen, selâmı duymasa bile; yemini bozulur. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Eğer, onun haricindekilere, niyyet eylemiz olursa; yemini bozulmaz. Bu Allah ile kendisi arasında olur; hükümde geçer-olmaz. Bedâi´de de böyledir.
Selâm verdiği toplulukta, yemin edilen adam. varsa; bunu bilmese bile, yemini bozulur.
Şayet, «filan hariç size selâm olsun» diye istisna yaparsa; o zaman, yemini bozulmaz.
Eğer : «Bir kişi müstesna,» dese de, yemin eylediği adamı kasdettiğini belirtse; sözüne inanılır. Itabiyye´de de böyledir.
«Filan adamla konuşmamaya» yemin eden kimsenin kapusuna, yemin edilen adam çalsa, yemin eyleyen de, «kim »; «Bu kim » veya «o kim » dese; âlimlerin bazıları : «Yemini bozulmaz.» demişlerdir. Ancak : «Sen kimsin " derse; yemini bozulur. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Bir kimse; filan adamla, konuşmamaya yemin ettikten sonra; yemin edilen çağırsa da, yemin eden de : lebbeyk (= buyur) dese; yemini bozulur. Muhıyt´te de böyledir.
Bunu kapı çalındıktan sonra yaparsa, böyle olur. Eğer : «Burdayım,» derse, yemini bozulur. Hulâsa´da da böyledir.
«Filanla konuşmam,» diye yemin ´eden kimse; yemin edilen adam, bir başka adamı çağırınca yemin eden dö; lebbeyk ( = buyur) dese; yemini bozulur. Gıyâsiyye´de de böyledir.
Konuşmamaya yemin eden kimseye, karısı gelse; o da yemek yiyor olsa ve karısına : «Ne var » dese; yemini bozulur. Muhıyt´te de böyledir.
Karısıyle konuşmamaya yemin eden kimse, eve girdiği zaman, orada, karısından başka kimse bulunmadığı halde «Bunu kim koydu » vsya «Bu nerde » dese; yemini bozulur.
Eğer, evde, karısından başka biri de varsa; o zaman, yemini bozulmaz.
Bu kimse : «Ne olurdu, şiirimi birisi söyleseydi.» deseydi ve evde de, karısından başka kimse, bulunmasaydı yemini bozulmazdı. Hulâsa´da da böyledir.
Filan adamla konuşmamaya yemin eden kimse; o adamın anlamadığı bazı sözler söylese bile, yemininin bozulması gerekir. Muhıyt´te de böyledir.
Yenlin edilen adam, birine sövdüğünde, yemin eden şahıs, onu men etmeye çalışsa; yemin eden şahıs «yapma» deyince, yeminini hatırlayıp sussa; yemini bozulmaz. Çünkü, bu kadar söz, -Konuşma» sayılmaz.
Yemin edilen adam, yemin eden şahsın, babasına sövünce; yemin eden : «Hayır belki de sensin,» dese; yemini bozulur. Fetâvâyi Kâdihân´da da böyledir.
Yemin eden, yemin edilenin içinde bulunduğu topluluktan, başka biriyle konuşsa da maksadı yemin edilene duyurmak olsa; yemini bozulmaz. Hızânetü´l - Müftîn´de de böyledir.
Filan adamla konuşmamaya yemin eden kimse; duvarla konuşarak : «Ey duvar, şöyle şöyle oldu,» dese; -göyesi yemin eylediği adama duyurmak olsa bile,- yemini bozulmaz. Fel-vâ da buna göredir. Fetâvâyi Suğra´da da böyledir.
İmâm Muhammed (R.A.)´e göre bir kimse karışma : «Eğer, kadın alırsam, (veya köle satın alırsam; erkeklerle konuşursam; insanlarla konuşursam) sen boşsun,» dediği halde, bir kadınla nikâhlansa; veya bir. adamla konuşsa yahut bir köle satın alsa; yemini bozulur.
«Miskinlerle veya fakirlerle konuşmam.» diye yemin e-eden kimse; onlardan birisiyle konuşursa, ylmini bozulur. Şayet, bütün erkeklere ve kadınlara niyyet eylemişse; sözüne inanılır! yemini bozulmaz.
Eğer : «Kadınları nikâhladıysam; (veya köle satın aldıy-sam; yahut, erkeklerle konuştuysam...» demiş olursa; yemini bozulmaz; ancak, üç köle satın alması ve benzeriyle yemini bozulur. Şayet : «Köle cinsini niyyet eylediğini söylerse; sözüne inanılır ve tek bir köle almakla yemini bozulur. Câmiu´I - Kebîrde de böyledir.
Adem oğullan ile konuşmamaya yemin eden kimse; eyli-yen; onlardan birisiyle konuşursa yemini bozulur, eğer, tamamım niyyet eylemişse bozulmaz. Sözüne inanılır. Gerçek kendi ile Allahu Teâlâ arasındadır. Sözü hükümde geçerlidir. Bedâi´de de böyledir.
«Filan adamın şu kölesiyle konuşmam,» diye yemin eden kimse; o filanın satın aldığı başka bir köle ile konuşursa; yemini bozulmaz. Câmiu´s - Sağır Şerhi´nde de böyledir.
«Filan adamın, kölesiyle konuşmam,» diye yemin eden kimse; eğer belirli bir köleye niyyet eylemişse, işte onunla konuşunca; yemini bozulur. Eğer, niyyeti yoksa; ister, o şahsın kölesi yemin ederken orda bulunsun, ister bulunmasın, onunla konuşunca, bil-icma´ yemini bozulur. Tahâvî Şerhi´nde de böyledir. .,
Bir kimse : «Filancanın dostu, (veya karısı, veya oğlu) ile konuşmam,» diye yemin eylemiş olsa; (veya bunlara benzer, o adama izafe edilen biriyle mülküyet hükmü olmaksızın) bu şahıs yemin eyledikten sonra yemin edilen adam, bir kadınla nikâhlansa; veya bir oğlu olsa ve yemin eyliyen bununla konuşsa; yemini bozulmaz. Fetâvâyi Kâdihân´da da böyledir.
Bir kimse filan adamın karısıyla konuşmamaya, yemin etse; bu sırada, o adamın karısı olmasa da sonra bir kadın alsa; yemin eden de onunla konuşsa; İmâm Ebû Hânîfe (R.A) ve İ-mâm Ebû Yûsuf (R.A)´e göre yemini bozulur. İmâm Muhammed (R.A.)´e göre bozulmaz. Fetva, önceki iki imamımıza göredir. Tatarhâniyye´de de böyledir.
Bir kimse : «Konuşmam,- diye yemin eylediği kadınla, boşandıktan veya dost iken, düşman olduktan sonra, konuşsa; eğer yemin eylerken: «Şu kadın (veya şu dost)» diye tayin eylemişse; onlarla konuşunca yemini bozulur. Tayin eylememişse bozulmaz.
«Filan adamın, köleleriyie, konuşmam,» diye yemin eden kimse; üç köleye yemin etmiş demektir. O adamın, on kölesinden üçü ile konuşursa; yemini bozulur. Eğer, ikisi ile konuşursa bozulmaz, Fetâvâyi Kâdihân´da da böyledir.
Eğer, tamamını niyyet eylemişse; sözüne inanılır. Sahih olan da budur.
Filan adamın, kanlarıyla veya dostlarıyla konuşmamaya yemin eden kimse; belirttiği kimselerin biriyle konuşmazsa; yemini bozulmaz. Muhıyt´te de böyledir.
Filan adamın kardeşleriyle veya oğullarıyla konuşmamaya yemin eden kimse; onların hiçbiriyle konuşmazsa; yemini bozulmaz. Fetâvâyi Kâdihân´da da böyledir.
Bir kimse : «Filan adamın, kardeşleriyle konuşmam,» diye yemin etse; halbuki, o adamın bir kardeşi olsa; eğer öyle olduğunu bilmekte idiyse onunla konuştuğu zaman, yemini bozulur. Eğer bilmiyor idiyse; yemini bozulmaz. Fetâvâyi Kübrâ´da da böyledir.
Bir kimse : «Şu paltonun sahibiyle, konuşmam,» diye yemin etse ve o palto satıldıktan sonra, konuşsa; yemini bozulur, bil-tema´ böyledir. Eğer, o paltoyu satın alanla konuşursa yemini bozulmaz.
Bir kimse : «Filan adamla konuşursam, onun istediği kadar yeminler üzerime olsun,» der ve o adamla da, konuşursa, ne çok nede az değil- üç yemin keffâreli gerekir. Muhıyt´te de
böyledir.
Bir kimse, farca olarak yemin edip: «Bekerdi nakerdan» dese, «Filan adamla konuşmam,» demiş olur. Hulâsa´da da böyledir.
İmâm Muhammed (R.A.)´e göre : «Bir kimse filan adamla konuşursam; bütün kölelerim ve cariyelerim hürdür,.- der ve o adamla da konuşursa; mâlik olduğu bütün köle ve cariyeleri hür olur.
«Şayet, filan adamla konuşursam; üzerime hac veya umre yapmak gereksin,» diye yemin eden şahıs muhayyerdir Konuşunca, isterse hac; isterse umre yapar. Muhıyt´te böyledir.
Kayın validesiyle konuşmamaya yemin eden bir kimse; karısının yanma girer, kayın validesi de, ona : «Sana ne oluyor Böyle yapma.» der; yemin eden şahıs da: «Yemeye ve içmeye hazırım,» dedikten sonra «Ben, kayın valdeme cevap vermek istemedim. Karımı kasdeyledim.» derse! doğrusu, bu söz, -hükümde geçerli sayılmaz. Zahîriyye´de de böyledir.
«Babamla konuşursam, bütün malım sadaka olsun,» diyen kimsenin yapacağı iş; bütün malını, güvenilir bir kimseye, bir dürülü bez parçası mukabili satar; sonra, babasıyla konuşur, malı olmadığından bir şey gerekmez. Daha sonra da, sattığı gibi geri alır.
Bir kimse, diğerine : «Eğer, filan adamla konuzursan; kölen hür olsun,» der; diğer adam da : «Bu, senin izninle olursa,» der ve onun izni olmadan da, konuşursa; yemini bozulur. Tatar hâmyye´de de böyledir.
«Filan adamla, konuşmam,» diye yemin eden kimse-, yemin eylediği kimse; etle gelip dolaşırken, yemin eden «Ey et» derse; yemini bozulur.
«Konuşmam,» dediği adam apşırmca, yemin eden : «Yer-hamükallah,» derse; yemini bozulur. Hulâsa´da da böyledir.
Yemin eden bu şahıs sokağa çıkıp : «Et.» der; yemin edilen adam da orda olursa; yemini bozulmaz. Kerderî´nin Vecizi´-nde de böyledir.
Bir kimse :«Şu iki adamdan biriyle, her konuşmada, karılarımdan birisi, boş olsun, dese onun ikisiyle bir kelam konuşsa iki karısı boş olur Kâfî´de de böyledir.
Bir kimse, karısına : «Eğer talâka konuşursam; kölem hür olsun,» dedikten sonra; karışma ; «Eğer, istersen; sen, boşsun,» der; kadın da: «İstemem,» derse bazı âlimler : «Kölesi hür olur» demişlerdir. Keza, «şirk ile konuşursam...» diye yemin e-den bir kimse : «Gerçekten şirk büyük zulümdür,» derse; Hasana göre, bu durumlarda niyyetine itibar olunur. Eğer : «Hiç bir şeye niyyet eylemedim,» derse, onun, yemininin bozulacağını görmüyorum,» demiştir. Fakıyh Ebû´l - Leys : «Bana svvelki: kavil sevgilidir.» demiştir. Bazı âlimler ise Hasan´ın kavlini ihtiyar eylemişlerdir, Tatarhâniyye´de de böyledir.
Esed bin Ömer´den : «Karısına, eğer sana iftira yaparsam, kölem hür olsun,» deyip de sonrada sen inşâallah zina e-dicisin diyen kimsenin durumu ne olur diye soruldu : o «Yemini bozulur.» cevabını verdi.
Bir adam, üç defa karısına cima´ yapmadan önce ; «E-ger seninle konuşursam; sen boşsun,« derse; ikinci dsfa söylemesi sebebiyle, birinci yemini bozulur. Bize göre, ikinci yemini bağlı kalır. Cezasız olarak yemini çözülür. Üçüncü de, mün´akid olmaz : Şayet, üçüncü ile, kan´- koca olana kadar yemin etmemiş ve sonra konuşmuş olsaydı, bize göre, ikinci yemin sebebiy-lele talâk vâki olurdu. Kâfî´de de böyledir.
Bir adam, karısına : «Eğer, filan ve filanla, konuşursan; sen boşsun,» _dese, kadın da onlardan birisiyle konuşsa, eğer, niyyetinde her ikisiyle de konuşma varsa; veya niyetinde bir şey yoksa; yemini bozulmaz.
Fğer, niyyetinde onlardan birisiyle konuşma varsa; yemini bozulur. Eğer, bulunduğu yerin örf ve adetinde tamamı değil de, birisi irâde olunursa, yemin edenin niyetine göre olur.
Filan ve filan ile konuşmamaya yemin eden kimsenin niyyeünde bir şey yoksa; veya niyetinde her ikisiyle konuşmamak, varsa; onlardan birisiyle konuşunca, yemini bozulmaz.
Eğer, birisiyle konuşunca yemininin bozulmasını niyyet ey-lemişse; niyyeti gibi olur. Fetâvâyi Kiibra´da da böyledir.
«Şu iki adamla; konuşmam,» diye yemin eden veya fars-ca olarak : «Şu iki şahısla konuşmam,» diyen, kimse; onlardan birisiyle konuşunca, yemini bozulmaz. Eğer, birisiyle de konuşunca, yemininin bozulmasına niyyet eylemişse; o zaman, her hangi birisiyle konuşunca yemini bozulur. Fetâvâyi. Kâdîhân-da da böyledir.
Bir kimse : «Şu topluîuğla veya Bağdatlılarla konuşmak beni müzerime haram olsun,» dese; onlardan her hangi bir insanla konuşursa; yemini bozulur.
Bu, Vallahi şu iki adamla konuşmam,» sözüne muhaliftir. Bu takdirde, biriyle konuşunca, bil - ittifak yemini bozulmaz. Fetâvâyi Kübrâ´da da böyledir.
«Filan ve filanla konuşman bana haramdır,» diyen kimse; bunlardan» birisiyle konuşsa; yemini bozulur. Bazıları : «Eğer, niyyet eylemediyse; bozulmaz» Ancak, her ikisiyle de konuşunca, yemini bozulur demişler. Cevâhirû´IAhlâti´de de böyledir.
«Filan ile veya filan ile konuşmam,» diye yemin eden kimse; ikisinden birisiyle konuşursa; yemini bozulur. Hulâsa´da da böyledir.
Bir kimse : «Vallahi filan ile veya filan ile konuşmam,» derse; ister, önce söylediği adamla; isterse, sonra söylediği adamla konuşsun; yemini bozulur.
Şayet : «Vallahi, filan ve filan veya filan ile konuşmam,» demiş clsaydi; önceki iki kişi ile ve sonraki ile konuşunca yemini bozulurdu.
Eğer, önceki iki kişinin (teker teker) biriyle konuşmuş olsaydı, yenlini bozulmazdı. Kâfî´de de böyledir.
Bir kimse : «İçinde olanla konuşmadıkça, şu evden çıkar-sam; karım boş olsun, der; evde de kimse bulunmaz ve o evden çıkarsa; yemini bozulmaz. Bu İmâm Ebû Hanife (R.A.)´ye göre böyledir. Fetâvâyi Kâdihân´da da böyledir.
Bir kimse, dört kölesine : «Sizden herhangi birinizle, konuşursam; biriniz hariç, hürsünüz,» der ve, sağlığında dördüyle de konuşarak açıklamadan da ölse; hepsi hür olurlar. Kâfî´de de böyledir.
Bir adam; karısına : «Eğer, şu sözü filân adama söylersen; sen boşsun,» dedikten sonra, kadın, o sözü, o adama onun anlamayacağı bir dille söylese; kadın boş olur. Filan adamla konuşmamaya; yemin edipde, onun anlamayacağı şekilde konuşanın, yemini bozulduğu gibi... Muhıyt´te de böyledir.
«Bir şey konuşmamaya» yemin eden kimse; hayvan ve crnsızlerdan bazıları ile konuşursa; yemini bozulmaz.
Eğer, Sağır ve ahrasla konuşursa; yemini bozulur.
Çocuklarla konuşur ve konuşalam onlar anlarsa, yine yemini bozulur.. Anlamazlarsa, yemini bozulmaz. Tatahâniyye´de de böyledir.
Şemsü´I - İslâm Evzencî´den : «Hiç bir kimse ile konuşmamaya yemin eden kimseye; bir kâfir gelerek islâm olmayı isterse; ne yapar diye sorulunca; «İslâm´ın sıfatını söyler; kâfir müslüman olur; ena başka bir şey konuşmaz. Böylece de yemini bozulmaz,» demiştir. Muhıyt´te de böyledir
Bir kimse, karısını bir yabancı ile konuşurken görse ve öfkelenerek karısına : «Eğer bundan sonra, yabancı birisiyle konuşursan benden boşsun,» der; karısı da, kocasının talebesi ile konuşursa, bu mahremlerinden olmaz ve kadın boş olur.
Bu kadın, evinde eğlenen tanıdık ve aralarında mahremiyet olmayan birisiyle veya mahremiyeti bulunmayan, yakın, bir akrabasıyla konuşursa, yine boş olur. Zahiriyye´de de böyledir.
Bir adamla konuşmamaya yemin eden şahıs; başka bir adamla konuşsa; ve : «Ben, bundan başkasını niyyet eyledim,-dese, yemini bozulmaz. «Erkek cinsiyle konuşmam,,, diye yemin etmek bunun hilafmadır. Yâni, yemini bozulur. Muhiyt´te de böyledir.
«Şu gençle konuşmam, diye yemin eden kimse; o genç, ihtiyar olduktan sonra; konuşursa; yemini bozulur. Hâvt´de de böyledir.
«Sabi ile konuşmam,» diye yemin eden kimse; ihtiyar ile konuşsa yemini bozulmaz. Muhıyt´te de böyledir.
«Bir adamla konuşmam,» diye yemin eden kimse; sabi ile konuşursa; yemini bozulur. Zahîriyye´de de böyledir.
«Kadın île konuşursam, kölem hür olsun,» diyen bir kimse» küçük kız ile konuşursa yemini bozulmaz. Şayet : «Eğer, bir kadınla evlenirsem...» demiş olsa da, sabiye ile evlense; yine yemini bozulur. Çünkü, sabilik konuşmamaya mânidir. Yemin ederken sabiye ile konuşmamayı murad eylemez. Evlenmek böyle değiHir. Bahru´r - Râik´ta da böyledir.
Bir kimse, sabi ile veya gulâm ile vsya genç ile veya orta yaşlı ile konuşmamaya yemin etse; bizo göre, şeriatte : Gu-lam : Buluğa erişmeyen demektir Bülüğa erişince genç sayılır ve fetâ denilir. İm ânı Efaû Yûsuf (R.A.)´a göre, genç : Onbeş yazından, otuz yaşına kadar olanlardır. Kehl : ( = orta yaş) ise, otuz yaştan, elli yaşa kadar olandır. İhtiyar, elliden yukarı olandır
Onbeş yaşından aşağı olana genç denmez. Otuz yaşından a-şağı olan da kehl f = orta yaşlı) sayılmaz. Elli yaşından aşağı olana da ihtiyar denilmez.
Bu arada, itibar, saçın ağarıp ağarmamasmadır. Nevâidir´-de : Orta yaş, otuzla kırk arasıdır. İhtiyar, elliden yukarı olandır. Her ne kadar, saçma beyazlık düşmese bile böyledir.
Eğer, bir kimse kırk yaşında olur; sacının da beyazı fazla bulunursa; o da ihtiyar sayılır. Eğer, beyazı çok değilse; ihtiyar sayılmaz. İmâm Muhammed (R.A.)´e göre Gulam : Onbeş yaşından aşağı olandır. Genç ve fetâ: Onbeşten yukarıda bulunandır. Kelıl (= orta yaşlılık) kırk ile altmışın arasıdır. Yalnız, bu arada saçının fazlası beyaz olana da ihtiyar denilir. Her ne kadar yaşı elli olmasa bile böyledir. Yalnız, kırka varmadan, orta yaşlı olmaz; kırkı geçmeden de ihtiyar olunmaz.
Bir kimse : «Filanın oğulunun yetimleri ile konuşmam,» veya «Filanın oğlunun .dulları ile konuşmam,» veya «Filanın oğlunun, evlileri ile konuşmam,» veya «Filanın oğlunun kızları´ ile konuşmam,» diye yemin ederse; bu yeminlerde geçen kelimelerin mânâları şöyledir : : Yetim : Babası ölen ve bülüğa erişmemiş olan kimsedir. Bülüğa erişmişse yetim denilmez. İmâm Muhammet! (R.A.)´e göre de, bu böyledir.
Dul ise : Bu da, kocası cima´ etsin veya etmesin, kocasından ayrılan muhtaç.kadındır. Bu isim, kadından başkasına verilmez. Ve bu isim, ancak, bülüğa erişmiş ve zevcinden ayrılmış olana söylenir. Bu isim, muhtaç ve fakir olmayana verilmez. Evli kadın´a gelince : Caiz olsun, bir nikâhla kendisine cima´ olunan her kadının ismidir. Kocasından zengin olsun, fakir olsun veya bülüğa erişmiş veya erişmemiş olsun, ayrılan kadına verilen isimdir.
Seyyib : Helâl veya haram olarak cima´ olunmuş, kocası var veya yok, küçük veya büyük, zengin veya fakir, her kadına verilen isimdir.
«Sen, benimle konuşmadıkça veya bana söylemedikçe veya benimle konuşana kadar, seninle konuşmam,» diye yemin 3den kimse, o şahısla beraberce selamlaşsa; İmâm Muhammed (R.A.)´e göre, yemini bozulur. İmâm Ebû Yûsuf (R.A.)´e göre, bozulmaz. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Bir kimse : «Mekke´ye giderse, onunla konuşmam,» diye yemin etse-, diğer şahıs da Mekke´ye gitse; yoldan geri, dönse ve yeminden şahıs o zaman konuşsa, yemini bozulur. İtâbiy-ye´de de böyledir.
Bir adam, arkadaşına´: «Kğer, senden önce konuşursam veya evlenirsem kölem hür olsun," dese deT karşılaşınca ayni anda selamlaşmalar veya beraberce evlenseler yemini bozulmaz. Kâfi´de de böyledir.
Yemin eden kimseden, yemin düşer; Ve, bu yemin hükmüyle, ebediyyen yemini bozulmaz. Çünkü, yemin eyleyenin sözü, her zaman yemin olunan sözünden, sonra olmuş olur.
Bir adam karısına : «Eğer, sendan önce konuşursam; sen boşsun,» dediği vakit, karısıdâ ona : «Ben de, sen konuşmadan önce, konuşursam; cariyem hür clsun.» der; bundan sonra, Kocası konuşursa; yemini bozulmaz. Kadının da yemini bozulmaz-
Çünkü, o kocasından evel konuşmarmştır.
Eğer her ikisinin de yemini beraber oimuş olsaydı, lâyık olan yine beraberce konuşmaktı, o zaman, her ikisi de yeminini bozmuş olmazdı. Keza, başka birisine ; «Eğer, senden önce konuşursam; kölem hür olsun,- diyen kimse ile karşılaşmalarda aynı anda selamlaşsaiar yemin edinin yemini bozulmaz. Muhıyt´te de böyledir.
Bir topluluk, bir mecliste, konuşurlarken bunlardan birisi : "Bundan sonra, kim konuşursa; karısı boş olsun.» dedikten sonra, kendisi konuşursa karısı boş olur. Fetâvâyi Kâdîhân´da
da böyledir.
Bir kimse : «AbduUahın çocuğu ile, kim konuşursa; söyle olsun...» der ve yemin edenin de adı Abdullah olursa, bu şahıs, kendi çocuğu ile konuşunca; yemini bozulur. Hulâsa´da da böyledir.
Bir kimse : «Vallahi, filan ile konuşmam, estağfiruüah, inşallah..." dese, îmâm Ebû Yûsuf (R.A.)´e göre istisna etmiş o-lur ve diyâneten yemini bozulmaz. Fetâvâyi Kâdihân´da da böyledir,
İmânı Muhammet! (R.A)´c çnvc bir adanı : Vallahi, bir kimse ile konuşmam; ancak filan ile vey filân ile konuşurum,» dese; onların İkisiyle veya birisyls konuşabilir.
«Hiç bir kimse ile konuşmam yalnız Basralı veya Küfe-li biri ile konuşurum,» diye yemin eden kimse; onlardan birisiyle veya her ikisiyle konuşsa; yemini bozulmaz.
Keza, Küfeli veya Basralı birçok kimse ile konuşsa; yine, yemini bozulmaz, Keza : «İnsanlardan şu iki adam hariç, hiç biriyle kGnuşmam,» diye yemin eylese ve şayet «şu iki adamın lairisi hariç, ebediyyen hiç kimse ile konuşmam,» demiş olsa onlardan ancak birisi müstesna kalmış olur. Eğer, birisiyle konuşursa; yemini bozulmaz. İkisiyle de konuşursa yemini bozulur.
Keza : «Küfeli veya Basralı iki kişiden birisi hariç, hiç bir kimse ile konuşmam,» diye veya «Küfeli veya Basralı olan şu iki kişinin birisi hariç kimse ile konuşmam,» diye yemin eden kimse onlardan birisiyle veya her ikisiyleöe konuşursa, yemini bozulmaz. Muhıyt´te de böyledir.
Bir kimse : «Vallahi, bir kimse ile konuşmanı; yalnız bir kişi, küfeli hariç,» diye yemin etse ve küfeli iki kişi ile konuşsa yemini bozulur.
Şayet : «Kûfeli ehlinden, bir kişi hariç,» demiş olsaydı da; hepsiyle konuşsaydı: yemini bozulmazdı..
Bir kimse .- «Eğer Zeydin oğlu ile konuşursam; karım boş olsun,» der; bir başka adam da : «Amr´in oğlu ile konuşursam; kölem hür olsun,» dedikten sonra; konuşurlarsa; yeminleri bozulur. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
«Filan adam ile konuşmam,™ diye yemin eden kimseye; yemin olunan adam, sevindirici bir haber söylese; yemin eden de, «elhamdülillah» dese; veya üzücü bir haber söylese de, yemin eylende : «înnâlillah,» dese, yemini bozulmaz. Tatahâniyye´-de de böyledir.
Bu şahıs, eğer: «Allah, bize de, sana da ecir versin,» derse; yine yemini bozulur. Hulâsa´da da böyledir.
Bir kimse : «Eğer seninle konuşursam, eve girmem haram olsun; filanca ile konuşmam da,» dediği halde eve girse ve o filanca ile de konuşsa; yemini bozulur.
Şayet : «Filan ile konuşamam da, haram olsun,» demiş ol-saydi; yemininin ikise de bozulmuş olurdu, Tatarhâniyye´de de böyledir.
Bir adam karısına: «Eğer filane ile konuşursan; sen boşsun,» dedikten sonra, karısı çamaşır yıkasa; konuşmaması gereken kadın da : «Temiz yıkadın,» deyince diğeri, o kadını tanısın veya tanımasın «Evet» dese; bu sözlerle; kadın boş olur. Zahîriyyc´de de böyledir.
Aslolan : Gerçekten konuşmak, anlatmak, hitap oylc-mek dudakla olur. İtbiyye´de de böyledir.
Bir adam diğerine : -Eğer, filan adam geldi diye haber verirsen; karım boş olsun.» veya «Kölem hür olsun» der; diğeri de yalandan haber verirse; yemin bozulur ve köle hür olur.
Eğer : «Bana, filan adamın geldiğini haber verirsen...» demiş olduğu halde, o, yalandan haber verseydi, yemin bozulmaz; köle hür olmazdı.
Bir adam, diğerine : «Eğer. karımın evde olduğunu bana haber verirsen; şöyle olsun...» der; o da yalandan haber verirse; yemini bozulur, fiöer : «Karımın evdeki ysrini söylersen,..» der: oda, yalandan haber verirse,- yemini bozulmaz.
Bir adam diğerine : «filan adam, geldi diye veya filan adamın geldiğini müjdelersen, şöyle olsun,» diye yevmin eyîese; diğer adamda yalandan müjdelcse, yemini bozulmaz.
«Eğer filan adamın geldiğini (veya geldi diye) bildirir-sen, şöyle olsun...» diyen bir kimseye; diğer adam, yalan olarak haber verirse; yemin bozulmaz.
Şayet, doğru olarak haber verdiği halde, yemin eyleyen, daha önce filanın geldiğini bilirse! yemin yine bozulmaz.
Fakat, yemin ederken : «Eğer, bana haber vsrırsen...» elemiş olsaydı; bu durumda, yemin eden kimse! diğerinin haber vermesinden önce, o şahsın geldiğini bflse bile,- yemini bozulurdu.
«Eğer bildirirsen..." demekle, «haber verirsen...» demeyi kasdeyiemişss; o zaman da, yemini bozulur, lâyık olan da, hem diyâneten hem de, hükmen kasdını kabul eylemektir. Bir kimse :
«Eğer, bana filan geldi diye, yazarsan» dediği zaman o şahıs, ena yalandan yazsa; mektup yemin eyleyene varsın veya varmasın, yemin bozulur.
Şayet : «Filanın geldiğini, bana yazarsan...» der; o da, yalandan yazarsa; yemin bozulmaz.
Diğer şahıs, yemin eden kimseye, şu şekilde yazarsa : Gerçekten, filan adam geldi. Hakikaten, o adam da mektup yazılmadan önce gelmiş, olsa fakat mektup yazan, onu bilmese; yemin bozulur. .
Bir adam; filanın sırrını filana açmayacağına ebodiy-yen yemin eylese de ya mektupla yazsa veya söylese veya filanın sırrı söylemi diye sorulunca başı ile işaret eylese, yemini bozulur. .
Keza : «Filan adamın, sırrını filan adama ifşa eylemeye-ceğine,» veya «Filanın sırrını, filana bildirmemeye» veya «yerini bildirmemeye» veya «Sırrını gizleyeceğine yemin eyleyen,» veya «sırrını örteceğine yemin eyleyen,» veya «filana işaret eylem ey eceğine» yemin eden kimse; bunlardan birisini yaparsa; yemini bozulur.
Eğer, bunların tamamında, işaretten başka, söylemekle, yazmakla haber vermeyi kasdeyledi ise; Allah ile kendi arasındadır. Hükümde, inanılıp inanılmayacağı hakkında bütün âlimler : «inanılmaz,» demişlerdir.
Sonra da bu şekildeki yemininin kurtuluş yolunu ararsa; çâre şudur : «Biz, yerlerin ve sırların halini söyleyeceğiz Sen, yemin eylediğin adamın yeri ve sırrı olmadığı zaman hayır de ve biz, o adamın yerini ve sırrını söyleyince sus,» denilir. İşte, böyle yapılınca yemin edilenin sırrı ve yeri belli olsada yemin edenin yemini bozulmaz.
Filan kadını çahştırmamaya yemin eden kimse; ona ima eylese ve onu çalıştırsa : (halbuki işaretler büyüklerin halidir.) Kadın çalışsa da, çalışmasa da, yemin eden şahsın yemini, bozulmaz-
Bir adamın sırrını veya yerini diğer bir adama haber vermemeye yemin eden kimse; onu, yazmakla veya mektup yollamakla haber verse; yemini bozulur.
Keza; müjdelememeye yemin eden bir kimse; yazsa veya mektupla müjdelese yemini bozulur.
Şayet, yemin eden kimseye; «Filan adamın sırrı, şu değiîmi veya» yeri, filan yer değil mi denüse; o da, başıyla «evet» diye îmâ eylese; bu bir haber beşaret olmadığından, yemin eyleyenin yemini bozulmaz.
Eğer, baş işareti ili haber vermeyi veya beşaret eylemeyi kasdeylemişse; hem diyâneten hem de, hükmen tasdik olunur.
«Filan adamın malını ikrar eylemem,» diye yemin eden kimse : «Şöyle, şöye mi » denilince: oda başı İle «evet» diye işaret yapsa; yemini bozulmaz.
«Filan adamın, sımm söylemem» diye yemin eden kimse; bu haberi yazmakla; işaret etmekle, yemini bozulmaz.
Şayet : «Filan adamın sırrı şu mu » veya «yeri şura mı » denilince; yemin eden «evet» dese; yemini bozulur.
Bu şekilde, yemin eden kimse; yeminden sonra ahras olsa; konuşmaya kudreti yetişmese; yemini, işaret üzere ve yazmakla olur.
Yalnız, bir her hariç : O da : Bir adamın sırrını konuşmayacağına, veya haber vermeyeceğine, yemin eden kimsenin yemini işaret ve yazmakla bozulmaz. îşâröt ve yazmak ahras olduktan sonra olsa bile böyledir.
«Filan adamı çağırmam» diye yemin eden kimse; onu yazmakla veya mektupla çağırırsa; yemini bozulur. İmâm Muhammet! (R.A.)´e göre, tebliğ, haber menzilindedir. Bu yazmakla da, haber yollamakla da, hasıl olur. Keza, bu hatırlamakda, yazmak ve haber yollamakla hasıl olur.
Bir kimse : «Hangi kölem,´ beni şöylece sevindirirse; hürdür,» dese; kölelerde, birlikte müjdeleseler, hspside hür olurlar.
Eğer, birisi önceden müjdelerse ,o hür olur. Onlarda, birisi haberci yollasa; eğer, haber veren de, yemin eden kimsenin kölesi ise, işte o hür olur.
Eğer, haber veren, haberi kendini gönderen köleye mal ey-lemezse, bu köle, hür olmaz. Muhıyt´ta de böyledir.
Bir kimse, diğerine : «Eğer, bana şu taş altındır veya şu erkek kadındır diye haber verirsen...» diye bir şeye yemin eylese; o da, haber verse şart yerini bulduğundan yemin bozulur. Şayet : «Eğer, bildirir veya müjdelersen...» demi şolsaydi; yemini bozulmazdı. Tatarhâniyye´de de böyledir.
Bir kimse, «filancaya mektup yazmam,» diye yemin ettiği halde, emredip bir başkasına yazdırsa; eğer, yemin eyleyen hükümdar ise, onun emreylenıesi kendi yazması yerinde olduğundan, yemini bozulur. Bedâi´de de böyledir.
Bir kimse : «Kur´âıı´dan sûre okumam,» diye yemin ettiği halde, bir sûreye gözüyle, sonuna kadar baksa; yemini bozulmaz. Bu ,bil - ittifak böyledir. Fetâvâyi Dûmrâ´da da böyledir.
Bir kimse «Filan adamın kitabını okumam.» diye yemin etse de, ona baksa ve kitabın içinde ne olduğunu anlasa; îir.ftm Ebû Yûsuf (R.A.)´a göre, yemini bozulmaz. Fetva da, buna göredir.
Bir kimse : «Filan adamın mektubunu okumam,» diye yemin eylese de, bir satırını okusa, yemini bozulur. Eğer, yarım satır okursa, yemini bozulmaz. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
«Bir süreyi okumamaya» yemin eden kimse; o sureyi okuyup, bir harfini okumasa; yemeni bozulur. Eğer, uzunca bir âyetini okumazsa; yemini bozulmaz. Bedâi´de de böyledir.
«Bir şiire benzetmemeye» yemin eden kimse; o şiirin yarısına benzetse; yemini bozulmaz. Eğer, o yarım beyt diğer bir şiirden bir beyt ise yine yemini bozulmaz. İmâm Muhammet! (R.A.)´e göre farslı bir adam el - hamd sûresini arapça okumamaya yemin eylese de, lalın ile okusa; yemini bozulmaz. Eğer adam fasih kimse ise, o zaman bozulur.
«Yazı okumamaya» yemin eden kimse, yumurta veya başka şey üzerine yazılmış yazıyı okursa ve «ben, kağıt üzerinde olanı okumamayı kast eyledim» derse; gerçek, kendi ile Al-lahu Teâlâ arasındadır. Hükümde bu sözü geçerli olmaz Mu-hıyt´te de böyledir.
«Bugün kur´ân okumayacağım,» diye yemin eden kimse; namazda veya başka yerde okursa; yemini bozulur. Keza : «Rükû´ ve secdeleri yapmayacağım,» diye yemin eden kimse; bunları namazda veya başka yerde yaparsa, yemini bozulur.
Eğer, yemin eden kimse; besmeleyi okur da, sûre-i Nemil´de olanı kast eylerse; yemini bozulur; değilse bozulmaz. Çünkü, insanlar besmeleyi teberrük için okuyorlar; kıraat için okumuyorlar. Fetâvâyi Kât hân´da da böyledir.
Bu şekilde yemin eyleyene çâre Farzları cemaatla kılarsa; yemini bozulmaz; şayet, bir rek´atı kazaya kalır da, onu yalnız kılarsa, yemini bozulur.
Kadın, böyle yemin eylemişse; kocasına veya başka bir mahremine iktidâ eyleyerek kılar ve yemini bozulmaz. Muhıyt-te de böyledir.
Vitir namazını kasdeden kimse; Ramazanın haricinde de, bir başka vitir kılana uyarsa; yemini bozulmaz. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Kur´ân okumamaya yemin eden kimse; Fatiha Sûresini, duâ niyyetiyle okursa, yemini bozulmaz. Zahiriyye´de de böyledir.
Bir kimse : «Eğer Kur´ânm bütün sûrelerinden okursam; sadaka vermek, üzerime borç olsun.»-derse : İmâm Muhammed (R.A.)´e göre bütün Kur´ân üzerine yemin eylemiş olur. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir
Bir adam : «İstersen, yemin üzerime olsun,» der; diğeri-de : «İsterim,» derse; yemin etmiş olur. «Eğer filanla konuşursam yemin üzerime olsun,» diyen de böyledir. Muhıyt´te de böyledir.
Bir kimse, karısına : «Eğer, filan adamın evine gider ve onunla konuşursan, benden boşsun,» der; kadın da, onun evine gitmez; fakat başka bir yerde, o adamla konuşursa; yemin bozulmaz.
«Eğer, filan adamın evine gitmez ve onunla konuşmazsan benden boşsun,» demiş olsa ve evine gitmese, fakat başka bir yerde konuşsa yemini bozulur. Ve karısı boş olur.
Bir kimse, karısına : «Benimle bugün yaptığım filan adama söylemezsen; sen, boşsun.» der; kadın da dediği gibi konuşur fakat, o adam duymazsa; kadın boş olmaz.
«Eğer,-bu gün bana söylemezsen sen boşsun,» der; kadın da söyler; fakat kendisi duymazsa; bu kadın boş olur. Hulâsa´da da böyledir.
Bir adam, kimsenin aybını söylememek üzere karısının talâkına yemin etse; karısı ile konuşurken de : «Filan içki içti ve içki sattı; sonrada tevbe eyledi,» dese karısı boş olur. Sirâcü´l-Vehhâc´da da böyledir.
«Bir sene, konuşmamaya» yemin eden kimse, senin baki kalan günlerinde konuşmaz.
Bir ay konuşmamaya yemin eden kimse; yemin eylediği günden itibaren, bir ay konuşmaz. Kâfî´de de böyledir.
«Aylara, konuşmam» diye yemin eden kimse; İmâm E-bû Hanîfe (R.A.)´ye göre üç ay konuşmaz.
«Seninle, senelerce konuşmam,» diye yemin eden kimse; üç sene konuşmaz. Bu bil - ittifak böyledir. Bedâi´de de böyledir.
«Hin veya zaman konuşmamaya» yemin eden kimse; nefi de olsun, isbatta olsun, altı ay konuşmaz.- (misâl : «Bir müddet veya bir zaman oruç tutacağım.» diye yemin eden kimss-; eğer, bir "zaman tayin eylememişse; altı ay oruç tutar. Eğer, muayyen zamana niyyet etmişse; tasdik edilir. Dehir de, böyledir. İmâm Ebû Yûsuf (R.A.) ve İmâm Muhammed (R.A.)´e göre, niy-yetinde belirli bir azman yoksa; bu müddet altı aydır. İmâm Ebü Hanîfe (R.A) «Dehir nedir Ben bilmiyorum,» demiştir. İhtilaf kelime nekre (= belirsiz) olduğuna göredir. Eğer, marife (= belirli) olursa; bil - icma ebediyet ifade eylerler Tebyin´de de böyledir.
Zamanlara konuşmamaya, yemin eden kimse; İmâm Ebû Hânife (R.A.)´ye göre, altmış ay konuşmaz. Sirâcü´İ - Veh-hâc´da da böyledir.
«Dehirlerce konuşmamaya» yemin eden kimse;, İmâm Ebû Yûsuf (R.A.) ve İmâm Muhammed (R.A.)´e göre en sekiz ay konuşmaz. Tahâyî Şerhi´nde de böyledir.
Ömür boyu konuşmamaya yemin eden kimse: niyeti yoksa, ömrünün sonuna kadar konuşmaz, Eğer, nekre olarak «omren» demişse İmâm Ebû Yûsuf (R.A.)´a göre altı aydır, hin gibi. Eğer, «bir hukup» demişse; bu müddet seksen senedir. Si-râcü´l - Cehhac´da da böyledir.
Asıl´da : Ayın evveli; yansı geçmeden önceki zamandır.
İmâm Ebû Yûsuf (R.A)´a göre, bir adam, «filanca ile, aym evvelinde, günün sonunda konuşmam,» diye yemin eylese ve günün evvelin de, aym sonunda da konuşmam... dese; onboşin-ci ve on altıncı günleri konuşmaz. Hulâsa´da da böyledir.
«Annesiyle, üç yıl konuşmamaya» yemin ve talâk üzere şart eden kimsenin haber yollayarak, annssinin kendinden râzi olmasını ve hakkını helâl etmesini istemesi uygun olur. Hâvî´de böyledir.
İmâm Mulıammed (R.A.)e «Senenin veya aym bu gününde konuşmam,» diye yemin eden kimse;´ seneler veya aylar devreyledikce, o gün, konuşmaz. Tatarhâniyye´de de böyledir.
Bir kimse : «Filan ile, bu senemizde konuşmam, diye yemin etse; muharrem ayını nbaşma kadar, konuşmaz, -yoksa, yemin ettiği andan itibaren bir sene değil.-
Bir adam, karışma : «Eğer, seninle seneye kadar, konuşursam; sen boşsun, git ey Allah´ın düşmanı,» dese; kadm boşanmış olur. Muhıyt´te de böyledir.
Bir kimse : «Vallahi, aydan sonra bir ay, seninle konuşmam,» diye yemin etse işte o, iki ay konuşmama sözü menzilindedir. Keza : «Vallahi, seneden sonra bir sene, seninle konuşmam,» diye yemin etse; «iki sene konuşmam» demiş olur,
Bir kimse : «Vallahi, bu aydan sonra, seninle bir ay konuşmam,» derse; bu şahıs, içinde bulunduğu ayda konuşur; ondan sonraki ayda konuşmaz. Zehıyre´de de böyledir.
Bir kimse : «Vallah; filan adamm geldiği günde, seninle konuşmam,» derse; günün evelinde, o adamla konuşur; günün sonunda da, «gelirse» dediği adam gelirse; yemini bozulur.
Şayet, o gelecek adam günün evvelin gelse de yemin eden şahıs günün sonunda konuşsa; bütün âlimlere göre, yemin bozulmaz. Muhıyt´te de böyledir.
Bir adam : «Filan adamın gelmesinden önceki bir ayda; filan adamla konuşamam,» diye yemin etse ve aym başında «konuşmam» dediği o adamla konuşsa; «gelirse» dediği adam da ,aym son günü gelse; yemini bozulur.
Bir adam : «Vallahi, filan adamm gelmesinden önce, bir ay seninle konuşmam,» dedikten sonra konuşsa; beş gün sanra da,- o adam gelse; yemini bozulmaz. Muhıyt´te de böyledir.
Bir kimse : «Vallahi, bir gün hariç veya bir günden başka, senin, bir ay konuşmam,» diye yemin etse; işte o, niy-yjeti üzerinedir. Eğer, niyyeti yoksa; istediği günü seçebilir. Çünkü, gün nekredir yani belirli değildir
Şayet : «bir gun noksan,» demiş olsaydı, yirmi dokuz gün konuşmaması gerekirdi. Çünkü, ^noksan, bir şeyin sonunda otur* fcâmiu´I - Kebir Şerhi´nde de böyledir.
Bir kimse : «Filan ve filan ile bir gün hariç, bu sene konuşmam,» diye yemin etse; eğer, ikisiyle de ayni günde konuşursa; yemini bozulmaz.
Eğer, birisiyle bir gün, diğeri ile de, başka bir günde konuşursa; yemini bozulur.
Şayet, birisiyle konuştuğu gün, diğeri ile de, konuşda; yemini bozulmaz.
Eğer, belli bir günü istisna eylemişse; birisiyle o belli günde konuşsa da, diğeri ile başka bir günde konuşsa-, yemini bozulmaz.
Ve eğer, bir gün hariç ikisiylede bir ay konuşmamaya yemin eylemişse; eğer, bir günü tayin eyleyerek niyet eylemişse; işte, o gün konuşabilir. Eğer, böyle bir niyeti yoksa, dilediği günü seçer. Muhıyt´te de böyledir
Bir adam, Karısına : «Filan adamla bir gün konuşursam; sen, benden boşsun,» dese; işte o, geceli ve gündüzlü bir gün h az. Şayet, gece veya gündüz konuşursa yemini bozulur.
Eğer Hassaten, gündüzü niyyet eylemişse; hükümde, sözü doğrulanır ve geçerli olur. Kâfî´de de böyledir.
Bu kimse : «Eğer, gece filanla konuşursam veya gece filan gelirse; sen boşsun,» demiş olsa da, gündüz konuşsa; veya adam gündüz gelse; kadın boş olmaz. Çünjtü, gece lügatte gecenin karanlığının ismidir. Burda örf yoktur. Bedâi´de de böyledir.
Bir adam, karısına : «Eğer filan ile konuşursam; sen boşsun; yalnız filanın gelmesi-veya gelene kadar müstesna veya filan izin verene kadar müstesna» dediği halde konuşursa; kadın boş olur. Eğer , adam geldikten veya izin verildikten sonra konuşursa; kadın boş olmaz.
Keza : «Eğer filan ile konuşursam; sen boşsun; ancak filan gelirse müstesna,» der ve o adam ölürse; yemin, İmâm Ebû Ha-nîfe (R.A.) ve İmam Mulymımed (R.A.)´e göre düşer. Kâfî´ds de böyledir.
Bizzat, bir gün, bir adamla konuşmamaya yemin eden kimsenin yemini, o güne aittir. Gecesi beraber değildir. Tahâvî Şerhi´nde de böyledir.
Bir kimse : «Günlerce onunla konuşmam,» diye yemin ettiği zaman; İmâm Ebû Hanîfe (R.A.)´ye göre, on gün konuşmaz. Hidâye´de de böyledir.
«Günlerce onunla konuşmam,» diye yemi neden kimse : Cami Kitabına göre üç gün üzerine yemin etmiş sayılır, «Bunun hilafı, söylenmemiştir. Sahih olan da budur.» denilmiştir.
«Çok günler, onunla konuşmam,» diye yemin eden kim-, se; on gün üzere, yemin etmiş sayılır. Bu, İmâm Ebû Hanîfe (R. A.)´nın kıyasında böyledir. Bedâi´de de böyledir.
Bir adam: «Seninle, her gün konuşursam; şu yemin üzerime olsun,» dese de, onunla, iki gün konuşsa, iki yemini bozulmuş olur. Şayet, her iki günde konuşursam demiş olcaydi, bir yemini bozulurdu. Tatarhâniyye´de de böyledir.
Bir adam: «Onun şu günlerinde, filan adamla konuşmayacağım,» diye yemin etmiş olsa; İmâm Ebû Yûsuf (R.A.)´e göre, o, üç gün konuşmaz. Şayet, «bütün günlerinde konuşmayacağım.» demiş olsaydı; ömür boyu konuşamazdı. Fetâvâyi Kâdi-hân´da da böyledir.
«Seninle, on gün konuşmayacağım,» diyen kimse; bu sözü, Cumartesi gününde söylediyse, iki cumartesi konuşmaz. Çünkü, on günün içinde, cumartesi günü, iki defa dolanmaz Keza : «Seninle, cumartesi günü, iki günü, iki gün konuşmam» dese; iki cumartesi günü konuşmaz. Çünkü, cumartesi günü, iki gün olmaz ve iki günde iki cumartesi arka arkaya gelmez; onun muradının, iki defa, cumartesi günleri konuşmak olduğu anlaşılır.
«Eğer, cumartesi günü, üç gün konuşmam; seninle,» diye yemin eylemişse; o üç günün hepsinin de, Cumartesi günleri olması gerekir. Câmiu1! - Kebîr Şerhi´nde de böyledir.
Bir kimse : «Onunla bir gün bir sene, bir gün, konuşmam.» veya «Bir sene, bir gün, konuşmam,» der; eğer aynı günü niyyet eylemişse; bütün sene, o güne tesadüf eden günde konuşmaz.
Şayet, bir şeye niyyet eylemişse; sene boyu haftanın cum´a günü konuşmaz.
Eğer, bir cum´a konuşursa; yemini bozulur. Itâbiyye´de de böyledir.
Filan adamla, on güne kadar konuşmamaya yemin eden kimsenin yeminine onuncu günde girmiş olur. Fetâvâyi Kâdî-hân´da da böyledir
«Onunla bugün veya yarın konuşmam,» diyp yemin eden kimse, bu gün veya yarın konuşsa; yemini bozulur. Itâbiyye´de de böyledir.
«Vallahi; onunla, bugün ve yarın konuşmam,» diyen kimse : o günün kalan kısmıyla; yarın, konuşmaz. Aradaki gece ise, yeminin içine girmez. Bedâi´de de böyledir.
«Onunla, bugün ve yarın ve öbür gün, konuşmam,» diye yemin eden kimse; gecede olsun, gündüzde olsun, bir tek söz söyleyemez. Şayet, «Bu günde, yarın, öbür günde, konuşmam.»
demiş olsaydı; o üç günde, ayrı ayrı konuşmadıkça yemini bozulmazdı. Ve gece konuşsa bile yine yemini bozulmazdı. Ksrder"nin Veçîzi´nde de böyledir.
İmâm Muhammed (R.A.)´e göre «Filan adamla, iki gün arasında bir gün konuşmam,» diyen kimse; bir niyyeti yoksa; işte o, «vallahi, onunla bir gün konuşmam» diyen gibidir. Muhiyt´te de böyledir.
Eğer, gece : «Onunla, bir gün konuşmam,» derse; O andan, güneş batana kadar, konuşamaz Itâbiyye´de de böyledir.
Eğer, yemininden sonra, şafak yeri ağarmadan, konuşursa; sahih kavle göre, yemini bozulur. Muhiyfte de böyledir.
Şayet gündüz : «Onunla, gece konuşmam/, derse; o andan itibaren, fecrin tulûuna kadar, konuşmaz. Itabiyye´de de böyledir.
Günün bazı kısımmda : Onunla bir gün konuşmamaya yemin eden kimsenin yemini, o andan itibaren, yemin eylediği dakikaya kadar, gece ve gündüz devam eyler.
Keza, gecede iken : «Gece konuşmam,» diye yemin edenin yemin müddeti, o dakikadan itibaren, gelecek gecenin o anma kadar, gündüzde dahil olmak şartıyla devam eyler. Bedâi´de de böyledir.
«Vallahi, seninle, bir gün ve birgün konuşmam,.» veya «iki gün konuşmam,» diyen kimse; aralardaki gecelerde de konuşamaz.
Şayet : «Seninle, bir gün ve iki gün konuşmam,- dese; üçüncü gün sona erince, yemin de nihayet bulur. .
Eğer : «Seninle, bir gün, iki gün değil, konuşmam,» der ve üçüncü 1 gün, konuşursa; yemini bozulmaz.
Bir kimse gecenin yarısında veya gündüzün ortasında: «Vallahi, seninle, iki gece konuşmam,» demiş olsa! yarının ayni saatma kadar da, konuşmasa; yemini bozulmaz.
«Filan adamla, otuz gün konuşmam diye yemin ettiği zaman, yemin eylediği andan itibaren, otuzuncu günün batışına kadar konuşmaz. Muhıyt´te de böyledir.
Günün bir kısmında .- «Vallahi bugün, onunla konuşmam,« diyen kimse; o günün geride kalanı kadarında, konuşmaz. Şayet, geceleyin yemin eylemişse; yarının gün batınıma kadar konuşmasıyla yemini bozulur. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Gündüzleyin : «Bu gece konuşmam,» diye yemin eden kimsenin yeminine, o günün kalan kısmı dâhil olmaz. Bu yemin, geceye mahsusdur.
«Gecenin evvelinde, niyyeti olmaksızın : «Bugün konuşmam,» diye yemin eden kimsenin; yemini geçersizdir.
Eğer, gecenin sonunda yemin eylemiş olsaydı, işte o, gelecek günde,, konuşamazdı.
«Vallahi, filan adamla, günlerimin birisinde, konuşurum veya günlerimin birinde veya ikisinde çıkarırım veya günlerim de çıkarırım,» dese işte o kimse, o gün ve gece de dâhil olmak üzere, on günden az bir zamanda konuşur veya çıkarırsa yemin yerini bulmuş olur. Eğer, on gün geçene kadar konuşmaz veya çıkarmazca; yemini bozulur. Muhıyt´te de böyledir.
Üç gün konuşmam! yalnız, bu gün hariç, diye yemin eden kimse! o günden sonra, iki gün konuşmaz. Şayet : «Bu günden gayri veya bugünden başka,» demiş olsaydı, bu durumda, üç gün konuşmazdı. Itabiyye´de de böyledir.
«Filan adamla, bu evde olduğu müddetçe, konuşmam.» diye yemin eden kimse, o adam, o evden eşyalarını çıkardıktan sonra, gelse ve o zaman konuşsa; yemini bozulmaz. Muhıyt´te de böyledir.
Keza : «Evde durduğu müddetçe» dese, yine böyledir. İzah -da da böyledir.
«Bağdad´da kaldığım müddetcs, seninle konuşmam,» diye yemin eden kimse; kendisi bizzat Bağdat´tan çıkınca; yemin kalmaz. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
«Şu elbise üzerinde olduğu müddetçe, filan adamla konuşmam,» diye yemin eden kimse; o adam, o elbiseyi çıkarıp tekrar giydikten sonra, konuşursa; yemini bozulmaz. Şâyct : "Şu elbise, üzerinde olduğu halde, konuşmam,» diye yemin etse ve
o adamda, o elbiseyi çıkarıp tekrar giydikten sonra konuşsaydı; yemini bozulurdu. Muhıyt´te de böyledir.
Bir kimse, karışma : «Vallahi, annen baban sağ iken, seninle konuşmam,» dese de, onlardan birisi öldükten sonra konuşsa; yemini bozulmaz. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
İmâm Ebû Yûsuf(R.A.)´e göre, ayakta duran bir adam hakkında : «Vallahi, şu adamla konuşmam,» dese ve «onun, a-yakta olduğu müddeti niyyet eylese» ve ayakta ikende konuşmasa; niyyeti geçerli değildir.
Şayet : «Şu ayakta durduğu müddetçe,» demiş olsaydı; kendi ile Allah arasında olurdu. Muhıyt´te de böyledir.
Bir kimse : «Ebediyyen, elbette konuşacağım,» diye yemin ettiği adamla karşılaştığı, müddetçe, devamlı konuşacaktır. Eğer : «Ebediyen konuşmayacağım,» demiş olsaydı; konuştuğu zaman yemini bozulurdu. îzâh´ta da böyledir.
«Filan adamla, hac dönüşüne kadar konuşmayacağım,» diye yemin eden kimse; hacdan bir kişi geldikten sonra, konuşursa; yemini bozulmaz. -
Keza «Hasad zamanına kadar, filan adamla konuşmayacağım,» dese de; bir kişi hasad yapsa; yemini sona ermiş olur.
«Kar olmadığı müddetçe, konuşmam,» diye yemin eden kimse; eğer, kar yer yüzünde olmadığı müddeti niyet eylemişse; hakikaten, kar, yer yüzünde oldukça; konuşamaz. Eğer yemin e-den kimse, kendi bulunduğu yeri şart koşmuşsa; -başka beldeyi değil,- yemin eden kimsenin beldesinde, kar olmadığı müddetçe, yemini geçerli olur. Kar´m olması demek, kar´m gökte u-çar olması veya duvar veya ağaç üzerinde bulunupta yerde ka-rar etmemiş olması demek değildir. Kar´m, yerde mevcut olması demektir. Eğer, kar´m yağma zamanını niyyet eylemişse; kar yağma zamanı gelene kadar konuşmaz.
«Hac mevsimi gelene kadar, filan adamla kosmşmam,» diye yemin eden kimse. İmâm Muhammed (R.A.)´e göre kurban bayramı sabahı konuşur. İmânı Ebû Yûsuf (R.A.)´s göre ise, arefe günü güneş batınca konuşur. Muhıyt´te de böyledir.
«Filan adamla yaza veya kışa kadar konuşmam,» diye yemin eden kimse; bulunduğu beldede yaz veya kış tanınan zamana kadar konuşur. Kış, kalın elbiselerin giyildiği; yaz ise, ince elbiselerin giyildiği zamanlardır.
Kadir gecesi avama göre, Ramazanın yirmi yedinci gecesi-dir. Ariflere göre, ihtilaflıdır. İmâm Ebû Hanîfe (R.A.)´ye göre ileri ve geri gider. İmâmeyn´e göre ise gitmez.
Bu ihtilâfın faydası : «Bir adam, Ramazan geçene kadar, filan adamla konuşmam,» diye yemin etse; İmâm Ebû Hanîfe (R. A.)´ye göre, eğer Ramazmm bir günü geçtikten sonra yemin ey-lediyse gelecek senenin ramazanıda çıkana kadar konuşamaz.
İmâmeyn´e göre, ikinci ramazanın, birinci günü geçtikten sonra konuşabilir.
Eğer, Ramazan girmeden önce yemin eylemiş olsaydı; o Ramazan çıkınca konuşabilir. Fetva İmâmın kavline göredir. Kerderî´nin Vecîzi´nde de böyledir.
Bir kimse : «Filan adam ile konuşursam; cum´a veya perşembe günü kazancımın tamamı sadakadır.» dese; o iki günde, mâlik olduğunun tamamını tasadduk eyler.
Bir kimse : «Cum´a günü konuşmam,» diye yemin etse; niyyeti de olmasa; hafta´nm cum´a günlerini Itonuşmaz. Eğer, iki cum´a demiş olsaydı, işte o, iki cum´a günleri iki hafta konuşmazdı.
Şayet, üç cum´a deseydi, işte o, yemin eylediği günden itibaren, yirmi bir gün konuşamazdı.
.Eğer, yalnız cum´a gününü niyyet eyledim,» derse; bu sözü,, hükümde geçerli olmaz. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
«Vallahi, seninle bu Cum´a konuşmam," diye yemin eden kimse; cum´anm dışında kalan günlerde, konuşur.
«Seninle perşembe günü veya pazar günü veya pazartesi günü konuşmam,» diyen gibi...
Bu, niyyetinin yalnız cum´a gününe olduğuna göredir. Eğer, cum´a derken, bütün haftanın günlerini niyyet eylemişse; bu niyyetine göre haftanın hiç bir gününde konuşamaz. Muhıyt´te de böyledir.
«Vallâh, seninle, nıâlura cum´a günü konuşmam,» diye yemin eden kimse; diğer günlerde konuşur. Zira, cum´a bilinen bir günün ismidir. Bedâi´de de böyledir.
Bir kimse : «Filanla, şu zamana kadar konuşmam,» diye vemin edince; eğer, niyetinde, «bir zaman» varsa; (on saata kadar, on güne kadar, on aya veya on yıla kadar gibi...) bu kimse, niyyetine göre, amel eder. Eğer, böyle bir niyyetî yoksa, bir gün konuşmaz.
«Filanla, ebediyyen konuşmam,» diye yemin eden veya «ebediyyen» demeyip de, «konuşmam» diyen kimse; ebediyyen .konuşamaz. Her hangi bir vakit konuşsa; yemini bozulur. Ze-hıyre´de de böyledir.
«Filanla, ebediyyen konuşmam,» diye yemin eden kimse, o adam Öldükten sonra, konuşsa; yemini bozulmaz.
«Uzun müddet konuşmam,» diye yemin eden kimse; eğer, bir zamana niyyet eylemîşse; o öyledir. Eğer, niyyeti yok sa; işte o, bir ay bir gün konuşmaz. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böy-ledir
Bir kimse : «Yakın zamana kadar, seninle konuşmam,» diye yemin etmiş olsa; bir aydan bir gün noksana kadar, konuşmaz. İmâm Ebû Hanîfe (R.A.)´ye göredir. Bunun hilafını
söyleyen de olmadı. Eğer, bir aydan fazlaya niyyet eylemişse öyle olur.
Uzak zamana kadar, konuşmamaya, yemin eden kimse; İmâm Ebû Hanîfe (R.A.)´ye göre bir aydan fazla zaman konuşmaz.
İmâm Ebû Yûsuf (R.A.)´a göre «serîan» diye yemin eden kimse; -niyyeti yoksa- bir aydan bir gün noksan, konuşmaz.
Eğer niyyeti varsa; ona göre hareket eder. «Acilen- derse; bu bir aydan azdır.
«Acilen- derse: bu; bir aydan çoktur.
«Bıd´a aşere yevmen.» derse, on üç gündür. Eğer : -Fazlaya niyyet eyledim.´ derse; oudokuz güne kadar, sözü kabul ediliir., Tatarbâniyye´de de böyledir.
Bir kimse, bir köleye : «Senin efendinle konuşmam,» di-, ye yemin etse; o köleninde, iki efendisi olsa (biri yüksek, biri engin adam olsalar,) — eğer niyyeti yoksa; biri ile konuşunca, yemini bozulur.
Keza : «Dedenle konuşmam,» diye yemin eden kimse; hem baba, hem de ana tarafından olan dedeleri ile konuşamaz. Meb-sût´ta da böyledir.
Bir kimse, diğerine : «Seninle, senenin yakınına kadar konuşmam» derse; altı ay ve bir gün, konuşmaz. Hulâsa´da da böyledir.
Bir kimse, diğerine : «Ey filan! Vallahi, seninle on gün konuşmam;vallâhi, seninle dokuz gün konuşmam; vallahi, seninle sekiz gün konuşmam,» dese; yeminin ikisi bozulmuş olur; üçüncüsü kalır. Eğer, sekiz gün içinde konuşursa; o yemini de bozulur.
Keza, eğer : «Vallahi, seninle sekiz gün konuşmam; vallahi, seninle dokuz gün konuşmam, vallahi, seninle on gün konuşmam,» dese; yine yemininin ikisi bozulmuş, üçüncüsü kalmış olur, Eğer, on gün içinde konuşursa o yemini de bozulur. Meb-sût´ta da böyledir.
İmâm Muhammed (R.A.)´e göre : Bir,adam -. Filanla bir günde her konuşmamda, Allah için bir dirhem sadaka vermek, üzerime vacip olsun; iki günden, her konuşmamda, iki dirhem-, üç günde, her konuşmamda, üç dirhem; sadaka vermem, vacip olsun. Dört günde, her konuşmama dört dirhem; beş günde, her konuşmamda, beş dirhem; sadaka vermem üzerime vacip olsun,» dedikten sonra; dördüncü ve beşinci günlerde konuşsa; onun, otuz dirhem sadaka vermesi lâzım olur. Eğer, birinci gün veya diğer günlerden birinde iki defa konuşmuş olsaydı, otuz dirhem sadaka vermesi gerekirdi. En doğrusunu ancak Al-lahu Teâlâ bilir. [17]
8- ALIM - SATIM, EVLENME VE BENZERLERİ HAKKINA YAPILAN YEMİN
Satın almamaya veya satmamaya veya icarlamanıaya yemin eden kimse; bu işler için vekil tâyin ederse; yemini bozulmaz. Ancak, başkasına da, emretmemeye niyyet eylemişse-, o takdirde, yemini bozulur. Kâfide de böyledir.
Bir kimse, «evini satmamaya» yemin eylese de., onu, karısının mehrine karşılık verse; yemini bozulur.
«Şu kısrağı satmam» diye yemin eden bir adamın kısrağım, birisi, alır bedelini kısrak sahibim verir; o da razı olursa; yemini bozulmaz Cevahur´l - Ahlatî´de de böyledir.
Bir kimse : Şunu, bir kişiden almam,» diye yemin etse ve «almam» dediği şeyi, iki kişiden alsa, yemini bozulur.
Bir kimse : «Elbise almam,» diye yemin etse, fakat bir şeye de niyyet eylemese; kürk, veya palto veya entari alsa, yemini bozulur. Eğer mesh veya sergi veya baş beresi veya halı, hasır alırsa; yemini bozulmaz.
Namaz caiz olacak kadar, - örtünebileceği - elbise alırsa; yemini bozulur. Kerderî´nin Vecîzi´nde de böyledir.
Kadına elbise almamaya yemin eden kimse; ona, bir baş Örtüsü alsa, yemini bozulmaz.
Bir kimse : «Filan adamdan, birşey satın almam» diye yemin etse-, yemin olunan da, ona bir elbise teslim eylese; yemini bozulur. Zahiri yy e´dede böyledir.
Hizmetçisi kıza, «taze elbise almamaya» yemin eden bir kimse, (yeni, örfde yıkanmamış olan elbisedir) onu alamaz. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
«Yiyecek almam,» diye yemin eden bir kimse; buğday satın alsa; âlimlerimize göre, yemini bozulur. Hâvfde de böyledir.
«Şu dirhemlerle, ekmek satın almam, »diye yemin eden kimse; önce o dirhemleri, ekmekçiye vermezse; yemini bozulmaz.
Cami´ Kitabında ise : «Yemin, o dirhemlere izafe edildiğinden dolayı ister önce ekmeği alsın; ister önce dirhemleri versin-yemini bozulur.» denilmiştir. Kerderî´nin Vecîzi´nde de böyledir.
«Arpa satın e nam,» diye yemin eden kimse; buğday satın aldığı halde, onun içinde arpa dâneleri de bulunsa; yemini bozulmaz. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
«Küp almam,» «Odun almam,» «Kamış almam.» diye yemin eden kimse; bir ev satın alsa da; o evde, bunlar da, bulunsa; yemini bozulmaz.
«Hurma meyvesi almam,» diye yemin eden kimse; bir yer alsa da; o yerin içinde, hurma ağacı ve o ağaçta da hurma bulunsa; müşterinin şartı hurma meyvesi olduğundan, yemini bozulur.
Keza : «Baklasatm almam,» diye yemin eden kimse; bir yer alsa da, içinde bakla bulunsa; yemini bozulur. Satışa baklada dahil olduğu için böyledir.
«Et satın almam,» diye yemin eden kimse; sağ bir koyun satın alsa; yemini bozulmaz. Keza «Zeytin yağı satın almam,» diye yemin eden kimse- zeytin satın alsa; yemini bozulmaz.
«Kamış satın almam,» diye yemin eden kimse; kamıştan yâ-i pılmış sepet satın alsa yemini bozulmaz.
«Kuzu satm almam,» diye yemin eden kimse; bir koyun alsa da, oda kuzulasa; yemini bozulmaz.
«Küçük köle satın almamaya» yemin eylese de; aldığı Câriye doğursa; yemini bozulmaz. Bedâi´de de böyledir.
«Ağaç satm almam,» diye yemin eden kimse; bir yer satın alsa da, crdada ağaç bulunsa; yemini bozulmaz. Zahîriy-ye´de de böyledir.
«Duvar, satm almam,» diye yemin eden bir kimse; yapılmış bir ev satın alsa; istihsanen, yemini bozulur.
Hurma ağacı, satm almamaya,» diye yemin edan bir kimse; bir duvar satın alsa da, onun içinde hurma ağacı bulunsa yemini bozulur.
«Yün satm almamaya» yemin eden kimse; bir koyun satm alsa da, onun üzerinde, yün bulunsa; yemini bozulmaz. Fetâvâyi kâdîhân´da da böyledir.
«Yün satın almamaya» yemin eden kimse yünlü deri satm alsa; yemini bozulmaz. İmâm Muhammed (R.A.)´e göre ise, bozulur. Itâbiyye´de böyledir.
Bir kimse, süt satın almamaya yemin etmiş olduğu halde, memesinde süt bulunan, bir koyunu satm alsa; yemini bozulmaz.
Koyun kuyruğu, satın almamaya yemin eden kimse; kesilmiş bir koyun satın alsa; yemini bozulur. Fetâvâyi Kâdîhân´da da bğyledir
Bu meselelerde aslolan : Yemin olunan, yemin olunmayana, tâbi olarak satm almıyorsa; yemin bozulmaz.
Eğer, kasdinde dahil ise, yemin bozulur. Zehıyre´de de böyledir.
«Et satın almam» diye yemin eden kimse; bir baş satın alsa; yemini bozulmaz. Hulâsa´da da böyledir.
«Baş satın almam,» diye yemin eden kimse, İmâm Ebû Hanîfe (R.A.)´ye göre sığır ve davar basma yemin etmiş olur. İmâmeyn´e göre, yalnız, davar başına yemin etmiş sayılır. Bu ihtilaf, o, asrın ve zamanın ihtilafdır.
«İç yağı satın almam,» diye yemin eden kimse; karın yağı satm alsa, yemini bozulur.
Şayet, sırt yağı satm alsa, (o yağın eti bitişiktir. Şemsü´l -Eimme Serahsî´ye göre yemini bozulmaz. Muhıyt´te de böyledir.
Bir adam : «Vallahi ben bu paralarla etten başkasını satın almam,» dediği halde, o paraların bir kısmı ile et; bir kısmı ile de, başka şey satm alsa ; — hepsine etten başka şey almadıkça— yemini bozulmaz.
Bir kimse : «Vallahi, bu paralara etten başka şey satıh almam» desede, paraların bir kısmı ile etten başka şey satın alsa; kıyasta yemini bozulmaz; istihsânda ise bozulur.
Bir kimse, yün veya kıl almamaya yemin eylese; bu kimse, mamul olmayan üzerine yemin etmiş sayılır. Yünden veya kıldan yapılmış heybe, çuval satın almakla, yemini bozulmaz. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
«Yağ satın almam,» diye yemin eden kimse; insanlarca, yağ, denilmesi âdet olan şeye yemin etmiş sayılır. Bu kimse, sütleğen otundan çıkarılan yağı satın alsa; yemini bozulmaz.
Bu kimse kaynamış zeytin yağı satın alırsa; yemin eylerken niyyeti olmasa bile yemini bozulur. Bedâi´de de böyledir.
Benefseç denilen veya hatmi denilen şeyleri satın almamaya yemin eden kimse; bunların yağım satın alsa; bizim örfümüze göre, yemini bozulmaz. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
«Filan adamı satın almam,» diye yemin eden kimse; onun emiriyle, onun küçük oğlunu veya izinli kölesini satın alsa; yemini bozulmaz. Itâbiyye´de de böyledir.
Bir kimse : «Şu şeyi, senin için alacağım,» diye yemin edip, onun için alsa; sonra da, onu satıcıya geri verse; yemini yerine gelmiş olur. Kerderî´nin Vecîzi´nde de böyledir.
Bir kimse : «Filan adamı satın alırsam; işte, o hürdür,» dese ve onu bir başkası için satın alsa; yemini yerine gelir mi
İmâm Muhammed (R.A.)´den. Fakıyh Ebû Bekir Belhî´nin rı´vâyet ettiğine göre, o : «Yemini yerine gelmiş olmaz. Doğrusu da budur.» buyurmuştur. Zehıyre´de de böyledir.
«Filan adamın, kölesini satın almam,» diye yemin eden kimse, o şahsın evini kölesi ile birlikte kiralasa; yemini bozulmaz. Zahîriyye´de de böyledir.
Bir kimse : «Şu köleyi, satın almam,» diye yemin eder; o köleyi olmak için kimseye de emir vermez; yemin eden, başka bir köle satın alıp ona, ticâret yapması için izin verir, o da, yemin olunan köleyi satın alır ve o köle de yemin edenin olursa; yeminin şartı bulunmadığı için, yemin bozulmaz. Hulâsa´da da böyledir.
«Kadın satın almam,» diye yemin eden bir kimse; küçük bir cariye satın alsa; yemini bozulmaz, Zahîriyye´de de böyledir.
Bir kimse, on adet cariyeye, baksa da : «Eğer ben, bunlardan bir câriye satın alırsam; işte o hürdür.» der ve onlardan, bir cariyeyi başka birisi için satın aldıktan sonra; onu kendisi için alsa; ıtk olunmuş olmaz.
Şayet, iki cariye alır da, birisi başkası için; birisi de kendisi için olursa; bunların birisi de ıtk olmuş ( = âzad edilmiş) ol. maz. Zahîriyye´de de böyledir.
«Câriye satın almam,» diye yemin eden bir kimse; yaşlı birisini veya süt emzirtmek için birisini satın alsa; yemini bozulur.
«Filan yerli, köleleri satın almam,» diye yemin eden kimse; yemini üzere, oralı köleleri alamaz.
Bir-kimse : «Horasanlı olanı almam,» diye yemin ettiği halde; Horasan şehrinden değil de, Horasana mensup olanı satın alsa; yemini bozulmaz. Hulâsa´da da böyledir
Bir adam yüzbeş dirheme, üç hayvan satın aldıktan sonra «birisini,- otuz beş dirheme aldım,» diye yemin etse; yemini bozulmuş olur.
İki kişinin, ortak seksen koyunu olsa ve onlardan birisi: Ben, kırk tanesine sahip değilim,» diye yemin etse yemini bozulmuştur ve ona zekât gerekir. Kerderî´nin Vecîzi´nde de böyledir.
Bir adam, erkek bir köleyi bin dirheme satın almak istese; ve o kölenin sahibine bin dirhemi verse-, sonrada yemin edip : «Eğer, ben bu köleyi, bu bin dirheme satm alırsam.; işte, bu bin dirhem, fakirlere sadaka olsun.» der; kölenin sahibi de: «Eğer, ben bu köleyi, bu bin dirheme, satarsam; işte o bin dirhem fakirlere sadaka olsun,» dedikten sonra; kölenin sahibi, o köleyi, obin dirheme satarsa, işte, o bin dirhemi, alıcı değilde, satıcının fakirlere tasadduk etmesi gerekir. Tatarhâniyye´de de böyledir.
«Eğer, bir köleye sahip olursam, işte o hürdür,» diyen kimse; yarım köle satın alsa; sonra onu satsa; sonrada geri kalan yansını satın alsa; kendinin olan yansı azad olmuş olmaz.
«Eğer bir köle satın alırsam,» demiş olsaydı; mes´ele aynısı olsaydı, kölenin yansı azad edilmiş olurdu. Bu, muayyen olma-, dığı zamandadır. Eğer, köle muayyen olursa; (mesela : Şu köleye sahip olursam demiş olsa.) İşte o satın alma gibidir. Yarısı azad olmuş olur. Dirhemler de, böyledir.
Şayet : «İkiyüz dirheme sahip olursam; onu, Allah için tasadduk etmek üzerime vacip olsun,» der; yüz dirheme sahip olduktan sonra; bir yüz dirheme daha sahip olursa; gayrı muayyende tasadduk gerekmez; muayyende ise, gerekir.
Satın alma mes´elesinde : «Ben tamamını kasdeyledim.»´ derse; bu sözü hükmen geçerli olmaz; diyâneten sözüne inanılır. Hulâsa´da da böyledir.
İki adam : «Eğer satm alırsak, veya sahip olursak; kölelerimizden birisi hür olsun,» derler ve ikisi ortaklaşa bir köleye sahip olurlar veya onlardan birisi satın alır; diğeri de, satarsa,- satın alanm yemini bozulur,
«Elli dirhem hariç, paraya sahip olsam...» dese de; ancak yirmi dirheme sahip olsa; yemini bozulmaz. Eğer olli dirheme; ve on dinara sahip olursa; veya otlakta otlayan hayvanları veya ticâret eşyaları bulunursa; yemini bozulur.
Eğer elli dirhemle birlikte, ticaret için olmayan arsaya veya eve sahip olursa; yine yemini bozulmaz. Çünkü, onun muradı örfte zekâtı verilecek olan maldır, Kerderî´nin Vecîzi´nde de böyledir,
Bir kimse, altın veya gümüş almamaya yemin edince; bunların içine, altın parçası, dirhemler ve dinarlar da girer, Ebû Yûsuf (R.A.)´e göre; İmâm Muhammed (R.A) ise : «Dirhemler ve dinarlar girmez,» demiztir.
Altm yüzük satın alırsa; yemini bozulur.
Keza, gümüşle tezyin edilmiş kılıç alsa da, yemini bozulur. Kılıçta veya kemerde bulunan, altın veya gümüşü bunlarla birlikte satın alırsa; bedeli altın veya gümüş yahut buğday veya başka şey olursa yemini bozulmaz.
Bir kimse; «demir satın almamaya» yemin ederse; mamul olsun olmasın demirlerle silahlar bu yemine dahil olurlar.
İmâm Muhammed (R.A.)´e göre, demircinin sattığı dâhil o-lur. Kılıç gibi, biçak gibi zırh gibi silahlar dahil olmaz. Bazı âlim7 îer : «Bizim örfümüze göre, çiviler ve anahtarlar satın almakla., yemini bozulmaz.» demişlerdir.
Bakır ve benzerleri de, demir menzilindedirler.
«Bakır satın almam,» diye yemin eden kimse; bakırdan mamul olanları da alamaz.
Bakır paralara gelince İmâm Ebû Yûsuf yi.A.)´a göre, bunlar da, yemine dâhildir. İmâm Muhammed (R.A.)´e göre, bu yemine dahil değildir.
«Demir almamaya yemin eden kimse; bir demir kapı satın alsa; onda da demir az bulunsa; Nevâdir Kitâbı´nda : «Alması caiz değildir; eğer, alırsa, bey´i caiz olur. Yemini bozulur.» denilmiştir.
Yüzük kaşı satın almamaya yemin eden kimse; kaşlı bir yüzük satın alsa; —bu kaşın bedeli, halkanın bedelinden eksik olursa, —yemini bozulur.
«Yakut almamaya» yemin eden kimse; kaşı yakut olan bir yüzük satm alsa; yemini bozulur.
«Cam almamaya» yemin eden kimse; kaşı cam olan bir yüzük aîsa; eğer, kaşın bedeli, halkanın bedelinden eksik olursa; yemini bozulmaz; fazla olursa; yemini bozulur. Fetâvâyi Kâdî-hân´da da böyledir.
«Saç kap almamaya» yemin eden kimse bir ev satın alır; onun kapusu da saç olursa; yemini bozulur.´ Hulasâ´da da böyledir. [18]
Bu Konu İle İlgili Bazı Meseleler ;
«Şu kadını nikahlamam» diye yemin eden kimse; o kadını, fâsîd nikahla nikahlarsa; ister, şahitsiz olsun isterse, şahit tam olmasın; veya benzeri olsun; işte onun yemini bozulmaz. Si-racü´I - Vehhâc´da da böyledir.
«Bir kadın nikahlarsam; kölem hür olsun,» diyen; caiz olarak veya fâsid olarak; bir kadın nikahlarsa; kölesi hür olur. Bu istihsalidir.
Eğer sahih nikâha niyyet eylemişse; hem diyâneten hem de hükmen sözüne inanılır,,
Eğer, istikbâlde, fâsid nikâha niyyet eylemişse; hükmen sözü doğrulanır.
Eğer, mecaz olarak niyyet eylemişse; caiz nikâhlada olsa. ini bozulur. Câmiu´l - Kebir Şerhi´nde de böyledir.
«Nikahlanmam,» diye yemin eden bir kimseyi, bir başkası nikahlarsa; eğer, başkasının nikahlaması yeminden önce olur; yemin eden de, iznini (sözle veya fiille) yeminden sonra vermiş bulunursa; yemini bozulmaz.
Eğer başkasının nikahlaması yeminden sonra olursa; izin verilmiş olmadıkça, yemin bozulmaz.
Eğer, yemin eden kimse; başkasına kendini nikahlamak ü-zere; sözle izin verdiyse muhtar olan kavle göre yemini bozulur. Eğer, fiille izin verdiyse (meselâ : Mehrini göndermek ve emsali gibi,) İmâm Muhammed (R.A.)´e göre, yemini bozulur. Âlimlerin ekserisi, bu görüştedirler. Fetva da bunun üzerinedir.
Eğer, başka birisi yeminden sonra, onu fâsid nikâhla nikâhlamışsa; yemin eden de, buna, sözle veya fiille izin ver-misse, -ondan sonra, caiz olan nikâhla nikâh olmadıkça- yemin bozulmaz : Nikâh olunca, yemini bozulur.
Keza yemin eden kimse, kendisini nikâh eylemek üzere, bir vekil tayin etse; vekil de, onu fâsid bir nikâhla nikahlasa; müvekkilin yemini bozulmuş olmaz.
«Bir kadın nikahlamamaya» yemin eden kimse; zor karşısında nikâh olsa, yemini bozulur.
Hişamin Nevâdiri´nde s İmâm Muhammed (R.A.) : Nikahlanmamak üzere, üç talâk´a yemin eden kimseye; bir adam, küçük bir kızı, babasının hazır olduğu yerde, nikahlasa; baba, sesini çikarmasa, kocası olacak adam da kabul eylese, sonra dtı, kızın babası razı olsa.; yemini bozulmuş oimaz.
Tecrid´dc, İmâm Muhammed (R.A.)´den naklen şöyle denilmiştir.
Bir adam, bir kadım izni olmaksızın nikahlasa; sonrada, «onu nikahlamam» diye yemin eylese; kadın ise, nikâha razı olsa; yemin bozulmuş olmaz. Bir kadın, "kendi nefsini nikâhlama-maya» yemin eylese; bir adam da, bu kadının emri ile veya emri olmadan onu nikahlasa da, kadın izin verse; veya bu kadın kız olsa da, velisi onu nikahlayınca sussa, işte bu hallerde, yemi-ı.i bozulmuş olur. Bu rivayet, önceki rivayete muhaliftir. Hulâ-sa´da da böyledir.
Bakire bir kız, «kendisini nikahlamak hususunda, kimseye izin vei´mameye» yemin ettiği halde; onu, bir adam nikâhlar;, haber kendisine varınca da susarsa; bu fasılda, İmâm Muhammed (B.A.)´den bir rivayet yoktur.
Ancak, şöyle bir vivâyet vardır : Bir adam, «kölesine izin vermemeye yemin eylese (ticâret hakkında.´..) ve onun alım -j- .hm yaptığını gördüğü halde, sesini çıkarmasa; bu şahsın yemini bozulur. İmâm Ebû Yusuf (R.A)´a göre, bu iki halde de, yemin bozulmaz. Muhıyt´te de böyledir.
Mecmûu´n - Nevazilde :
Bir kız, «kendisini nikahlamak hususunda, kimseye izin vermemeye» yemin eylese de; babası onu nikahlayınca sussa; nikâh tamam olur ve yemini bozulmaz. Hulâsa´da da böyledir.
Bir kimse, süt kız kardeşine veya nikâh kendisine ebeden haram olan, her hangi bir kadına : «Eğer seni nikahlarsam; kölem hür olsun,» dedikten sonra, onu nikahlasa yemini bozulur. Câmju´I Kebîrde de böyledir.
«´Evlenmemeye» yemin eden bir kimse; cinnet, getirse de, onu, babası evlendirse; "yemini bozulmaz .
Tecrîd´de, «İmâm Muhammed (R.A.)´den naklen : «Nikahlanmamaya yemin eden kimse; bunasa da, babası «onu nikâhlasa; yemini bozulmaz»" demiştir. Hulâsa´da da böyedir.
«Kadınları nikahlamamak üzere» yemin eden kimse; bir kadm nikâhlasa, yemini bozulur. Serahsî´nin Muhıyla´nde de böyledir.
«Bir kadm nikâhlamamaya» yemin eyleyen adamın ka nsı olsa ve bu karısını bâin talâkla boşayıp; sonra da onu geri nikâhlasa, İmâm Muhammed (R.A.)´e göre, yemini bozulmaz. Çünkü, onun yemini o kadından başkasına aitti. Zahiriyye´de de böyledir .
«Dört dirhemden fazlaya nikahlamam,» diye yemin e-den kimse; dört dirheme bir kadm nikahladığı halde; hâkim, onu, on dirheme çıkarsa; yemini bozulmaz.
Keza, nikâh kıyıldıktan sonra artıi´sa; yemini bozulmuş olmaz. Kederî´nin Vecîzi´nde de böyledir.
Bir dinardan fazlaya nikahlanmamaya yemin eden kimse; bir dinarın üstünde, gümüşle nikâhlansa; (meselâ yüz nekreye = sikkesiz gümüş para) yemini bozulmaz. Hulâsa´da da böyledir.
«Filan adamın, kızını almamaya» yemin eden kimse; onun, başka bir kızı doğsa da, onu alsa; yemini bozulmaz. «Filan adamın kızlarından birisini, nikâhlamamaya» yemin eden kimse; bu şekilde nikahlayınca, yemini bozulur. Serahsî´nin Muhıy-tı´nde de böyledir.
Fetâvâ´da : «Bir adair : Vallahi, şu evin ehlinden veya filanın kızlarından nikahlamayacağım, dsr; o anda, o evde kimse olmadığı halde sonra, bir aile gelip oturur, yemin eden şahıs da, o evden biriyle nikâhlamrsa; veya «kızlarını almam» dediği adamın, yeniden bir kızı doğar ve onu alırsa; yemini bozulmaz. Bu kavil, İmâm Muhammed (R.A.) dir. Muhtar olanı yemini bozulur. Bu kavil de, diğer imâmlanmızmdır.
«Küfe ehlinden nikahlamam,» diye yemin eden bir şahıs bir kadın nikâhlar ve bu kadın, yemin ettiği zaman, henüz ûfe´de doğmamış olursa; bütün âlimlerimize göre, yemini´bozulur.
«Filan adamın, aslından nikahlanmam,» diye yemin eden kimse; o adamın kızının kızını nikâhlasa; yemini bozulur.
Şayet, «evinin ehlinden nikahlamam,» demiş olsaydı, o zaman, kızının kızını almakla yemini bozulmazdı.
Ancak, bu durumda da, oğulunun kızını nikahlarsa; yemi-´ ni bozulur. Hulâsa´da da böyledir.
«Küfe veya Basra ehlinin kadınlarınım nikahlamam,» diye yemin eden kimse; bir kadın nikâhlasa ve bu kadın, Basra´da doğmuş; Kûfe´de yaşayan birisi olsa; yemini bozulur. Bu görüş, İmâm Ebû Hanîfe R.A.)´in görüşüdür. Serahsî´nin Muhıy-tı´ndede böyledir.
Bir kimse, «Kûfe´de nikahlanmamaya» yemin ettiği halde, Kûfe´de rızası olmayan bir kadını nikâhlar; nikâh haberi, kadına Basra´da ulaşır ve o, bu nikâha izin verirse; yemin bozulmuş olur. Eğer nikâhın tamamı, kadının izniyle, Basra´da olursa; yemin bozulmaz. Muhıyt´te de böyledir.
«Yer yüzünde, bir kadınla nikahlanmam» diye yemin eden ve bu yemini ile bir kadına niyyet eden kimsenin durumu, Allah´la kendisi arasındadır. Hükümde, bu niyyeti geçerli değildir.
Keza, tek gözlü veya her iki gözüde kör olan, kadına veya arap veya habeşi bir kadına niyyet eylese, durum, Allah ile kendisi arasındadır. Zahiriyye´de de böyledir.
Bir köle, «evlenmemeye» yemin ettiği halde, onu, efendisi zoraki evlendirse; yemini bozulmaz.
Eğer, efendisi zorlar; kendisi de evlenirse o zaman yemini bozulur. Cevâhiru´l- Ahlâtî´de de böyledir.
Bir kimse, «kölesini, evlendirme meye» yemin ettiği halde, onu, bir başkası evlendirse; efendi de buna, izin verse; yemini bozulur. Fetâvayi Kâdîhân´da da böyledir.
Bir kimse; «gizli evlenmemeye» yemin eder ve nikâhta, şahidi iki kişi olursa; bu nikâh gizli demek olur. Şayet, şahit üç oursa; nikâh aleni olmuş olur. Serahsi´nin Muhıytı´nde de böyledir.
«Şu evi kiralamanı,» diye yemin eden kimse; eğer, onu, yeminden önce kiralamış ve terk etmişse; ücretini, her ay varın esin i hâkim hükmedince, kirayı her ay verse bile yemini bozulmaz.
Bir kimse iddia eylediği bir hak hakkında, «filan a-damla sulh olmamaya» yemin eder ve bir vekil tayin eder da, vekil o adamla sulh olursa İmâm Muhammed (R.A.)´e göre, yemini bozulur.
İmâm Ebû Yûsuf (R.A.)´a göre ise, iki rivayet vardır. Kas-den öldürülen, bir kandan sulh olmuş ise; vekilin sulhu ile, yemin edenin yemini bozulur. Eğer, «filan adamla husumet etmemede» yemin eylemişte; vekil de, husûmet için tayin edilmişse; yemini bozulmaz. Fetâvâyi Kâdîhan´da da böyledir.
Şemsü´l - İslâm Evzencî´den soruldu :
Bir adam, sarhoş halinde iken, bir başkasına, bir şey hibe edip; hibesinden de, dönmemeye yemin eylese; hibeyi alan da, o aldığını başkasına bağışlasa; ilk önce yemin eden ise; onu geri alsa; durumu ne olur
İmâm : «Yemini bozulmaz,» dedi. Muhıyt´te de böyledir.
Bir kimse, «filan adama bağış yapmamaya» yemin ettiği halde! bağış yapsa ve bunu karşıdaki adam kabul eylemese veya kabul eylese de almasa; bize göre, yemin bozulur. Keza, o bağışı bir elçi ile yollasa veya başka birine emreylesede o verse; yine yemini bozulur.
Hibe etmiyeceğim diye yemin ettiği halde sadaka verse yemini bozulmaz.
«Bağış yapmam» diye yemin eden kimse, ödünç olarak veya emaneten bir şey verse; yemini bozulmaz.
«Sadaka vermem» veya «Borç vermem,» diye yemin eden kimse; sadaka veya borç verse de, karşıdaki adam almasa; yemini bozulur.
«Borç almam,» diye yemin kimse; aldığı borcu vermese yemini bozulur.
«Kölesini filan adama bağışlamamaya» yemin eden kimsenin kölesini, bir başkası, o adama bağışlasa da, yemin eden de buna izin verse; hibe için başkasını vekil eylediğinde olduğu gibi, yemini bozulur.
«Filan adama bağış yapmam,» diye yemin eden kimse; o adamın bağışına karşılık, bağış yapsa; yemini bozulur.
Kölesini, mükâtebe yapmamaya, yemin eden kimsenin kölesini, onun emri olmadan bir başkası mükâtebe yapsa; yemin eyleyen de razı olsa; yemini bozulur. Vekil sebebiyle bozulduğu gibi... Fetâvâyi Kâdîhan´da da böyledir.
«Filan adamdan ödüne bir şey almayacağım,» diye yemin eden kimse; o adamın hayvanın terkisine binse; yemini bozulmaz. Serahsi´nin Muhıytı´nde de böyledir.
«Füan adamla, iş yapmamaya» yemin eden kimse; o adamın ortağı ile, iş yaparsa; yemini bozulur. Eğer, onun izinli kölesiyle, iş yaparsa; yemini bozulmaz.
«Filan adamla bu beldede ortaklık yapmam,» diye yemin eden kimse, o beldeden çıkıp, başka bir yerde, ortaklık sözleşmesi yapsa ve tekrar oraya girerek orada iş yapsa, eğer yemin eyleyenin niyyeti, o beldede sözleşme yapmamaksa; yemini bozulmaz. Yok, eğer iş yapmamaksa; yemini bozulur.
Eğer, onlardan birisi arkadaşına, ticâret için mal vermişse,. «filan ile ortaklık yapmam» diye yemin eden kimse; o adamın küçük oğlunun malına, ortaklık yapsa; yemini bozulmaz!
«Filan adamla, ortaklık yapmam,» diye yemin eden kimse, bir adama mai verse ve ona : «Re´yine göre hareket eyle,» dese; o da yemin edilen adamla ortak olsa, yemin eden şahsın yemini bozulur.
Bir kimse, kardeşine : «Eğer, seninle ortaklık yaparüûm; Allah´ın helâl kıldığı, bana haram olsun,´» dedikten sonra; ortaklaşmaya başlasalar; âlimler : «Eğer, yemin eyleyenin büyük oğlu varsa; malını ona verir; oğluna da, kazançtan az birpay tahsis eyler ve oğluna kendi re´yine göre iş yapmasına izin verir. Sonra da, oğlu amcasıyla ortaklaşa iş yapar. Oğlan, böyle yaptığı zaman, babanın yemini bozulmaz.
Oğulun yerinde, bir yabancı bile olsa, cevap aynıdır. Zahî-riyyc´de de böyledir.
«Filan adamdan, herevî olan elbiseyi almam,» diye yemin eden kimse; o adamdan herevi olan bir dağarcık alsa; onun içinde de herevi elbise bulunsa; böyle olduğunu da bilmese; yemini kazaen bozulmuş olur.
Keza, o adamdan, «dirhem almamaya» yemin eden kimseye yemin edilen adam, içinde dirhem gizlenmiş bir para kesesi verse; yemin eyleyen de cnu bilmeyerek alsa; yemini bozulur. Huîâsa´da da böyledir
Yemin eden kimse, yemin edilen adamdan, kavrulmuş un alır; onun içinde de dirhem bulunduğu halde yemin eden bunu bilmezse; o zaman yemini bozulmaz.
Keza, o adamdan, elbise alır ve onun içinde, dirhemler bulunur; fakat, alan adam bunu bilmezse; yine, yemini bozulmaz.
Bir kimse : « Filancadan bağış olarak dirhem almam,» diye yemin etse; yukardaki hallerin hepsinde dirhem olduğunu bilsin veya bilmesin yemini bozulmaz.
«Emânet olarak, o adamdan dirhem almam,» diye yemin eden kimse; hibe olarak alsa; bir şey gerekmez. Fetâvâyi Kâdî-hân´da da böyledir.
«Kefil olmam,» diye yemin eden kimse; hür veya köle bir kimseye; yahut bir elbise veya bir hayvan için bunların satışları hakkında kefil olsa; yemini bozulur. Mebsût´ta da böyledir.
«İnsanlara, bir şey hakkında kefil olmam,» diye yemin eden kimse; bir adam, nefsi hakkında kefil olsa; yemini bozulmaz. Çünkü, örfte, kefil -başka değil- mala olur. Zahîriyye´de de böyledir .
«O adama kefil olmam," diyen kimse; başka birisi için kefil olsa yemini bozulmaz. Kefil olduğu adamın dirhemlerinin aslı, diğer adamın olsa biîe hüküm aynıdır.
Keza, o adamın kölesine kefil olsa; yemini bozulmaz.
Eğer, yemin eylediği adama kefil olsa da, onun dirhemlerinin aslı, başkasının bulunsa; yemini bozulur.
«Ona kefil olmam,» dediği halde, onun borcunu Ödese yemini bozulur,
«Ben kefaletin ismini kasdeyledim; ona kefil olmam, dedim. Fakat borcunu ödedim,» derse; kendisi ile Allah arasındadır. Hükümde, sözü geçerli değildir.
«Filana kefil olmam,» diye yemin eden kimse; kefil olmadıkça bir şey gerekmez. Mebsût´ta da böyledir.
«Filan adama, bir şey için kefil olmam,» diye yemin eden kimse; nefsiyle veya malıyla kefil olursa: yemini bozulur.
Şayet, onun kölesine veya vekiline veya ortağına kafi] olursa; yemini bozulmaz.
Bir kimse, birine kefil olur; .o adam da, ölür ve oüi´O-üiu -vârisler ödemezse- kefil olan adam öder.
«Hiç bir kimseye, birşey hakkında kefil olmam,» diye yemin eden kimse; sattığı bir ev veya sattığı bir köle için bir a-ama kefil olsa, yemini bozulur. [19]
9- HAC, NAMAZ VE ORUÇ HAKKINDA YAPILAN YEMİN
Hac yapmamaya yemin eden kimse; iâsid olmayan, sahih olun hacca yemin etmiş sayılır. «Hac yapmayacağım.» veya «Bir defa hac yapmiyacağım.» diye yemin eden kimse; Hac için ihrama girse; Arafat´ta vakfeye durana kadar yemini bozulmaz. İbn-i Se-mâa (R.AJ bunu, İmâm Muhammed (R.A.)´den rivayet etmiştir. Bîşr (R.AJ ´de, İmâm Ebû Yûsuf´tan rivayetle : Gerçekten, o adamın yemini, ziyaret tavafının çoğunu yapana kadar bozulmaz.» demiştir.
«Umre yapmam.» veya «Bir dei´a umre yapmıyacağırn.» diye yemin eden kimse; ihrama girip dör*t şaft tavaf eyleyene kadar, yemini bozulmaz. Bu kavli Bişr (R.A), İmâm Ebû Yûsuf (R.AJ´dan ı ivayet eylemiştir. Muhıyt´te de böyledir.
Müntekâ´da : İbn-i Semâ a (R.A.) İmâm Muhammed (R.AJ´ in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir : Bir kimse «Vallahi, Umre yapana kadar, hac yapmayacağım.» der; umre ve hac için ihrama girer ve her ikisinidc yaparsa; yemini bozulmuş olmaz. Çünkü, hacdan önce, umre .yapmakla, şart yerine gelmiş olur. Serahsî´nin Mu-hiyt´nde de böyledir.
Bir kimse, kölesine : «Eğer, ben bu sene hac yapmazsam sen, hürsün.» der ve sonrada : «Hac yaptım.» derse ve iki şahit «Kûfe´de gördük.» diye şahitlik etseler; bu şehâdet de kabul olunmaz; kölede hür olmaz. Tebyîn´de böyledir.
Bir kimse, Peygamber (S.A.VJ´in Şehrine veya Mescid-i Aksâ´ya, yaya olarak gitmek, üzerime olsun » dese, bir şey lâzım gelmez. Allah´ın Evine yürümek üzerime vacip olsun.» dediği halde, Mescid-i Aksâ´ya veya her hangi bir mescide niyet eylese; bir şey lâzım gelmez.
«Eğer, böyle yaparsam; ihram üzerime vacip olsun.» dediği halde yeminini yerine getirmese; ona hac veya umre lâzım olur. Eğer : «ihrama gireceğim.» veya «Ben ihramlıyım.» veya « Kurbanlık yollayacağım.» veya Beytullah´a gideceğim: eğer böyle yapmazsam.. » diye yemin ederse; burda üç vecih vardır: Eğer sayıya niyet eyledi ise bir şey gerekmez.
Bir şeye, niyyet etmiş veya etmemişse; dediğini yapması gerekir.
Eğer, sayıya niyyet eylemişse; bir şey gerekmez. Fetâvâyi Kâdî-hân´da da böyledir.
Bir kimse, «Namaz kilmamaya>´ yemin edince; fâsid bir namaz kılarsa; (Abdestsiz namaz kılmak gibi...) yemini, istihsa-nen bozulmaz.
Eğer «fâsid namaz kılmamaya» niyyet eylemişse; hem diyaneten, hemde, hükmen doğum anır. Eğer, yeminini geçmiş zamana bağlamışsa; (namaz küdıysanı... demek gibi..) bu, caiz veya tâ-sid, hepsine delâlet eder. Eğer geçmişteki caiz namazı, hasseten niyet eylemişse; Allahu Teâlâ ile kendisi arasındadır. Hükümde de böyledir. Zehıyre´de de böyledir.
«Namaz kılmamaya» yemin eden bir kimse Kalkar, Kur´-an okur ve Rükûda yaparsa; yemini bozulmaz. Bunlarla beraber, secdede yapar ve sonra namazı keserse yemini bozulmuş olur. Hi-dâye´de de böyledir.
İmâm Muhammed (R.A.) ne zaman yemininin bozulacağını söylemedi. Âlimler bunda ihtilaf eylediler : Bazıları : «Başını secdeden kaldırınca, yemini bozulur.» demişlerdir. Tebyîn´de de böyledir.
Bir namaz kılmamaya yemin eden kimse; iki rek´at namaz kılınca, yemini bozulmaz : Bedâi´de de böyledir.
«Namaz kılmamaya» yemin eden kimse; iki rek´at kıldıktan, sonra teşehhüd miktarı oturmasa; eğer yeminini, nafileye bağlamışsa; yemini bozulmaz; eğer iki rek´atii bir (arza bağlamış sa (sabah namazı gibi...) yine yenlini bozulmaz. Eğer, dört rek´atii farza bağlamışsa; yemini bozulur. Doğru olanda budur.
«Namaz kılmamaya, yemin eden bir kimse; kıyam, Rükû´ ve secde yaparak Kur´an okumazsa; yemini bozulmaz» diyende; «bozulur» divende olmuştur..
«Öğle namazını kılmamaya yemin» eden kimsenin yemini dört rck´atın sonunda teşehhüd miktarı oturana kadar, bozulmaz.
Keza, «Sabah namazını kılmamaya» yemin eden kimsenin yemini; iki rek´at kıldıktan sonra, teşehhüt miktarı oturana kadar, bozulmaz. «Akşam namazını kılmamaya» yemin eden kimsenin yemini, üçüncü, rek´attan sonra teşehhüt miktan oturana kadar, bozulmaz. Muhyt´te de böyledir.
Bir adam kölesine : «Eğer İmâmla beraber, öğle namazını kılmaya yetişirsen; hürsün.» dese, oda imâma teşehhüdde yetiş-se; yemini bozulur. Yani, köle hür olur.
«İmâmla beraber cum´ayı kılmamaya» yemin eden kimse; imâma, ikinci rek´atte yetişip, imâm selâm verdikten sonra namazını tamamlasa, yemini bozulmaz. Eğer İmamla beraber başlar; sonra uyur veya abdestî bozulur; gider-abdest alıp gelir ve îmânı selâm verince namazını tamamlarsa; yemini bozulur. Muhıyt´te de böyledir.
Nevâzil´de : «Secde yapmamaya» veya «Rükû yapmamaya» yemin eden kimse; bunları ister, namaz içinde; ister, namaz dışında yapsın; yemini bozulur. Âhu´da da böyledir.
«Bugün, cemaatla namaz kılmam.» diye yemin eden kimse; bir kişiye uysa; veya kendisine bir kişi uysa; yemini bozulur. Kendisne uyan, sabi olsa bile böyledir. Tatarhâniyye´de de böyledir.
Bir kimse, «bir kişiye İmâm olmamaya» yemin edip kendi kendine namaza başlasa ve kimseye İmâm olmamaya niyyet ey-lese; sonra bir cemaat gelip ona uysa; hükmen yemini bozulur; diyaneten bozulmaz. (Rükû ve secdeleri yaptı ise.) Keza bu yemin sahibi, insanlarla, cuma kılsada niyyeti, yalnız başına olsa; kendinin de cemâatin de cumaları sahih olur. îstihsânen ve hükmen yemini bozulur; diyaneten değil. Eğer namaza başlar, sonrada abdes-ti bozulur ve bir adam öne geçirirse; yien yemini bozulur. Hulâsa1-da da böyledir.
Bu kimse, insanlara, cenaze namazında veya tilâvet secdesinde imâm olursa, yemini bozulmaz. Çünkü, yemini, mutlak namaza idi. Cenaze namazı ise, mutlak namaz değildir.0 «Bizzat biı- adama imânı olmamaya»´ yemin eden bir şahıs, namaz kılmaya başlasa ve insanlara namaz kıldırmaya niyyef eyîese; o cemâatin arasında yemin eylediği adam´da olsa; Kendisi, onun olduğunu bilmese bile yemini bozulur. Fetâvâyi Kâdîhân´dada böyledir.
»´Filanın arkasında, namaz kılmamaya» yemin eden kimse; onun >an tarafında, kılsa; yemini bozulur. Eğer, hakikaten arkasını niyyet eylemiş olursa, hükmen sözü doğrulanmaz.
«Vallahi seninle namaz kılmam.» diye yemin eden şahıs yemin ettiği kimse ile beraberce, bir imamın arkasında namaz kıl-sa; yemini bozulur. Ancak onunla beraber namaz kılarken üçüncü kimsenin olmamasını niyet eylemişse, o müstenâdır. Kerderî´nin Vecîzi´nde de böyledir.
«Bugünün namazını, elbette cemaatla birlikte kilcağım.» diye yemin eden kimse; karısıyla cima´ eyiesede vikanmadan sabah, öğle, ikindiyi kilsa; sonra yine karısıyla cima´ yapıp yıkansa güneş battıktan sonra akşam ile yatsı namazlarını cemaatla kılsa; yemini bozulmaz. Çünkü, yıkanması gündüz değil, gece olmuş oldu. Fetâvâyi Kübrâ´da da böyledir.
Mecmûu´n - Nevâzfll´de : «Şu mescit ehli ile, filan adam hayaria oldukça ve bu mescitte namaz kıldıkça namaz kılmam.» diye yemin eden kimse, o filan, üç gün hasta olsa ve o mescitte namaz kılamasa; veya hasta olmasada, üç gün o mescitte namaz kılmasa ve yemin eyliyen adam o mescitte namaz kılsa; yemini bozulmaz. Şayet, «filan adamın oğlunun mescidinde namaz kılmam» diye yemin else ve o mescit büyütülsede yemin eden o büyütülen yerde namaz kılsa, yemini bozulmaz Zehıyre´de de böyledir.
«Şu kadar rek´at namaz kılana kadar uyumamaya» yemin eden kimse; oturduğu yerde uyuşa; yemini bozulmaz. Sirâciyye´de de böyledir.
Bir kimse Kölesine: «Eğer, namaz kılarsan hürsün» deyince Köle : «Namaz kıldım.» der; efendisi ise bunu, inkâr ederse, köle hür olmaz. Serahsî´nin Muhıyü´nde de böyledir.
Bir kimse, «Burnu kanayınca, abdest almamaya» yemin etse ve burnu kanasa; sonrada bevl etse; müteakiben de abdest alsa veya bevlettikten sonra, burnu kanasa da, öyle abdest alsa; yemini bozu´ur. Abdest her ikisine bir alınmış olur. Muhıyt´te de böyledir.
Müntekâ´da : «Vallahi şu karının canabetinden gusletmeni.» diyen kimse; o kadında cünüp olduktan sonra; diğer bir karısında da cünüp olsa; veya bunun aksisi olsa yemini bozulur. Çünkü yemin cima´ üzerine olmuş olur. Şayet hakikaten gusletmeyi niyyet eylese; cevap aynıdır. Çünkü, gusül cima´ da vâki olur. Fötavâyİ- Kübrâ´da da böyledir.
Bir kadın, «cenabetten yıkanmamaya» veya «hayizdan yı-kanmamaya» yemin eylese; kocası cima´ eder ve hayız da olursa; gusleyler. Bu, ikisinden dolayı olmuş olur ve yemini bozulur. Zâhî-riyye´de de böyledir.
«Filan adamı yıkamamaya» veya «filan adamın başını yıkamamaya» yemin eden şahıs; o adam öldükten sonra, yıkasa, yemini bozulur, Muhıyt´te de böyledir.
«Haramdan gusletmemeye» yemin eden kimse; cima´ üzerine yemin etmiş sayılır. Hatta, cima´ yapsa da, gusletmese; veya teyemmüm eylese yemini bozulmuş olur.
Şayet, boynuna sarılırda inzal vâki olur ve gusleylerse yemini bozulmaz, ftulâsa´da da böyledir.
Karısına yaklaşmamaya yemin eden bir kimse, sırt üstü yatarken, karısı gelip ona cima´ etse; yemini bozulmuş olur. Hatta, bunlar yabancı olurlarsa; her ikisine de had gerekir. Fetva buna göredir. Eğer, yemin eden uyuyorsa; o zaman, yemini bozulmaz. Serahsî´nin Muhiytı´nde de böyledir.
«Filâne kadınla cima´ etmemeye» veya «onu öpmemeye» yemin eden kimse, bunu o kadın sağ iken yapamaz; öldükten sonra yaparsa, yemini bozulmaz. Sirâciyye´de de böyledir.
Bir kimse : «Eğer sana mücamatta bulunursam...´) derse; bu ferçten cima´ anlamına gelir.
Şayet «sana gelirsem.» derse;, bu niyyetiue göredir. Niyeti cima´ ise, cima´; ziyaret ise, ziyarettir. Eğer, cima´ eylerse; yemini bozulur. Cima´yı niyyet eyler de; ziyarete gelirse; yemini bozulmaz.
Eğer bir niyyeli yoksa; yine, ziyaret edince verilini bozulma/; cima´ eyleyincf bozulur.
Bir kimse : «Eğer, sana isabet edersem» derse; bu cima´ya delâlet eylemez. Ancak, niyyet etmiş olması hâli müstesnadır. Şii-yel, niyyet i yoksa; işte o kıyâsa göredir.
Bu gün veya herhangi bir gün oruç tutmamaya yemin eden kimse; sabaha oruca nij´etli girer ve sonra iftar ederse; yemini bozulmaz.
«Oruç tutmamaya yemin» eden sonra, da yukardaki gibi hareket eden kimsenin yemini bozulur. Câmiu´l-Kebîr´de de böyledir.
İmâm Muhammed (R.A.) ´e göre:
Bir adam : «Filan adamın, geldiği gün oruç tutmak, Allah için üzerime vacip olsun.» der ve yemin eden kimsenin yiyip içtiği gün de o adam gelirse; veya öğleden sonra gelirse; bir şey gerekmez.
Şayet : «Filan adamın geldiği günde, vallahi, elbette oruç tutarım » der; adam da yemin eden kimse, bir şey yemeden ve zevalden önce gelir ve bu şahıs o gün oruç tutarsa keffaret gerekmez. Eğer oruç tutmazsa; gerekir.
Şayet, adanı zevalden veya adam birşey yedikten sonra gelirse; yine keffaret gerekir. Câmiıı´l - Kebîr Şerhinde de böyledir.
Bir kimse, bir şey yedikten veya zeval vakti geçtikten sonra : «Vallahi, bu gün oruç tutanm.» der ve günün geri kalanında imsak ederse; yemini yerine gelmiş olur. Keza, bu kimse oruç tutma yeminini geceye izafe eyler ve : «Vallahi, bu gece oruç tutarım.» derse; o gece, imsak etmekle yemini yerine gelmiş olur. Tel-hiys Şerhi´nde de böyledir
«Bir hm, elbette oruç tutacağım.» diye yemin eden kimse; Lğcr bir müddete niyyet eylemişse; öyle yapar.
Şayet niyyeti yoksa; bu kimse; altı ay oruç tutar.
Meselenin takdiri ; «elbette altı ay oruç tutacağım.» demektir. Hin kelimesini elif lamh söyler; yine böyle yapar.
Keza, «bir hin oruç tuttumsa» .veya «ethîn oruç liıttuysam.» Jer bir niyeti de bulunmazsa, müddet altı aydır. Eğer, «Altı ayoruç tutarsam.» der de vaktim tayin eylemez ise; yemini müteakip oruç tutmaya; veya tutmamaya başlar. (Yeminin müsbet veya menfi olunuşa göre..)
Eğer : «Bir zaman oruç tutacağım.» demiş ve (ister «zaman» desin ister «ez-zaman» desin) bir müddete niyyet eylemişse; öyle yapar.
Hîn ve zaman, müsavidir. Eğer, iki ay ve daha fazlaya —altı aya kadar— niyyet eylemişse, niyyetine göre hareket eder. Eğer, niyyeti yoksa; o zaman, müddet altı aydır, «temren» dediği vakit de, hîn ve zaman gibi hareket eder.
«Ömür boyu Allah için oruç tutmak üzerime vacip olsun.» diyen ve bir niyyeti de bulunmayan kimse; hayatta oldukça oruç tutar Câyetü´l - Beyân´da da böyledir.
«Ebed» veya «dehr» derse; Ömrünün tamamında oruç tutar. Eğer, bir gün yerse; yemini bozulur.
Eğer, lâmsız olarak «ebeden» derse; bir saatlik iftar ile yemini bozulur. Bu, yeminin müsbet olduğuna göredir. Yâni «ebeden oruç tutarım." diye yemin etmesi halindedir.
Şayet, menfi olarak : «Ebeden oruç tutmam..» derse; bir saatlik orucu ile yemini bozuİmuş olur. Câmiu´I - Kebir´de de böyledir.
Eğer «dehren oruç tutarsam kölem hürdür.» der ve bir zamana niyyet ederse; o, öyle olur. Eğer, bir şeye niyyet eylemediyse; İmâm Ebû Hanîfe : (R.A.) «Dehir nedir. Ben bilmem.» buyurmuştur. İmameyn ise : tster toplu, ister dağınık, altı ay, ömründe tutmazsa yemini bozulmaz, dediler.
«Eğer zamanlar, veya denirler veya hinler oruç tutarsam...» diyen kimse; onsekiz ay tutarsa yemini bozulur. Câmiul-Kebîr´de de böyledir.
«Eğer, bir ay oruç tutarsam...)» diye yemin eden kimse; ayın tamamım oruç tutmadıkça, yemini bozulmaz. Muhıyt´te de böyledir.
«Eğer bir ay oruç tutmazsam; kölem hürdür.» diyen kimsenin yemini bir ay üzerinedir. İster, dağınık tutar; ister, toplu tutar.
Yeminden hemen sonra tutar kaydı da, yoktur. İs+ediği zaman tutar.
Eğer bir ay oruç tutmadan Ölürse; yemini bozulur. Yani "kölesi hür olur.
«Şayet, bir ay orucu terk edersem...» derse; işLe o zaman, yemini müteakip başlar. Eğer, ay çıkmadan bir gün veya bir saat oruç tutar; o ayın bütün günlerini terk etmezse yemini bozulmaz. Câmiu´l - Kebîr´de de böyledir.
Bir kimse : «Eğer, bir ayın orucunu terk eylersem...» veya «Bir ay oruç tutarsam...» diye yemin ederse; o bir ay, ömrünün tamamının içine girer. Bahru´- Râik´ta da böyledir.
Bir kimse; kölesine : «Benim yerime oruç tut. Ben bir günü kasdediyorum.» veya «namaz kıl; ben iki rek´at kasdediyorum; sen hürsün.» derse; köle, oruç tutsun veya tutmasın; namaz kılsın veya kılmasın; hür olur.
Şayet, «Benim yerime hac yap; ben, bir hac kasdediyorum; sen, hürsün.» derse; köle hac yapmadıkça hür olamaz. Bu ikisinin arasındaki fark, gerçekten hacda niyabetin caiz olup, oruç. ve namazda caiz olmayışıdır. Zahîriyye´de de böyledir.
«Ramazan ayında, Küfe´de, oruç tutmamaya» yemin eden kimse; Ramazan ayının orucunun tamamını Kûfe´de tutmamaya yemin eylemiş olur. Hâttâ, Kûfe´de bir gün oruç tutar da; sonra or-dan çıkarsa; veya Kûfe´de hastalanır oruç tutamazsa yemini bozulmaz.
Şayet, «Kûfe´de iftar etmemeye yemin ederse; yemini Kûfe´de olduğu müddetcedir. Ramazan bayramında, iftar etmekte, yemini bozulur.
Her ne kadar, ye ilecek birşey yemez ve içilecek bir şey içmezse bile, hüküm böyledir. Câmiu´l - Kebîr´de de böyledir.
Bayram gecesinde niyyei eder ve bir şey de yemezse yemini bozulur mu Bu zikredilmemiştir. Alimler, bu hususta görüş ayrılığına düştüler. Sahih olan görüş yeminin bozulmasıdır. Câ-mîul´- Kebîr´de de böyledir.
«Filan adamm yanında, iftar etmemeye» yemin eden kimsenin yemini, o kimsenin yanında hakîkî iftara göre vaki olur.
Eğer, yemin eden, o adamın evinde su içse; sonra da akşam yemeği yese; yemini bozulmaz. «Kûfe´de, ramazan hilalim görmemeye» yemin eden kimsenin yemini, Kûfe´de hilalin yeni görülmekte olduğu zamandır. Her ne kadar, hilal Basra´da görünmese de, Kûfe´de görününce, yemini bozulur.
Bir kimse, kölesine : «Bu yıl, Kûfe´de kurban kesersem; sen, hürsün.» der; Kûfe´de kurban bayramı olur; bu adam kurban kesmezse; yemini bozulmaz.
Bir kimse, hizmetçisini itham eder; o da, harama gelmediğine yemin ederse; öpmekle veya şehvetle dokunmakla yemini bozulmuş olmaz. Cima´ ile bozulur.
Zina eymeyeceğine yemin eden kimse; livata ederse; yemini bozulur. Kerderî´nin Vecîzi´nde de böyledir.
"Kudûrî´nin Eymâm´nda : Karışma, haram olarak cima´ yapmamaya yemin eden kimse; karısı hayız iken, veya zıhâr edilmişken cima yapsa; yemin; bozulmaz. Ancak, niyyeti, bu hallerde de cima´ etmemekse; o müstesnadır.
«Haram fiil yapmamaya» yemin eden kadın; zinanın haram olmadığım kast ve niyet eyleyerek; onu yapsa yemini bozulmaz.
Yemin eyleyen erkek olsa; o da aynı şekilde yapsa; yemini bozulmaz. Eğer, yemini talâk veya ıtâk üzere ise; diyaneten doğrulanır. Hükmen doğrulanmaz.
«Haram irtikâp etmemeye» yemin eden kimse; zina yapmamaya yemin eylemiştir. Eğer, yemin eyleyen, cima´dan aciz kimse ise; o da öpme ve benzerini yapamaz; yaparsa, yemini bozulur. Zahîriyye´de de böyledir. [20]
10- ELBİSE GİYME VE SÜSLENME HAKKINDA YEMİN
Bir kimse, karısına : «Eğirdiğin iplikten yapılan elbiseyi giyersem; işl^ o Mekke´de sadaka olsun.» der; kadın da, yemin zamanı, adamın malı olan, pamuktan iblik eğirir; adam da onu giyerse; o, ittifakla, Mekke´de tasadduk edilecektir.
Mülkünde pamuk olmadığı veya kadının ondan eğirmediği zaman; yenlinden sonra, satın alınan pamuktan eğir ip de adamın giymesi hâlinde İmâmı Azam (R.A.) ´a göre, o da tasa,dduk edilir. Fe´t-hu´l - Kadîr´de de böyledir.
«Filâne kadının eğirip dokuduğundan^ giymemeye» yemin eden kimsenin, bir niyyeti yokse; o kadının, eğırdiğinden dokunan giyerse, yemini bozulur. Eğer, ipliğin bizzat kendisine niyyet eyle-mişse; ondan dokunmuş elbise giymekle yemini bozulmaz. Muhıyt´te de böyledir.
«Bir kadının eğirdiğinden, elbise giymemeye» yemin eden kimse; o kadının ve başka bir kadının eğirdiğinden elbise giyerse; yemini bozulmaz. Diğer kadının ipliği, yüzde bir nisbetinde olsa bile böyledir. İster, iplikleri katışık dokunsun; isterse birinin ipliği bir yerde, diğerinki başka yerde dokunmuş bulunsun, müsavidir.
Bu, «filanın elbisesini giymem.» diye yemin ettiği halde, başkasıyla ertak olduğu elbiseyi giyen kimsenin yemininin bozulmaması gibidir.
«Filan adamın dokuduğu, elbiseyi giymem» diye yemin eden kimse, o adamın, başkasıyla beraber dokuduğu elbiseyi giyse; yemini bozu:ur.
Şayet, «filanın dokuduğu bezden giymem.» demiş olduğu halde, onun, başkasıyla dokuduğu bezden giyseydi; eğer bez bir kişinin dokuyabileceği kadar olur ve onu iki kişi dokumuş bulunursa; yemini bozulmazdı. Ancak, iki kişi dokuya bilecek bezden ise, o zaman yemini bozulurdu
«Filane kadının, ipliğinden giymemeye» yemin eden kimse; o kadının, başka kadınla eğildiğinden giyerse; yemini bozulur. O fî-lâne kadının ipliği; bir adet" olsa bile böyledir. Fetâvâyi Kadîhân´da
da böyledir.
«Filânın dokuduğundan, elbise giymem.» diye yemin eden kimse; o adamın hizmetçisinin dokuduğundan giyse; yemini bozulmaz, îz^h´ta da böyledir.
«Filânın, ipliğien, elbise giymem.»: diye yemin eden kimse; yemin ettiği zaman, o kimsenin mülkimde bulunan iplikten ve
pamuktan elbise giyerse; yemini bozulur.
Keza. İmâin-ı A´zam Ebû Hanîfe (R.A.) göre, bu şekilde mülkünde bulunmasa bile, yemini bozulur. Serahsî´ivm Muhıyti´nde de böyledir.
«Filânenin, ipliğinden giymemeye» yemin eden kimse; o filânenin ipliği ile dikilmiş elbiseyi giyse; yemini bozulmaz.
Keza : «Onun ipliğinin bulunduğu elbiseyi giyse; yemini bozul-
Şayet, onun ipliğinden bir don bağı alırda; donuna bağlar ve gİ5´erse; İmâm Ebû Yûsuf (R.A.)´a göre yemini bozulur. İmâm Mu-hammed (R.A.) ´e göre bozulmaz. Fetva, İmâm Muhammed fR.A.) ´in kavline göre verilir.
Eğer, düğme ve düğme iliği, o iplikten olursa; yemim bozulmaz.
Koltuk altına konan parça, o ipliğin bezinden olursa yine yemini bozulmaz. Yaka kenarı veya yama ondan olursa; bazılarına göre, yine yemini bozulmaz. İmâm Muhammet! [R.A.)´den bir rivayete göre, yamadan vemini bozulur. Yamadan bozulunca, yaka kenarı ve koltuk altı parçasından da bozumr.
Kczâ, yama cep üzerinde olsa bile, yemini bozulur.
Yemin eden kimse; o iplikten dokunmuş bezden, iki karış ka^ dar bir parça oisa ve avı üt mahalline koysa; yemini bozulmaz.
Eğer, o bezden başına, takke yapıp giyse, yemini bozulur. Feîâ-vâyi Kadîhân´da da böyledir.
«Filânenin ipliğinden yapılmış elbiseyi giymemeye» yemin eden kimse onun bir parçasını koparıp giyse; eğer, kopardığı parça izar veya ridâ kadar varsa; yemini bozulur; değilse bozulmaz.
Bir don alacak kadar koparırsa; yemini bozulur. Keza, bir kadın, «bir elbise giymemeye» yemin etse ve başına bir örtü örtse; îzâr miktarı olmadıkça, yemini bozulmaz. Eğer, izar miktarı olursa; yemini bozulur.
Keza, böyle yemin eden; bir sarık sarınırsa; yemini bozulmaz. Ancak, bu sarık, izar veya rida kadar olursa; o zaman, yemini bo zulur. Don ve gömlek olacak kadar bir parça İle yemin bozulur. îzâh´da da böyledir,
Yemin eden kimse «elbise (— örtü)» demez de, yemin eylediği kadının bezinden sarık sarınırsa, yemini bozulur.
«Onun, bezinden elbise giymem.» diye yemin eden kimsenin giydiği elbise, göbeğine kadar iner; kolları ve bacakları olmazsa; yemini bozulur.
«Don ve mest giymemeye yemin eden kimse; bacağının birine, don giyse veya ayağının birine mest giyse; yemini bozulmaz.
«Şu elbiseyi giymem.» diye yemin eden kimse; uyurken, üzerine örtülse; sonra, yine uyurken geri kaldırılsa; yemini bozulmaz. Fakıyh Ebü´I - Leys : «Uyurken üzerine Örtülen elbiseyi uyandığı vakit kendisi atarsa yine yemini bozulmaz. Eğer kaldırıp atmazda bir müddet üzerinde kalırsa; yemini bozulur.» demiştir.
Uyanık iken, üzerine atılırsa; bilsin veya bilmesin yemini bozulur. Fetâvâyi Kadîhân´da da böyledir.
«Fiiânenin eğirdiğinden elbise giymem» diye yemin eden kimse; onun ipliğinden ve başkasının ipliğinden elbise dokursa; yalnız, o başkasının ipliğinden bezin evvelini veya sonunu dokur, sonra da onu keser geri kalanını giyer; oda bir izar veya ridâ miktarı olursa; yemini bozulur; değilse, bozulmaz.
Eğer, bir don olacak kadar koparıp, giyerse; yemini bozulur.
Eğer. başkasının ipliğinden dokumuş olduğu kısmı kesip çıkarmadan giyerse; yemini bozulmaz, Muhıyt´ie de böyledir.
«Kadının eğildiğinden, elbise giymemeye yemin eden kimse; o iplikten yapılmış kilimi Örtünse yemini bozulur. Bu kilim yünden olsa bile, bu kadının yemini bozulur. Serahsî´nin Muhıy-tı´nde de böyledir.
«Elbise giymem.» diye yemin eden bir kimsenin yemini, namazda, avret mahallini örtecek kadar olan, her örtüye şâmildir. Mest veya çizme giymede bu şahsın yemini bozulmaz.
Deniz koyunun yününden yapılmış, elbiseyi veya aba, kürk, palio giyerse: yemini bozulur. Çünkü, bunlar giyilenlerdendir. Eğer, başına bere giyerse; yemini bozulmaz. Muhiyt´te de böyledir.
Keza, deri, hasır, mest, çorap giyse; yemini bozulmaz. Çünkü, bunlara elbise denilmez; Tatarhâniyye´de de böyledir.
Bizzat elbise denilen ve bir tanenin çoğunun giydiği şeyi giyenin yemini bozulur. Mebsût´ta da böyledir.
«Don giymemeye» yemin eden kimse, uzun boylu bir adamın elbisesini giyse; onun üzerine de don giyse; yemini bozulmaz.
Keza : «elbise giymemeye» yemin eden kimse; kısa boylu bir adamın donunu giyse, üzerine de elbise giyse; yemini bozulur. Mu-hiyt´te de böyledir.
Avret mahallini örtmeyen şeye elbise denilmez. Tatarhâniyye´de de böyledir.
«Gömlek giymemeye.» yemin eden kimse; kolları olmayan bir gömlek giyse; yemin ederken de, onun için niyyeti olmasa; yemini bozulur. Muhıyt´te de böyledir.
Mül tekitte : «Giymemeye» yemin eden bu şahıs zoraki-giy-dirilse; yemini bozulmaz.
Eğer, çıkarmaya gücü yeterde çıkarmazsa; işte o zaman, giymiş olur ve yemini bozulur. Tatarhâniyye´de de böyledir.
«Gömlek giymemeye» yemin eden kimse; gömlek giymede âdet olan ve ekserin itibar eylediği; başını yakasından çıkardığı elbiseye yemin eylemiş demektir. îtâbîyye´de de böyledir.
«Don, göm] ek veya ridâ giymemeye a yemin eden kimse; bunları omuzuna atsa; yemini bozulmaz.
Şayet, «bu gömleği» veya >ı* veya «bu donu« giymemeye yemin etmişse; onu hangi halde örtünürse örtünsün; yemini bozulur. Ridasını omuzuna atsa veya gömleğini rida gibi bağlasa veya gusleylesede gömleğini başına alsa yemini bozulur.
Bir kimse : «Bu sarığı örtünmem.» diye yemin ettiği halde, onu, omuzlarının, üzerine atsa; yemim´ bozulur.
Bir kimse : «İki gömlek, giymem.» diye yemin ettiği halde-, birini giyse ve onu çıkarıp diğerini giyse; her ikisini de birlikte Giymedikçe, yemini bozulmaz.
Şayet : «Valiâhi, şu iki gömleği giymem.» demiş olsaydı ve birini giyip çıkardıktan sonra diğerini giy sevdi, yemini bozulurdu. Çünkü, yemin onların aynileri üzerine yapılmış olurdu. İtibar, mu-tad olan givmeve değil ismedir. Bedâi´de de böyledir.
«Filan adamı, giydirmem.» diye yemin eden kimse; ona, Ödünç elbise verse; veya onu öldükten sonra kefenlese; yemini bozulmaz. Ancak, mülkiyet değil de, örtmeyi niyyet eylemişse; o zaman, yemini bozulur.
«Şu elbiseyi, filan adam izin verene kadar giymem.» diye yemin eden, şahsın dediği adam ölürse; yemini düşer.
Şayet : «Ancak, filan adam izin verirse...» demiş ve kendisine bir defa izin verilmiş olsaydı bu yemin sona ererdi. Sirâciyye´dede böyledir.
Bir kimse; «kendi karısının eğirdiğini giymemeye» yemin ettiği halde; dışı onun ipliğinden, içi de başkasının ipliğinden yapılmış bir elbise giyse; yemini bozulur. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
"Bir adamı giydirmemeye» yemin eden bir kimse; ona para verse o da onunla elbise alsa; yemini bozulmaz.
Şayet, giyilecek bir elbise yollarsa; yemini bozulur. Eğer, niyyeti, kendi eliyle vermemek idiyse, o zaman yemini bozulmaz. Mehsût´ta da böyledir.
İmâm Ebû Yûsuf (R.A.) ´a göre «siyah giymemeye» yemin eden kimse; elbise üzerine yemin etmiş olur. Başına siyah bere, veya siyah mest veya siyah ayakkabı giyse yemini bozulmaz. Serahsî´nin Muhıyti´nde de böyledir.
Eğer f «Siyandan, hiç bir şey giymeyeceğim.» dediyse; o zaman, here mest, ayakkabı gibi siyah oian, bir şeyi giyerse; yemini bozulur. Hızânetü´l - Müftîn´de de böyledir.
«İpek giymemeye» yemin eâen kimse; karışık dokunmuş kumaş giyse; itibar, erişine değil geçkisinedir.
«Pamuk giymemeye» yemin eden kimse; pamuk elbise giyince yemini bozulur. Atkısı pamuk olmayan erişi pamuk olan paltoyu giyse; yemini bozulmaz. Yalnız, öylece niyyet eylemiş olması müstesnadır, îzâh´fa da böyledir.
«İbrişim giymemeye yemin eden kimse; geçgisi deniz koyununun yünü, erişi ibrişim olan elbiseyi giyse, yemini bozulmaz.
«Keten elbise giymemeye» yemin eden kimse; keten ve pamuktan olan elbiseyi giyince; yemini bozulmaz. Ketenin eriş veya atkı olması müsavidir.
«İbrişim elbise-giymemeye´» yemin eden bir kimse; geçgisi ibrişim oian, erişi pamuk bulunan elbiseyi giyse; yemini bozulur. Mııhıyt´ıe de böyledir.
Bir adam, «deniz koyununun yönünden yapılmış elbiseyi giymemeye» yemin etse ve erişi pamuk veya ibrişim; atkısı deniz koyunun yönü olan, elbiseyi giyince yemini bozulur.
«O kadının eğirdiği deniz koyunu ipliğinden yapılı elbiseyi giymemeye» yemin edeiı kimse; atkısı ibrişim; erişi, o kadının eğirdiği deniz koyununun yünü olan elbiseyi giyse; yemini bozulur.
"Yünden palto giymem» diye yemin eder kimse; atkısı yün, erişi iprişim veya pamuk olan, paltoyu giyse yemini bozulmaz. Palto, diğerlerim* benzemez. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
İmâm Mthammed (R.A.)´in şöyle buyurduğu nakledilmiştir :
«Şu bezden, iki tane gömlek keseceğim» diye yemin eden kimse; o bezden bir iane gömlek kesse ve onu dikse; sonra onu söküp, ikinci defa yeniden dikse; yemini bozulur.
Şayet, «Bundan iki gömlek dikeceğim.>< diye yemin etmiş olsaydı; yemini bozulmazdı.
Eğer; «Elbette, ondan iki gömlek keseceğim.» diye yemin ettiği halde; ondan bir gömleklik kesse; onu dikip; sonra sokse; o kes tiğinden başka bir gömleklik daha kesse; yemini bozulmaz. Serah-sî´nin Muhıyti´nde de böyledir.
Bir kimse; bir gömlekten bahsedip, «elbette, bundan bir kaftan; bir de don keseceğim.» diye yemin ettikten sonra; — giysin veya giymesin— kaftandan bir don kesse; yemini bozulur.
Gömleği, kesmesi halinde, Ziyâdal Kitabı´nda : «Eğer, bu bezden kaftan, ve don yapmazsam; kölem hür olsun.» der; bir niyyeti de olmazsa; onun hepsini kaftan {= entari) yapıp dikse; sonra onu geri sökse don dikse; yemini bozulmaz.
Ancak, «Eğer, bir kısmını kaftan; bîr kısmını don yaparım.» diye niyyet etmişse; o zaman yemini bozulur. Bedâî´de de böyledir.
«Şu gömleği, giymem.» diye yemin eden kimse; onu söküp yeniden dikse ve giyse Kudûri´ye göre yemini bozulur. Nevâhir´de de böyledir.
Entari ve cübbe de böyledir. Çünkü, gömlek entari, cübbe ipliğini sökmekle ismini değiştirmezler. Buna da sökülmüş gömlek denir. «Şu gemiye, binmem.» diye yemin eden kimse; sökülüp tahta olduktan sonra, yeniden gemi yapılsa ve ona binse; Nevâdİr-de : «Yemini bozulur.» denilmiştir. Câmî´de ise : «Bozulmaz. Çünkü o sökülen gömlek, entari, cübbe ve gemi yeni bir san´at olmaksızın yapılmaz» denilmiştir.
«Pamuklanmış cübbeyi, giymem.» diye yemin eden kimse; eyleyen o pamukları çıkarsa da, yeniden pamuk koysa; ve giyse, yemini bozulur.
Keza, «Astar!anmış bir cübbeyi giymemeye» yemin eden kimse, onun astarını değiştirse de. Öyle giyse; yemini bozulur. Çünkü cübbe, pamuğu çıkarılmakla, astan sökülmekle, cübbe ismini kaybetmez.
«Şu döşeğin üzerinde uyumam.» diye yemin eden kimse; onun içinde olan şeyi boşalttıktan sonra uyuşa; yemini bozulmaz.» denildi. Çünkü, içi boşaltılmış olan şeye, döşek denilmez.
Eğer, döşeğin içini boşaltır da, içinden çıkan yünün veya pamuğun üzerinde uyursa; yine yemini bozulmaz. Zira, yüzü olmayan pamuğa döşek denilmez. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Bir kadın : «Şu baş örtüsünü giymem (—örtünmem) diye yemin ct.se, ve onu gaziler için bayrak yapsa, gaziler de, onu, ona geri verseler, o da, onu başına örtünse; yemini bozulur. Hıza-îietül Miiftîn´de de böyledir.
Cami´de şöyle denilmiştir :
Bir kadın : l(Şu çarşaf, örtünmem.» diye yemin edince; o çarşafın yanlan dikilip, gömlek yapılsa, ona yaka ve kol da, takılsa ve kadın ona giyse; yemini bozulmaz.
Şayet, iplikleri kopanhr; yaka ve kolları da çıkarılır, eski çarşaf haline getirilir de, kadın onu örtünürse, yemini bozulur. Çünkü, ismi geri dönmüştür.
Bu, çarşafın kesilip gömlek dikildikten sonra tekrar bozulup, bazı parçaları bazılarının yanma dikerek çarşaf haline sokulmaya ve onu giyincede yeminin bozulmasına muhaliftir.
Kıı Huri´d e : «Deniz koyununun yününden yapılmış bir parçayı, giymemeye yemin eyleyen onu bozar; yeniden eğirir; başka bir parça yapar ve onu giyerse; yemini bozulma/..» denilmiştir.
"Şu serginin, üzerine oturmam» diye vemin eden kimse; onun iki tarafı dikilerek hüre haline getirilse de, onun üzerine atarsa, yemini bozulmaz. Eğer, ipliği kopar ve eski haline gelir; yemin eden de onun üzerine oturursa; yemini bozulur.
Şayet, sergi kesilir ve ondan iki tane hurç (~ heybe) yapılır; sonra onların dikişi kopar ve onlar tekrar sergi halini alır da onun üzerine oturursa yemini bozulmaz.
Alimlerimiz : «Bu, iki hurçtan her biri sökülmüş olsa; tek başına sergi denilemezse o zamandır. Amma, «sergi» denildiği zaman, onları yan yana dikipte üzerine oturunca, yemin bozulur." demişlerdir.
Bir kimse: : »Yer yüzüne oturmam.» diye yemin etse; yemini bozulmaz. Ancak, kendisi ile yerin arasında elbisesi hariç bir şey yoksa; o zaman, bozulur.
Eğer, kendisi ile yerin arasında, hasır veya kamış veya sergi veya sandalye varsa; yemini bozulmaz.
»Şu döşeğin veya şu hasırın veya şu serginin üzerine oturmam» diye yemin eden. kimse; onun üzerine aynen onun gibi bir başkasını koyar da, onun üzerine oturursa, yemini bozulmaz.
«Şu döşeğin üzerinde uyumam» diye yemin eden kimse; onun ü/eıine, başka bir döşek kor da; onun üzerinde uyursa; yemini bozulmaz. Bahm´r - Râık´ta da böyledir.
«Şu döşeğin üzerinde uyumam.» diye yemin eden kimse; onun üzerine çarşaf veya bil´ örtü kor da, onun üzerinde uyursa yemininin bozulacağında iema1 vardır.
Şu serinin (— makadm) üzerine oturmam.» veya «Şu sekinin üzerine oturmam.» veya «Şu tavanda uyumam.» diye yemin eden kimse; onun üzerine, bir seccade veya bir döşek veya bir sergi kor da, onun üzerine oturursa; yemini bozulur.
Şayet, o şeririn (—mak´adın) üzerine diğer bir şerir koyar; veya seki´nin üzerine bir seki daha yapar; veya tavanın üzerine bir tavan daha yapar da; onun üzerine oturursa, yemini bozulmaz. Bedfi*´de de böyledir.
«Zivnet eşyası giymem.» diye yemin eden kimse; parmağına aitm yüzük taksa; yemini bozulur. İnci takınca da, İmâiueyn´e göre yemini bozulur. İmâm Ebû Hanîfe (R.A.)´ye göre, bozulmaz.
Eğer incinin içinde süslenmiş olanı varsa, bil - ittifak bu şansın yemini bozulur.
Süslenmiş olmayan zebeıccd ve zümrüdü takınmakla da yemin bozulmaz. Bu bizim diyarımızın örfüne yakındır. Fetva, İmâ-meyn´în kavli üzeredir.
Şayet halhal (= ayağa takılan gümüş bilezik ve emsali) veya bilezik veya pazubend takınsa; ister, aitun olsun; ister gümüş; yemini bozulur, Kâfî´de de böyledir.
Bir kadın, «ziynet takmraamaya» yemin ettiği halde, bir gümüş yüzük takınsa, yemini bozulmaz. Bu, zahir-i rivayetdir. Bilginler dediler Alimler : «Bu, eğer erkeklerin vüzüğü gibi yapılmışsa; böyledir. Fakat, kadınların yüzüğü gibi yapılmışsa; (ki, onların kaşları olur.) O zaman, yemini bozulur. Mııhiyt´le de böyledir.
Hükümdarın tacı, ziynet değildir.
Kadınların taçlan, ziynettir.
Boyuna takılan şeylerde ziynettir. Tİrnurtâşî´de de böyledir.
Bir kadın, «koncu olmayan ayakkabıyı giymemeye» yemin etse ve «lâlik» denilen ayakkabıyı giyse; örf ve âdette, eğer koncu olmayana «lâlik» deniliyorsa; kadının yemini bozulur; değilse bozulmaz. Muhıyt´te de böyledir.
Bir adam, «ziynet kullanmamaya´) yemin ettiği halde; süslü kılıç veya pombend kullansa; yemini bozulmaz. Fetâvâyi Kâdî-hân´da da böyledir.
«Zırh kullanmamaya yemin» eden kimse; demirden zırh veya kadın zırhı giyse; yemim´ bozulur.
Eğer, bunlardan birini niyyet etmemişse; diğerini giymekle yemini bozulmaz. Serahsî´n´in Muhıyti´nde de böyledir,
«Silah takınmamaya» yemin eden bir kimse; kılıç kuşatışa veya ok yay takmsa, yemini bozulur. Bunlar da silahtır.
Giymekte aslolan, elbisedir. Bunun dışında kalana «giyildi» denilmez. Silah, zırh, kıhç, yaygibiîerc «giyildi» değil; «kuşanıldı» denilir. Itâbiyye´de de böyledir.
En doğrusunu, ancak AUahu Teâlâ bilir. [21]
11- DÖVME, ÖLDÜRME VE BENZERLERİ HAKKINDAKİ YEMİN
«Bir adama, vurmamaya» yemin eden kimse; o adam öldük Luı sonra, ona vursa; yemini bozulmaz. Tahâvî Şerhin´de de böyledir.
«Kölesine vurmamaya» yemin eden kimse; başkasına em-rcLse de, o vursa; yemini bozulur.
Eğer, yemin eden kimse; bizzat, kendisinin, vurmamasını, niy-yet eylemişse; hükmen de yemini bozulmaz.
«Hür bir adamı dövmeye» yemin eden kinime; başkasma, em-reise ve emroîunan dövse; yemini bozulma/, Jığer, yemin eden şahıs hâkim veya hükümdar ise, onun yemini bozulur. Zahîriyye´de de böyledir.
«Çocuğunu dövınenıeye» yemin eden kimse; başkasına emre vlese; o da dövse; babanın yemini bozulmaz. Muhıyt´te de böyledir.
Bir adam, niyeti etmeksizin; «kölesine yüz kırbaç vurmaya» yemin eder ve yüz kamçıyı, çok hafif olarak vurursa; yemini yerine gelmiş olur. Alimler : «Bu vuruş, can acilıcı olmak şartty-Irdır. Fakat, can acıtıcı şekilde vurmazsa; yemini yerine gelmiş olmaz.» demişlerdir. İki parça olan, kırbaçla elli defa varsa; her vuruşta, kırbacın her iki parçasıda vücûda değse; yemini yerini bulur, Zehıyre´de de böyledir;
Bir adam, küçük kızına yirmi kamçı vurmaya, Allah´a yemin eylese; işte o, hurmanın küçük dalı ile, yirmi defa vurur. Zahîriyye´de de böyledir.
Bir adam : «Vallahi, filan adamı yakalarsam, ona, elbet le yüz kamçı \ururum.» der ve o adamı yakalayıp bir veya iki kam çı vurursa yemini bozulmaz. Zira, hayat boyu vura birilir. Zehıy re´de de böyledir.
Biı- adam, «karısını, dövmemeye» yemin ettiği halde, on :xı söylese veya onu ssırsa veya boğazını sıksa veya saçını çek canını acitsa;"yemini bozulur. Bilginler bu Âlimler : «Bu, sevişip oynaşırken olmazsa, böyledir." demişlerdir. Eğer, o zaman, olursa yemini bozulmaz. Sahih olan da, budur.
Keza sevişirken, başı başına değse de, başını kanatsa, yine yemini bozulmaz.
Bu, yemin arabca olduğu zamandır. Arabca olmazsa; hiç bir halde, yemini bozulmaz.
Sahih olan, öfkeli halinde yaparsa; yemini bozulur.
Saçını yolarsa yemini bozulur. Saçını tutup, geri bırakır ve ka^ dınnı cam acımazsa; yemini bozulmaz. Fetâvâyî Kâdîhân´da da böyledir.
Arabî olan birisi, farşça bir yemin eylese; ona sorulur.: Eğer, arabcanın yerine koyduğu farsea kelime ile, arabcanın ifade eylediği manayı irâde eylediyse; o aynen arapca yemin etmiş gibi olur; yok eğer, o kelime ile farsça mânâyi irâde eylemişse, farsça yemin etmiş gibi olur.
Eğer, kelimenin manasını bilmiyorsa; o zaman, o kelimenin lügat manasına göre hareket olunur.
Farsh, birisi de, Arabca yemin eylese; aynisi olur, Zehiyre´de de böyledir.
«Eğer seni döversem, boşsun.» ıdese de cariyesini dövse; ona vururken karısına da isabet eylese; Mecmuu iı- NevazÜ´de söyenildi-ğine göre, karısı boş olur. Buna göre fetva verenler de olmuştur. Bazıları da : «Boş olmaz.» demişlerdir. Bu görüş daha uygundur.
tf «Karısını dövmemeye» yemin eden kimse; elbisesini silkeı-ken o, karısının yüzüne isabet eyleyip canını acıtsa; Fetâvâyi Ebû´l -Leys´de «Yemini bozulmaz.» denilmiştir. Muhiyt´te de böyledir.
Bir kimse, kansıno : «Seni sağmi, Öİümü olduğun belli olmayana kadar dövmezsem...» diye yemin etse; İmâm Ebû Yûsuf (R. A.)´a göre bu adam canı çok acıyasiya, karısını döverse; yemini yerini bulur.
Bir adanı, «kölesini, ölene kadar, kamçılarla dövmiye» yemin eylese, o adam kölesini mübalağalı bir şekilde döver. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Bir adam, «kölesini, bayıltana, veya ağlayana veya akıtan veya yalvarana kadar dövmeye» yemin eder ve bu dedikleri olana \i dar dövmezse; yemini yerini bulmaz. Serahsî´nin Muhıytı´nde de böyledir.
«Elbette, ona, kılıçla, ölene kadar vururum.» diye yemi eden kimse; ölene kadar, vurmazsa; yemini yerine gelmez. Hulâsa´d da böyledir.
Bu kimse, niyet etmeksizin : «Vallahi, ona vururum.» deı se; kılıcın ters tarafı ile vurunca yemini yerine gelir.
Eğer, niyyeti, keskin tarafı ile vurmaksa; o tarafı ile vurur.
Niyyeti olmadığı halde kılıcın kını ile vursa yemini yerine gel mez.
Eğer, kının içinde olan kılıç, vurunca kını keser ve yemin olunanı yaralarsa yemin yerine gelir.
«Balta ile, kimseye vurmamaya» yemin eden kimse; baltanır sapı ile vursa; yemini bozulmaz. Zehiyre´de de böyledir.
«Kılıç Üe veya kırbaç ile vurmamaya» yemin eden kimse; kılıç ile veya kırbaç ile vurur da «Ben, bundan başka kılıç üe veya kırbaç ile vurmaya niyyet eyledim.» derse, bu hükümde kabul edilir. Çünkü, o konuştuğunun ihtimâli olana,-niyyet eylemiştir. Gerçek, Allah ile kendi arasındadır. Serahsî´nin Muhıytı´nde de böyledir.
Müntekâ´da : İmâm Muhammed (R-A.)´in şöy!e buyurduğu mezkûrdur :
Bir adanı kölesine : «Eğer, sana yüz kamçı vurmazsam sen hür .sim.» diye yemin eder; köle de yüz kamçıyı yemeden ölürse, hür olarak Ölmüş olur.
Bir adam : «Vallahi, filan adamı, elli gün döverim.» der bizzat kamçı ile vurmayı kasdettiği halde, kamçıdan başkası ile vurursa; vakit geçince ne ile döverse dövsün yemini yerine gelmiş olur. Niyyeti ise, geçersiz kalır.» Muhiyt´te de böyledir.
Bir kimse, «kırbaçla dövmek üzere» yemin ettiği halde, kırbacı bir örtüyle sarsa; yemini yerine gelmez. Bir kimse : «Saçma dokunmam.» diye yemin eder; yemin olunan da tam hraş olur ve ye-
niden saç gelir ve o saça dokunursa; veya «dişine dokunmam.» diye yemin ettiği adamın yeniden bir dişi çıkar da, ona dokunsa; yemini bozulur. Kerderî´nin Vecîzi´nde de böyledir.
«Seni ebeden veya ebediyyen veya dehren döversem...» diye yemin eden kimse; o saat, dövse; yemini bozulur.
Bir kimse : «Eğer, seni bir ayda, dövmezsem; kölem hür olsun´.» derse; bu adam, yemin ettiği andan itibaren, bir ay içinde, bir defa döverse; yemini bozulmaz. Eğer, bir ay geçene kadar, dövmezse; yernİni bozulur. Camiul - Kebîr Şerhı´nde de böyledir.
Bir adam, karısına : «Eğer, seni bugün dövmezsem; sen boşsun.» der ve dövmeyi istediği halde kadm : «Eğer, a´zan azama dokunursa; kölem hür olsun.´» der; kocası da, sopa ile onu döver ve bu kadına elini dokundtırmazsa; yemini bozulmaz.
Eğcı1 kadm : «Sen, beni döversen, kölem hür olsun.» deseydi; bunun çâresi : Kadın köleyi güvenilir birine satar; sonrada kocası onu c güit yavaşça döver; hem kocanın yemini yerini bulur. Kadm da bir ceza gerekmez. Zahîriyye´dc1 de böyledir.
Eğer, «Bugün, yer yüzünde, senin çocuğunu iki parça, edene kadar dövmezsem...» diye yemin eden kimse; dövmesinde mübalağa eylerse; esahh olan. görüşe göre; yemini bozulmaz. Yetıâbî´de de böyledir.
Bir adam, diğerine : «Eğer sen Ölürsün ve ben seni dövmezsem; bütün kölelerim hür olsun." dese ve adam da ölse; yemin eden onu dövmese; köleler hür olmazlar.
Şayet : «Eğer, seni dövmezsem.» dese de; dövmeden Önce karşıdaki adam Ölse; ölenin son anmda yemini bozulur. Yâni köleler hür olur.
Kölesine, «sen Ölene kadar, seni dövmezsem.» diyen kimse; dediğini yapmazsa yemini bozulur.
Bir adam, çocuğunu dövmek istese ve hiç bir kimsenin ona yardım etmemesi için, yemin eylese; bir adam da, onu bir veya iki sopa vurduktan sonra, men eylese; adam ise daha fazla vurmak istese; âlimler : «Yemini bozulur.» demişlerdir. Çünkü, onun muradı, kalbi mutmein olana kadar, men etmemeleri idi. îşte ona, mani olununca, yemini bozulur. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Bir adam, diğerine : «Seni dövene kadar/filan adama ne yaptığını haber vermezsen; kölem, hür olsun.» diye yemin etse; o da, dövülmeden haber verse; yemin yerine gelmiş olur.
Keza : «Sen, bana sabah yemeği yedirene kadar, sana gel-mezsem...» veya «sen beni dövene kadr,r, seni dövmezsem...» dedi-ti halde; ö, sabah yemeği yedirmeden, ona gelse veya onu dövmeden, o bunu dÖvse; yemini yerine gelmiş olur.
Eğe;-: «Hakkımı verene kadar, seni suçlamazsam...» veya «Gece girene kadar, seni dövmezsem...» veya «´Sabaha kadar, seni dövmezsem...-´ veya «Zeyd sana şefaatçi olana kadar, seni dövmezsem...» veya «Zeydbern men eyleyene kadar, seni dövmezsem...» veya «Elim şikâyetçi olana kadar, seni dövmezsem...» demiş olaydı; yeminin yerine gelme şartı, onu suçlamak ve vakti gelene kadar dövmektir. Hakkı ödenmeden, suçlama da bulunmasa veya dediği vakitler gelmeden, dövmeyi terk eyleseydi; yemim bozulurdu. Çünkü, burada «hatla > kelimesi, gaye içindir. Zira, suçlama ve dövme tekrarlama yoluyla sonuna kadar uzar.
Şayet, cezaya niyyet eyiernişse; bu diyâneten kabûî edilir; fakat hükmen kabul edilmez.
Eğer, iki fiil, bir kişi tarafından olsa; (meselâ : «Bugün, sabah yemeğimi senin yanında yiyene kadar, senin yanına gelmezsem...» demek gibi...) o zaman, yeminin yerine gelme şartı, fiillerin yerine gelmesine bağlıdır. Hatta, gelse de, onun yanında hemen yemek ye-nıese ve sonra yese; yemin yerine gelmiş olur. Eğer, hiç yemek ye-mezse; yemini bozulur. Zira fiilin biri yapılmamış olur. Kâfî´de de böyledir.
Bir kimse, karısına : «Seni her dövdükçe sen boşsun.» Ona, avcuyla parmaklan ayrı ayrı olduğu halde dokunup kadına vursa; kadın, sadece, bir talâk boş olur. Eğer kadına iki eliyle vursa; iki talâk boş olur. Serahsi´nin Muhıytı´nde de böyledir.
Bir adam kölesine : "Eğer, seninle karşılaşır da seni dövmezsem; karım, boş olsun.» der, ve o köleyi bir mil mesafede görür, veya damın üzerinde görürde, ona yetişmezse, yemini bozulmaz. Fetâvayi Kübrâ´da da böyledir.
«Filan adamı görürsem; elbette, döverim.» diye yemin eden kimse; görme yakından olsun uzaktan olsun; dövme, hangivakıtta olursa olsun yemini bozulmaz. Yalnız, fevri (= hemen) dövmeyi kasdeylediyse. O müstesna´dir. Muhıyt´te de böyledir.
«Eğer, seni görürde, dövmezsem...»diye yemin eden şahıs, onu görür; fakat, hasta olduğu için dövmeye gücü yetmezse; yemini bozulur. Zahîriyye´de de böyledir.
Bir kadın, bir câriye yüzünden kacasıyla nizahlaşırda; kocası : «Eğer, elimi basma koyarsam...» diye yemin eder ve başına, eliyle Öfke ile vurursa; yemini bozulmaz. Itâbiyye´de de böyledir.
Haklı veya haksız, «elbette, kölesini dövmeye» yemin eden kimsenin bir niyyeti yoksa; bunun manası, haklı veya haksız, her şikâyet eyledikçe dövmektir. Eğer, bir hal üzere, niyyet eylemişse; işte o halde iken, döver. Eğer, şikâyet eylerse, döver. Ayni şeyi, bir defa daha şikâyet eylerse; ikinci şikâyet için dövmek yoktur. Muhıyt´te de böyledir.
«Filan adamı, bin defa, dövmeye» yemin eden kimse; onu defalarca döver.
«Filân adamı, bin defa öldürmeye» yemin eden kimse; onu, şiddetle bir defa öldürürse yemini yerine gelir. Fetâvâyi Kâ-cîîhân´da da böyledir.
«Filan adamı dövmeye veya onunla konuşmaya» yemin eder; halbuki, o adam Ölmüş olursa; eğer onun Öldüğünü bilmiyor idiyse İmâm Ebû Hanlife CR.A.) ve İmâm Muhammed (R.A.) göre, yemini bozulmaz. Ve eğer, öldüğünü biliyorsa; yemini mün´akid olur ve biLima´, hemen o saatte bozulur. Muhıyt´te de böyledir.
Bir adam, diğerine : «Eğer, sen, beni dövdüğün takdirde, ben seni dövmezsem...» diye yemin ederse; bu yemin edenin, yemin olunandan önce vurması halindedir. Eğer, sonrayı niyyet eylemişse; hemen vuracaktır. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Bir adam, başkası için, «hangi kölen onu döverse, işte o hürdür.» desede; köleleri hep birden dövseler; ancak, onlardan bir tanesi, hür olur. Eğer : «Ey filan, sana hangi kölem vurursa; işte o hürdür.» der; kölelerde hep birden vururlarsa; hepside hür olurlar. Birinci meselede, kölelerden birisi hür olur. Ona bakılır, eğer vurma birbirini takip ederek oldu ise; ilk vuran hür olur. Eğer, hep birden vurmuşiarsa; onlardan efendilerinin belirleyeceği birisi, hür olur.
Bu kimse : «Kölelerim o şahsa vurduğu zaman hürdür.» der ve hepsi vurursa, hepsi hür olur. Bazısı vurursa, o vuranlar hür olurlar. Muhıyt´te de böyledir.
Eğer, «Kölelerimden ona kim vurursa; işte, o hürdür, der ve hepsi birden vururlarsa İmâmeyne göre, hepside hür olurlar İ-mam Ebû Hanif (R.A.)´ye göre birisi hür olur. Telhıys Şerhi´nde de böyledir.
«Şu köleyi, bir kimse döverse; karısı boş olsun.» derse; bu yemin, hem yemin edene hemde, başkasınadır. Şayet: «Şu başıma kim vurursa...» demiş olsaydı; bu yemin, yemin edenden başkası´na ait olurdu.
Bir adam, bir insan dövmeyi murad eylesede başka bir adam «eğer döversen; kölem hür olsun.» derse; oda hemen onu dövmeyi bıraksa; sonra dövse yemin bozulmaz. Ancak, hemen döverse yemin bozulur. Sirâciyye´de de böyledir.
İmâm Muhammed (R.A.) şöyle buyurmuştur :
Bir kimse, iki kölesine : «Sizi dövmem; ancak, bir gün döverim.» veya «Bir günde döverim.» diye yemin etse; bu şahıs, dilediği günde, ister beraber, isterse ayrı ayrı döver. Eğer, onlardan birini, perşembe, diğerini cum´a günü döverse; yemini cuma günü güneş batana kadar bozulmaz. Çünkü onları istisna edilen günde dövmüştür. îstisnâ edilen gün, onların dövülmelerinin toplandığı gündür. Eğer, güneş batmadan dönerde evvelkini yeniden döverse; yemini, bozulmaz. Eğer ondan sonra, her ikisinide bir günde döver veya iki günde döverse veya cuma günü dövdüğünü döverse; dövdüğü saat yemini bozulur. Çünkü dövmesi istisna ettiği günün başkasında olmuştur.
Bir kimse: «Eğer, filânı öldürmesem; karısı boş olsun.» der; o adamda ölmüş olur ve yemin eden onun Öldüğünü bilirse; yemini mün´akid olur. Sonrada aczinden dolayı yemin bozulur. Göğe çıkmak gibi... Eğer, ölümünü bilmiyorsa; yemini bozulmaz. Kâfî´de de böyledir.
Yarın filan adamı, elbette öldürürüm.» diye yemin eden kimsenin, Öldürürüm.» dediği adam, bu gün Ölse; yemini bozulmaz. Te´bvîn´de de böyledir.
Bir kimse : «Eğer, filanı öldürürsem veya ona dokunursam..." diye yemin etse ve başkasına kasdettiği, ona isabet eyle-se, yemini bozulur. Serahsî´nin Muhıyti´nde de böyledir.
Bir kimse, başkası için : Seni cum´a günü öldürürsem; kölem hürdür.» der; yeminden sonrada perşem´e günü o adama vurur ve adamda cum´a günü ´Mürse; yemini bozulur.
Şayet cum´a günü vurarda cumartesi günü ölürse; yemini bozulmaz. Eğer, vurması yeminden önce olmuş olsa (meselâ : Çarşamba günü vursa; perşembe günü de yemin eylese ve : Eğer seni cum´a günü öldürmezsem; kölem, hür olsun.» der ve vurulan adamda cum´a günü Ölürse) yemini bozulmaz Muhıyt´te de böyledir.
Bir adam : «Falanı Küfe´de öldürmem.» diye yemin edip cna, başka yerde vursa; ancak, o şahıs Kûfe´de Ölse; yemini bozulur. İtibar öldüğü yere ve zemandır. Yaralandığı yer ve zaman muteber değildir Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Bir kimse, başkasına : «Eğer, sana mescidde söversem; kölem, hürdür.» der; yemin eden, mescidin içinde; yemin olunanda, mescidin dışında oldukları halde; ona söverse; yemini bozulur. Eğer aksi olmuş olsaydı, yemini bozulmazdı. Câmhı´I-Kebîr Şerhrnde de böyledir.
Bir kimse, başkasına: «Eğer, seni mescidde öldürürsem veya «mescidde döversem; kölem hürdür.» der; onu Öldürür veya döver; öldüren ve vuran mescidin içinde; ölen ve vurulan mescidin dışında olursa; yemin bozulmaz. Şayet bunun aksisi olmuş olsaydı, yemin bozulurdu.
Bir kimse, başkasına : «Eğer, bu baş yarığından, ölürsen; şöyle olsun...» diye yemin eder; o da, bu baş yarılmasından ve başka etkenden ölürse; yemini bozulur. Muhıyt´te de böj´îedir.
Bir kimse, başkasına : «Eğer sana mescidde, taş atarsam; kölem hür olsun,» dese; yemin edenin haline (yemine) itibâr olunur. Şayet: «Seni mVcidde atarsam.» demiş olsaydı; o zaman, yemin olunanın haline yerine itibar olunurdu. Zehıyre´de de böyledir.
Bir kimse : «Filan adamı, yarın çıplak ve aç olarak hapsetmezsem, karısı boş olsun.» der; yarında, o adamı, çıplak ve açolarak hapseder ve bir başkası onu doyurursa; yemini bozulur. Fetâvâyi Küibrâ´da da böyledir.
«Filan adama azab eylemem.» diye yemin eden kimse; o adamı habseylese, yemini bozulmaz. Ancak öylece niyyet eylediy-se; c zaman müstesnadır.
Bu hapis, yemininin altına girmez. Çünkü, tam tazib değildir.
Bir adam karısını yatağına çağırır oda, kaçınır ve : «Sen bana eziyet eyliyorsun.» der; adamda : «Eğer, ben sana azab ey-lersem; sen boşsun.» dedikten sonra; kadın yatağa gelir ve cima´ ederse; eğer onun hoşlanmadığı hal üzere cima´ etmişse; muhakkak ona azap etmiş olur ve karısı boş olur. Eğer, kadının isteğiyle yaparsa; kadın, boş olmaz. Zehıyre´de de böyledir.
Bir adam, karısına: «Eğer, sana bir zarar vermezsem...» veya «bir kötülük yapmazsam; sen üç talâk boşsun.» dedikten sonra; aylar geçtiği halde ona, nafaka vermez ve onun üzerine evlenirse; kadının yakınları da; ona : «Kocan sana kötülük yaptı ve zarar verdin.» derler; kadın ise: «Bana kötülük ve eziyet yapmadı.» derse; kadının sözü geçerlidir. Ve kadın boş olmaz.
Şayet: «Eğer sana zarar verdiysem.» veya «sana kötülük yaptıysam; sen boşsun» der.ve yaptıklarını da ona kötülük olsun diy3. yaparsa; yemini bozulur. Yâni karısı boş olur.
«Karısına, kötülük yapmamaya» yemin eden bir şahsın elbisesine, pislik bulaşır; karısına : «Şunu yıka.» der; oda razı olmazsa; adam ise «Bu, sana kötülüktür, yıka.» derse; bazıları: «Ye mini bozulmaz.» demişlerdir. Kâdî ise : Yemini bozulur.» demiştir. Fetva da buna göre verilir. Kerderî´nin Vecizinde de böyledir.
Kudûrî´de : İmâm Ebû Yûsuf (R.A.) şöyle rivayet edilmiştir: Bir adam karısına : «Sen boşsun veya Vallahi, hizmetçiyi bu gün döverim.» der´ve gününde döverse; yemini yerine gelir. Kadıiı boş olmaz. Eğer dövmeden, o gün geçerse; yemini bozulur. Yeminle, talâk arasında; muhayyerdir. Şayet, dövmeden önce hizmetçi ölürse; yemin eden adam; talâkla keffaret-i yemin arasında muhayyerdir. Muhıyt´te de böyledir.
Bir adam, diğerine : «Eğer, sana söversem; Kölem, hür olsun.» dedikten, sonra; «Allah senin hakkında, bereketli eylemesin.» derse; köle hür olmaz.
Şayet : «Sen ve senin ehlin ve senin mahn mübarek olmasın.» demiş olsa; köle azâd olmuş olur. Bu şetimdir. Zahîriyye´de de böyledir,
Bir adam, «Karısını bir şeyle itham etmemeye» yemin etti kt.en sonra ona: «Yaptığını, Allah bilir.» derse; yemini bozulmaz. Hulâsa´da da böyledir.
Bir adam «filana iftira yapmaya» yemin ettikten sonra; ona: Ey zâniyenin oğlu!» dese; yemini bozulur. Fetâvâyi Kâdîhân da da böyledir.
«Bir kimseye iftira etmemeye» veya «sövmemeye» yemin eden kimse; o Ölünce iftira eylese veya sövse; yemini bozulur. «Ben, ondan hayırİıyım.» diye yemin eden kimse; hırsız veya içki içen biriyse; drğeride salah ehli veya ilim ehli ise hükmen yemini bozulmuş sayılır. Itâbiyye´de de böyledir.
Bir adam, malını evine defneylese (— gömse), sonrada, onu aradığı halde bulamasa; ve malının gitmiş olduğuna yemin ettikten sonra, onu bulsa; eğer, o malı başkası almış sonrada geri getirip keymuş olmazsa; yemini bozulur. Fetâvâyi Kâdlhân´da da böyledir.
Bir ziraatçı veya onun vekili, beraberce ortak bulundukları üzüm ve meyveyi evine taşıdığı halde, hırsızlık değildir.» diye yemin ederse âlimler : «Eğer ekincinin veya vekilin taşıdığı yemek içinse; hırsızlık olmaz. Fakat Hububattan yalnız başına bir şeyler alırda; maksadı onu hıfzetmek (korumak) olmazsa; işte o hırsızlık olur. Fakat, mal sahibi bile gizlice bir şey almışsa o hırsızlık olur. mal sahibi ve ortağı bir şey aldığı zaman diğeri onu görünce tazmin ettirmeyip razı okak olsa; yine hırsızlık sayılmaz. Eğer böyle olmazsa; lâyık olan hırsi/Jık olmasıdır. Zâhîriy-ye´de de böyledir.
Atım, handa kaybeden bir şahıs : Eğer, atımı çaldılarsa; vaılâhi burada durmam.» derse; âlimler : «Yemin edene sorulur»; eğer, bu sözü ile, bu odada veya bu handa veya bu belde de durmamaya mı niyet ve kasdeylemişse; bu durumda, niyyetine görehareket edilir. Eğer, böyle bir niyyeti yoksa; handa durmamaya yemin etmiş sayılır.
Bir kadının, yabancı biri ile oturan bir oğlu olsa; kadının kocası, kadına; «Eğer, oğlun evimize gelmez ve bizimle otur-mazsa; her ne vakit, ona malımdan az bir şey verirsen; sen şöyle ol» .dediği halde, oğlan gelse ve beraberce bir sene otursalar; sonra oğlan kaybolsa; kadında kocasına : «Ben malından oğluma bir şeyler verdim.» dese; adamın yemini bozulmuş olur.
Eğer, koca. karısına inanmazsa; bu durumda; kocanın sözü geçerlidir. Eğer doğrular ve kadın da oğluna, oğlan gelip de beraber oturmadan Önce, vermişse; kadın boş olur. Fetâvâyî Kâdî-hân´da da böyledir.
Bir adam başka birisine «elbisemi çaldı.» diye iddia ey-îese; iddia olunanda iddia edenin elbisesini almış olsa; ve «Karım boş olsun; eğer, senin elbiseni kaldırdrysam.» dese; Bazıları: «Kadın boş olmaz, onun elbisesini çalmış olmadıkça.» demişler; Ba-zılarıda : «Hükmen boş olur.» demişlerdir.
Bir kimse diğerinin elbisesini çaldıktan sonra; çalan adam, elbisesi çalınana, para verir, oda onu inkâr eder ve yemin eylerse; Fakıyh Ebûl - Kasım «Eğer, çalman elbise hırsızının elinden gitmişse; hiç şüphesiz yemin eden elbise sahibinin, yemini bozulmuş olmaz.
Eğer elbise hırsizm yanında duruyorsa; ben, «yemini bozulur demem.» demiştir. «Eğer, elbise hırsızın yanında duruyorsa; şüphesiz yemin edenin yemini, bozulur Hırsızın elinden gitmiş ise, cevap söylendiği gibidir.» diyenlerde olmuştur.
Bir adam, «filan adam elbiselerimi çaldı.» veya «yaktı» diye yemin eylese; halbuki o adamda, bir elbiseden başka çalmamış ve bir elbiseden başkasını yakmamış olsa; yemin edenin yemini bozulmaz.» denilmiştir. «Bozulur.» diyenlerde olmuştur. Önceki kayıp açıktır. Muhıyt´te. de böyledir.
Bir sarhoş ayıkmca arkadaşlarına hitaben: «Cebimde, kırkbeş dirhemim vardı. Siz almışsınız.» der; onlarda inkâr eder; sarhoşda «Bu gün, cebimde kırk beş dirhemim vardı. Kırkı gıtnfî, beşi idüyattan idi (= gıtrif ve ıdl dirhem çeşitlerinden birernev´idirler. karısıda : «Evet, bu gün, cebinde kırk ıdhyyati ve beşde gıtnfisi vardı.» der; toplam miktarında aynı şeyi söyledikleri halde tafsilatında hata olursa âlimler : «Eğer kadının açıkladığı kocasının dediğinden ayn ise, ve neticede öyle ise yemin bozulur, değilse bozulmaz. Fetâvayi Kadîhân´da da böyledir.
Bir kimse: «Filan adamın birşeyini gasbetmedim.» diye yemin ettikten sonra; yemin eyleyen, geceleyin yemin olunanın yanma girse ve eşyalarım çalsa; yemin olunanda, onu bilmese; veya yemin eyleyen sahradan gelsede başının altından ridasım çalsa; yemin olunanda, onu bilmese; bu hallerin hiçbirinde gasp olmaz; hırsız olur ve eli kesilir. Hızânetü´I - Mürtîr.´de de böyledir.
«Ondan, bir şey çalmam.» veya gasben almam.» diye yemin eden kimse, o şahsın yoluna kesse ve bir şeyini alsa çalmaktan değil; gasben (= zoraki) almaktan dolayı; yemini bozulmuş olur.
Bir başkasına : «Senin malına hıyanetlik yapmam.» diye yemin eden kimse; kendi karısına izin versede, o hiyanetlik yapsa; vemini bozulmaz. [22]
12- DİRHEMLERİ BİRBİRİNE VEREREK HELÂLLEŞMEK HAKKINDA YEMİN
«Filan adamdan, hakkını almaya» yemin eden kimse; onu bizzat kendisi veya vekili alsa; yemini yerini bulmuş olur.
Eğer, binefsihi kendisi almaya niyyet eylemişse; bu niyyeti, hem diyâııeten hem.de hükmen tasdik olunur.
Keza, hakkını onun vekilinden alsa; yemini, yerini bulmuş olur.
Keza, borçlunun emriyle, borçlunun malına kefil olandan alsa; yemini, yerini bulmuş olur. Zehiyre´de de böyledir.
Borçlunun emri olmadan kefilinden veya havale eylediği şahıstan alsa; yemini bozulur."
Âlimler: Alacağına karşılık olarak fasid bir satışla; bir kölesini satın alsa ve onu gasbeylese; eğer kölenin kıymeti alacağına karşılık geliyorsa; onu, alacağının yârine almış olur; yemini bozulmaz. Eğer karşılamıyorsa; yemini bozulur. Şayet yemin eden kimse; alçağı kadarım gasben (== zoraki) alsa; yemini yerine gelmiş clur. Keza, alacağı kadar, o adamın parasınıveya dinarını imha eylese; yemini yerine gelmiş olur. Bedâi´de de böyledir.
Alacaklı bir kimse, «alacağını, almaya» yemin ettiği halde, buna bir vakit tayin eylemese; borçluda, malından ona teberru veya bağış yapsa; yemini bozulur. Şayet, bir vakit tâyin eylemiş olsa ve borçlu, o vakit gelmeden önce teberru eyleseydi; yemin düşer ve vakit gelene kadar bozulmazdı. Bu, İmâm Ebû Hanîfe (R. A.) ve İmâm Muhammed (R.A.)´e göredeir.
Alacağını almış oîsa, ve onu, kalp olarak bulsa; yemini yerine gelmiş olur Eğer, o parayı sahte para olarak bulsa; hakkını almış sayılmaz. Eğer, hakkının yerine, onun elbisesini aldıktan sonra onu arızalı bulduğu için geri verse; yemini yerini bulmuş olur. îzah´ta da böyledir.
«Borçlusundan alacağını alana kadar, ayrılmamaya.» yemin eden kimsenin yanından, borçlu kaçsa; yemin bozulmaz.
Borçlusu, borcunu ödeyene kadar, ondan ayrılmamaya vtmin eden bir alacaklı, borçlusunu görecek şekilde mak´adm üzerene oturup, onu muhafaza eylese, ayrılmış sayılmaz. Eğer aralarında, perde veya direkler varsa; yine ayrılmış sayılmaz.
Keza, birisi mescidin dışında digeride, içinde oturur kapı da açık bulunur ve birbirini görürlerse; ayrılmış sayılmazlar.
Eğer mescidin duvarı, birini gizler; diğeeri de içerde olursa; ayrılmış olurlar.
Keza, aralarında, kitli kapı olur, anahtar, yemin edenin elinde olduğu halde, yemin eden, kapmm dışında oturursa; ayrılmış sayılmazlar. Müntekâ´da da böyledir.
Bunun çâresi : Alacaklı uyur veya borçludan gafil bulunur, veya bir başkası onu sözle meşkul eylerde; borçlu kaçarsa; yemin bozulmaz.
Şayet uyumaz ve ondan gai´ü olmazda, borçlu giderken kendide gitmez ve imkân olduğu halde ona mâni olmazsa; yemini bozulur.
«Borcunu ödeyene kadar ondan ayrılmamaya» yemin eden r-lcckh şahıs; ondan rehin veya kefil alsa; yemini bozulur. Ancak rehin daha ayrılmadan helak oiur kıymeti ise, borç kadar veya daha çok olursa; bu durumda yemini bozulmaz Zehıyre´de de böyledir.
Bir alacaklı, borçlusunun kapısına gelse ve : «O adamdan hakkın almadıkça, ordan gitmemeye» yemin eylese; borçluda gelip, ordan men eylese; o da hakkını almadan kendiliğinden oradan gitse, bazıları; «Yemini bozulur.» bazılanda «bozulmaz,» demişlerdir. Zahîriyye´de de böyledir.
Bir borçlu, «filan adamın hakkını vermeye yemin edip; bir başkasına vermesini emreylese veya ona havale eylese ve borç varisle; yemin yerine gelmiş olur.
Bir borçlu, «borcunu vermemeye» yemin eder ve onun yerine onun emriyle bir başkası verirse; yemini bozulur. Eğer, bizzat kendisi vermeyeceğini ııiyyet eylemiş olursa; buna hükümde itibar olunmaz Zehıyre´de de böyledir.
Bir «dam, başkasına : «Vallahi, senin malını, sana hâkim hükmedene kadar vermeyeceğim.» der; oda, bir vekii îulup, haki-mc müracaat eder; Hâkimde, yemin eyüyenin vekilinin lehine, hük mey leşe; bu, yemin eyleyenin üzerine, hüküm sayılır ve yemini bozulmaz.
Bir adam, borçlusuna : «Vallahi, senden hakkımı alana kadar, ayniınam.» dedikten sonra, borçlusundan o Alacağına bedel, bu" köle satın alsa; daha ayrılmadan Önce - ayı ilana kadar borç ödemiş olma/.. İmâm Muharrvmed (R.A.)´c göre, ayrılmadan önceki yapılan hîbe, yemini bozma/. İmânı Ebû Hanîfe (R.A.)´yr Iiövc bu hibe ile yemin bozulur. İmâm Ebû Yûsuf (R.A.)´a göre, yen-ini bozulur. Bu; satın alman, kabz edilmeden önce, aynhrsa böyledir. Eğer ayrılmadan önce, köle satıcının yanında iken ölse de, sonra aynlsalar, yemin bozulur.
Şayet, borçlu, o kölesini, bu borca mukabil, bir başkasına satmış olsa; alacaklı da, köle teslim alınmadan ayrılsa; sonra kölenin efendisi, «satış caiz olmadığından,» Köleye hak sahibi olsa; yemin edenin yemini bozulmuş olmaz. Eğer, borçlu köleyi muhayyer okırak satsa; yemin eden, onu aldıktan sonra ayrılsa, yemini bozulur. «Şayet alacak, kadının üzerinde olur ve alacaklı hakkını, ondan almadıkça ayrılmamaya yemin ederse; ve o kadında olan alacağına mukabil kadını nikahlasa; işte bu, borçtan kurtulma olur. Borçlu, borcuna karşılık olarak, kölesini veya cariyesini satsa; o da, müdebbir veya mütekâtep veya iimmü veied olsa; ve\a müdebbir ve ünımii vclc.l borçludan başkasının olsa; sonrada alacaklı alacağını a-dıktan sonra, ayrılsa; yemin bozulmaz. Alcaklıya, borçlu tarafından bin dirhem hîbe edilse alacaklı da, onu kabul eylese; yemini bozulma/. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
«Ayın evvelinde borcunu ödemeye yemin eden kimse ayın yarısından ünce öderse; yemini yerini bulur; değilse bozulur. «Ayın başında, borcunu ödemeye» veya «Ay, hilal olunca ödemeye» yemin eden kimse; hilâlin olduğu gece ve günün tamamına kadar, müddete, sahiptir. «Boıcunu. ayın önünde ve sonunda ödemeye» yemin eden kimse; onu, ayın on beşinci ve on altıncı günlerinde öder.
"Öğlen namazında, borcunu ödemeye» yemin eden kimse; öğlen nama/mm vakti içinde Öder. «Namaz kılındığı zamana kadar, borcumu öderim.» diyen kimse; o namazın bütün vaktinde öder.
Ayın başında Öderim» diye yemin eden kimse; onu aybaşından önce öder veya alacaklı ölürse, bu kimsenin yemini, İmâm Fbıı Hanîfe (R.A.) ye İmâm Muhammed (R.A.)´e göre sa-k:t olur. (= düşer) Eğer, borçlu ohın ölürse; bü-ittifak, yamini bozulmuş olmaz.
«Keza : «Filânın malını elbette ödeyeceğim.´; diye yemin etliği halde o yemin etmeden önce, o şahıs ölmüş, yemin eden de, bunu bilmiyorsa, yemini bozulmaz. Eğer biliyorsa, bozulur. İmâm Ebû Yûsuf (R.A.)´a göre bilse de,, bilmese de, yemini bozulur. Serahsî´-nin Mîıhıytî´nde de böyledir.
"İlk namaz kılmana kadar, [ilan adr^nm borcunu verece-.yinı.» diye yenıin eden kimse; onu, Öğle namazının vaktinde — bu vaktin..sonuna kadar — öder.Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
«Güneş doğarken" veya «güneşin doğuşu yanında» dese; işte o,güneşin doğupta beyazlanmasına kadar olan, zamanda borcunu öder. Eğer «kuşluk vakti» derse; güneşin beyazlandığı zamandan, öğle vaktine kadar, borcunu ödeyebilir (Mtıhiyt´te de böyledir.
Bir borçlu; «Bu beldeden, borcunu ödeyene kadar gitme-ıneyt, yemin etlikten sonra; borcunun tamamını ödemeden gitse; vemini bozulur. -(Borcunu ödememeye» yemin ettiği halde, az bir kısmım ödeyenin yemini ise bozulmaz. Kerderîniıı Vecîzi´nde debeyledir.
Bir kimse : "Vallahi, bu gün, sende olan malımı almam.» der ve bu şahıs boıçlunu:ı cariyesini; o günkü alacağına mukabil olarak nikâhlar ve ona cima´ ederse;, yemini bozulmaz.
Keza, alacaklı borçlusuna. «Sende, yüz dirhem alacağım var; eğer, bu gün senden bir dirhem noksan alırsam; kölem hür olsun.11 dtv ve onda eîli dirhem olur ve kalanını, güneş batana kadar almazsa; yemini bozulmaz.
Keza, bir defada, yüzünü de alsa; yemini bozulmaz. Eğer, ondan gündü/.ün evvelinde elli dirhem; sonunda elli dirhem alırsa; yemini bozulur. Eğer, o dirhemlerin içinde, kalp veya sahte dirhemler bulursa; yemini bozulur. Geri versin; değiştirsin veya değiştirmesin müsavidir. Keza, aldığı dirhemlerin içinde, sahte para veya kalay olursa; geri verip ayni günde değiştirse; değişildiği zaman yemini bozulur. Eğer, değiştirmezse; yemini bozulmaz.
Şayet:« Kölem hür olsun; eğer, bu gün bir dirhem noksan alırsam.« dediği halde, o gün, elli dirhem alsa; aldığı vakit yemini bozulur.
Bu istihsandır. «Eğer, o gün bir şey almazsa yemini bozulur.
Eğer vakit tâyin etmez (= belirtmez), ise; «Eğer, ondan bir dirhem, noksan alırsam; kölem hür olsun.» der de elli dirhem alırsa; bunu aldığı zaman yemini bozulur.» «Eğer bir dirhem noksan.» dese de; ona tartı ile elli dirhem verilse «alırsam» dese de; ona tartı ile elli´ dirhem daha t arıtarak verilse; ve ayni mecliste, bir elli dirhem daha tartılarak verilse; bütün âlimlere göre, tartı İşlemi devam ettikçe yemini bozulmaz. Eğer, birinci tartıyı mütâakip başka bir işte meşkul olunduktan sonra, ikinci elli dirhem lartıhrsa; yemin bozulur.
«Eğer, malımı, filandan; bir şey noksan olarak alırsam.» demiş olsa; onu, fakirlere sadaka eder. Filanda olan malından dokuzunu alıp onu bir adama bağışlasa; sonra da geri kalan dirhemleri alsa; onları tasaddik eylemek gerekir.
Bir kimse: «Senin üzerinde olan dirhemlerimi, senden almazsam.» diye yemin ettiği halde, ondan alırsa veya dinar alsa; yemini bozulur. Muhıyt´te de böyledir.
«Üzerinde olan. malımı tartttnp almazsam...» diye yemin eden kimse; hakkının cinsinin hilafına tartılı veya tartısız bir şey alsa; yemini yerine gelmiş olmaz. Çünkü, o tarttırmakla kayıtlanmıştır. Sözün umûmî olması itibardan düştü ve ahassı hususa (= ö :el bir söze) çevrildi. Oda hakkım aynen almaktır.
«Eğer, sende olan hakkımı, ki kese içindedir; almazsam...» diye yemin eden kimse dirhemler, yerine; dinarlar alsa veya kağıt para alsa, bizim söylediğimiz gibi, yemini bozulur. Eğer, tartıyı niye I eylemişse Allah´la kendi arasındadır. Bu hükümde geçerli olmaz. Cami´ Şerhi´ııdc de böyledir.
«Üzerinde olan malımı dirhemler olarak, almazsam...» diyenin eden kimse; dediği gibi ahr.
Bir borçlu, alacaklısından, dirhem borç aldı ve cnuda geri verdi; sonrada, ikinci defa ondan .borç aldı; geri verdi; aldı verdi böylece, üç dirhem malını ödediyss; yemini yerine gelmiş olur. Şayet, «hakkımı tartılı alırını...» diye yemin etmiş ve borçlu, ona tartılmayan şeyden ödemişse; yemin bozulmuş olur.
Eğer, alacaklının vekili; tartılı olarak alırsa, yemin yerini bulmuş olur.
Keza borçlu, tartılı olaıak vermeye yemin eylese de vekili tartılı clarak verse; yemini yerine gelmiş olur.
Keza, hem alcaklı hem de, borçlu, tartılı alıp vermeye yemin cyleseler; her ikisi de vekil tayin else vekiller, önce tayin edilmiş sonrada asıllarının adına iş yapmışlarsa; her ikisi de, yeminden halâs olur. Cami´de de böyledir.
Bu mesele; Alacaklı bir kimse, alacağını tahsil etmek tilere, bir vekil tayin ettikten sonra alacağını almamaya yemin eder vekil de, bu yeminden sonra, onun alacağını alırsa; alacaklının yemini bozulur.« kavlini kuvvetlendiriyor. Mıhiyt´te de böyledir.
Bir borçlu, alacaklısına.- «Vallahi borcumu perşembeye kadar ödemem.» dese; perşembe gününün şalağı ağrana kadar da öde-mese; yemini bozulur. Çünkü, perşembe gününü gaye etti ise mad-rrbm lehe dahil olmaz.
Bir kimse: «Borcumu beş güne kadar ödeyeceğim.» diye yemin Utiği halde; beşinci günün güneşi batana kadar, ödemezse; yemini bozulmaz. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Borçlusundan, «alacağım, bugün almamaya» yemin eden kimsenin alacaklısı, o gün, borçlusundan bir şey satın alsa; satın alan, onu o gün teslim alırsa yemini bozulur. Yarın, teslim alırsa; yemini bozulmaz. Yeminden sonra, o gün fasid satışla bir şey almış olsa ve teslimde alsa; eğer aldığı şeyin kıymeti, alçağı kadar veya daha fazla ise; yemini bozulur. Kıymeti, alacağından noksan ise, yemini bozulmaz. Eğer, o gün borçlusunun malından bir şey imha ederse helak olan alacağının emsali ise; yemini bozulmaz. Eğer, kıymet sahibi; kıymetjde alacağı kadar veya daha fazla ise; yemini bozulur. Fakat önce gasbetmek sonra, imha etmek şartıyla olursa; ve gasbetmeden helak ederse; (yakmak gibi) yemini bozulmaz. Zahirîyye´de de böyledir.
Borçlu, alacak sahibine : Eğer, malını yarın vermezsen; kölem, hür olsun.» der; alacaklı, yarma kadar kaybolursa; âlimler; «Borçlu borcunu, hâkime teslim eyler, öyle yaparsa yemini bozulmaz ve yerini bulmuş olur.» demişlerdir. Bu muhtar olan görüştür. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Alacaklı hazır olur, fakat kabul etmez; borçlu, alacaklı elini uzatınca, alacak şekilde yanma bırakırsa, yemini yerine gelir ve bozulmuş olmaz. Keza, bir kimse, zoraki alınan şeyi «almam.» diye yemin eylese ve öyle yapsa yemini bozulmaz. Hulâsa´da da böyledir.
Münteka´da İbn-i Sîma : «Ben, İmâm Ebû Yûsuf (R.A.)´un şöyle buyurduğunu duydum: «Alacaklısı hakkında, «Vallahi, bugün, hakkımı vermedikçe, senden ayrılmam...» diyen ve niyetide hakkını alana kadar ondan ayrılmamak olan bir kimse; o gün geçene kadar ayrılmasa; borçlu da, hakkını vermese; yemini bozulmaz. O gün geçtikten sonra ayrüırsa; yemini bozulur.»
Keza «Seni, bu gün, hükümdara götürene kadar, senden ayrılmam...» veya «seni; benden sultan kurtarana kadar, ayrılmam...» der; o gün geçtiği halde ayrılmazsa; sutlana götürmezse ve sultanda, onu kurtarmazsa; (bunlar müsavidir.) yemini bozulmaz. Ancak, bırakınca bozulur.
Şayet, o gün, sultana götürür ve : «Bugün hakkımı verene kadar, senden ayrılmam.» derse ve o gün öylece geçse; borçluda ödeme yapmasa; yemini bozulmaz. Eğer, o gün geçtikten sonra ay-nlsalar; yine, yemini bozulmaz Muhhıyt´le de böyledir.
«Hakkımızı filana alıp vermiyeceğiz.» diye yemin eden kimse; ondan aynhnasa ve haklaşmasa, yemini bozulmaz. Zâhîriy-ye´de de böyledir.
Alacaklı : «Eğer, sendeki alacağımı, yarın almazsam; ka^ nm, boş olsun.» der borçluda : «Eğer, yarın sana, borcumu verirsem; karını boş olsun.» der, alacaklı alacağını zor kullanarak alırsa; her ikisinînde yemini bozulma/,. Eğer mümkün almazda, borçlusunu hâkimin kapısına çeker; orda muhakeme olurlarsa; yemini yerine gelmiş olur.
Bir kimse, borçlu bir şahsa, «alacaklısının hakkını filan gün vermeye» yemin ettirse; ve elinden tutup : Onun izni olmadıkça, r.ynlmayacaksm.» dese; borçluda, o gün gelse ve borcunu ödese; yalnı/. elinden tutmasa ve o izin vermeden ayrılsa; borçlunun ye-tr-ipi* bozulmaz.
Şâyel, «malımı sende bırakmam.» diye yemin eder; ve onu hakime götürür; oda, onu habseder veya ona yemin ettirirse; yemin edenin yemini´yerini bulmuş olur. Huîâsa´da da böyledir.
Keza, Hâkime çıkarmayıp, geceye kadar ondan ayrjlmasa; yemini yerini bulur.
Bir kimse «Borcunu, filan gün Ödeyeceğine» yemin eüiğı halde o günden Önce öder veya onu bağışlar; günü gelincede bir şeyi a´mazsa; İmâm Ebû Haııîfc (R.A.) ´ye göre, yemini bozulmaz. Eğer alacaklı Ölürde, veresesine veya vasisine öderse; yemini yerini bulur; değiîse, yemini bozulur, Kerderî´nin Vecîzi´nde de böyledir.
Bir adam, karısının talâkı üzere; ona, her gün bir dirhem vereceğine yemin etse ve onu bazen güneş batarken bazande akşam ödese; hiç bir. gece ve gündüz dirhem vermekten hâli kalmamışsa; yemini yerini bulmuş olur.
Bir adam, «üzerinde hakkı olduğu adamdaki hakkını, bir ay geri bırakmamaya» yemin eylesc; ve bir ay geçene kadarda haklaşmada sükut edip bir ay geçse; yemini bozulmaz. Çünkü, o geri bırakmamıştır. Yani, borçlu verip de alacaklı almamazhk yapmamıştır. Fetâvâyi Kübra´da da böyledir.
Fetâvâyi Nesefî´de : Bir kimse borçlusuna, gizlenmeyeceğine dair yemin ettirse ve bunu´bir vakitle de kayıtlamasa, onu, istediği vakit, borçlu, —istediğini bilerek— ona görünmese, yemini bozulur.
Eğer, gizli olarak çarşıya girerse; yemini bozulmaz. Alacaklı, borçluyu istese de borçîu onu bilmeyerek görünmese; yemini bo/.ulmaz.
Şayet, alacaklılar iki kişi olurla]- ve ikis´de borçluya gizlenmemek üzere, yemin ettirirler ve borçlu birinin borcunu öderse onun yemin de hakkı kalmaz. Huîâsa´da da böyledir.
Evzecendî bir suâle, şu cevabı "vermiştir: «Borçıu alacaklısına : «Eğer, hakkım bayram günü ödeme/sem...» diye yemin eder; bayram günüde gelir; yalnız, o yerin hâkimi o günü bayram yaptırmaz ve o günde bayram namazı kılınmazsa; başka bir yerin hâkimi ise, o günü bayram ilân eder ve bayram namazı kildınrsa, -Ramazanda olduğu gibi, ayın doğuş yerlerinde ayrılık yoksa- bulunduğu beldenin hakiminin hükmüne uyar.» Muhiyt´te de böyledir.
Bir borçlu, niyet etmeksizin, «her ay borcundan bir dirhem Ödemeye» yemin eylese; ayın başında yemin etmişse; o ay yeminine dahildir. Ve o ayda da bir dirhem vermesi gerekir. Ay çıkmadan önce. yine böyledir.
Eğer, ayın sonunda yemin etmişse ve «her ayda öderim.» demişse yine böyledir. Mebsût´ta da böyledir.
Borçlu olan şahıs, «borcunu ödemeye gayret edeceğine» yemin ederse; bu şahıs neyi varsa, satarak borcunu öder. Zahfriy-ye´cle de böyledir. [23]
Bu Konularla İlgili Çeşitli Meseleler
Bir kimse; ancak, yüz dirheme sahip olduğu takdirde kölesinin hür olmasına yemin eder ve yüz dirhemden aşağıya sahip oluiTa; yemini bozulmaz. ,
Keza, «başka değil, yüz dirheme sahip olursam.» derse yüz dirhemden noksana sahip olunca, yemini bozulmaz.
Şayet, yüz dirhemden fazlaya sahip olursa yemini bozulur. Yâni, köle hür olur. Dirhemleri değil de, dinarları olsa, yemini, yine bozulur.
Keza, bu kimsenin, ticaret için olan kölesi veya kağıt parası veya arsası, veya zekâtı verilir cinsten canlı´ hayvanları olsa; (nisabı tam olsun veya olmasın, müsavidir.) yemini bozulur.
Eğer, kölesi hizmet için olur; veya mah zekâtı verilir cinsten olmaz (ev, tarla, akar gibi) veya ticaret için olmayan malı bulunursa; yemini bozulmaz. Sirâcü´l- Vehhâc´da da böyledir.
Bir kimse geride varis bırakarak ölür; bir kimse de a´acağı olur; varisi gidip borçludan, bu alacağı ister; borçluda«ona borcum yok.» diye yemin ederse; eğer, adamın öldüğünü bilmiyorsa; yemini bozulmaz; değilse bozulur. Bu görüş, beğenilmiştir. (Hulasa).
Asıl´da: Malım yok diye yemin eden bîr kimsenin il´las etmiş birinde, alacağı bulunsa; yemini bozulma/..
Keza, onun malını, bir adam, gasben alıp imha eylerriişse; veya ma] biaynihi olduğu halde, inkâr etmişse; yemini bozulmaz.
yet, malını gasben (^zoraki) alan şahıs aldığını ikrar eder ve alınan mal da bizzat durmakta ise; alimler; bu hususta ihtilaf eylediler.
Eğer, birisinde emânet malı var ve oda onu ikrar eyliyorsa; yemini bozulur.
Eğer, yanında az veya çok gümüş veya altın varsa; yemini bozulur.
Keza yanında ticaret malı ve canlı malı varsa, yemini bozulur.
Eğer, arazisi veya sâime olmayan malı varsa istishanen yemini bozulmaz. Muhıyt´te de böyledir.
«îddia eylediği; hak hakkında bir adamla anlaşmamaya yemin eden kimse; bir adamı vekil etse ve bu vekil anlaşma yapsa; yemini bozulmaz.
Keza, «mücadele etmeye» yemin ettiği halde; vekili mücadele etse; yemini bozulmaz.
Şayet: «Vallahi filan ile anlaşma yapmam.» dediği halde, başkasına anlaşma yapması için emir verse; yemini hükmen bozulur. Serahsî´nin Muhıyt´indc de böyledir.
Şu bin dirhemden harcama yapmam.« diye yemin eden kimse; ondan borcunu ödese; yemini bozulmaz. Çünkü borç ödemek Ör-fen infak değildir. Bazıları. «Eğer niyet cylemışse; yemini bozulur.» demişlerdir. Lâkin, bu örfle kabul edilmez. Kerderî´nhı Vecizi´nde de böyledir.
Borçlanmaya yemin eden kimse; evlenirse; yemini bozulmaz. Ancak, veresiye dirhemler alırsa yemini bozulur. Hulasa´d a da böyledir.
Şöyle yapmam diye yemin eyleyen onu hayat boyu yapmaz. Hidâye´de de böyledir.
Bir kimse, yaparım diye yemin edince; yemin ettiği işi, bir defa yapsa; yemini yerine gelir. Bunu, ister hoşlanmayarak yapsın ister unutarak; ister, kendi isteyip vekili yapsın, müsavidir.
Yapmadığı, zaman, o fiili yapmadan ümidi kesilene kadar; yemini bozuldu diye hükmolunamaz.
Eğer o işi yapmadan ölecek olursa; varislerine keffaretini vermeyi vasiyyet eder.
Eir kimse: «Zeyd´i, elbette, döveceğim.» veya «Şu yufkayı, elbette, yiyeceğim.» diye yemin ettiği halde; Zeyd ölse veya ekmeği kendinden önce yeseler; yemini bozulur. Bu, yemin mutlak olduğu z:: m an d ir. Eğer, yemin mukayyet olursa; (meselâ : Şu ekmeği, tu gün yiyeceğim diye yemin eyleyipde gün geçmeden ekmeğin yenilmesi gibi.) o /.aman, yemin sakıt olur. ´ — düşer.) Diğer imamlarımıza göre böyle olmasına rağmen İmâm Ebû Yûsuf (R.A.) buna muhaliftir. Fethu´l-Kadirde de böyledir.
"Haram işlemeyeceğim.» diye yemin eden kimse, fâsid nikâhla, nikâhlansa;, yemini bozulmaz. Keza, hayvana cima´ etmek-lede bozulmaz. Ancak, bedevi, hayvan peşinde giden cahil birisine öyle yol gösterirse, o zaman yemini bozulur. S´irâciyye´de de böyledir.
Keza hastalık halinde, babasını köle olarak satın alırsa; hemen ılkeyter.
Eğer, «bugün ona yüz dirhem bağışlayacağım.» diye yemin ettiği halde, başkasına bağışlar ve ona da: «Sen al.» derse yemini bozulmaz. Bağışlayan; bağışlananı, bağışladığı adam almadan ölürse; artık c, mal vârisin alacağından olur; bağış yaptığı adam, onu alamaz. Fethu´l-Kâdîr´de de böyledir.
Bir kimse, diğer şahsın, emirlerine itaate ve yasaklarından kaçmaya yenlin ettikten sonra; o şahıs, yemin edeni cima´ yap-makdan men ettiği halde, oda, cima´ ederse; yemini bozulmaz. Eğer orada başkasına delalet olmaz ise.
Filan adama hizmet eylememeye, yemin eden kimse, ücretsiz onun gömleğini dikse; yemini bozulmaz. Eğer, ücretsiz dikerse; yemini bozulur. Fetâvâyi Kübrâ´da da böyledir.
Bir adam : «Bütün malım hediyedir.» der; diğeri de : «Bana da öyle.» derse; ikinci adamın bütün malını hediye etmesi gerekir. İsterse, öncekinin malından az; ister, müsavi; isterse, çok ol-;:un, fark etmez.
Yalnız : «Ben onun malı kadar kasdeyledim.» derse; o kadar vermesi gerekir. Eğer, «seneye kadar sahip olacağım, bütün malım.» dtse; bırşnhts dediğini hediye eder. İkincisi de, aynısını söylerse; ona birşey gerekmez. îzâh´da da böyledir.
Bir adam, «şu adamı tanımıyorum» diye yemin ettiği halde, onu yüzünden tanıyor olsa; fakat, ismini bilmese; yemini bozulmaz. Bu mes´ele böylece Asıl´da zikredilmiştir. Zahiriyye´de de böyledir.
«Filan adam, burda oldukça şu işi yapmam.o diye yemin eden kimse; dediği adanı gittikten sonra; o işi yapsa, sonra o adam geri gelse ve bu şahıs o geldikten sonra, o işi tekrar yapsa; yemini bozulmaz. Fethu´I-Kadîr´de de böyledir.
«Cuma gü i çalışmam.» diye yemin eden kimsenin yanında bez olur; ondan gömlek yaptırmak ister ve terziye yollayarak ona gömlek dikmesini emrederse yemini bozulmaz. Fetâvây; Kübra´da da böyledir.
Mecmûu´n-Nevazil´den : Bir adam, diğerine bir şey verse;
alan adam da, «bu hediyene karşılık olacak şu kaftanı sana vermezsem...» diye yemin eder ve böylece zaman gecelikten sonra, on dirhem vererek anlaşsaiar; yemini bozulur. Kâdi´1-İmâm "Kaftan durduğu müddetçe yemin bozulmaz. Eğer, onu verirse; yemini yerini bulur.» demiştir. Hulâsa´da da böyledir.
«Bu kalem ile, yazı yazmam.» diye yemin eden kimse; onu kırıp, yeniden yapsa ve onunla yazı yazsa; yemini .bozulmaz. Keza: «Bu bıçakla kesmem.» diye yemin ettikten sonra, onu kırsa ve geri yapsa; yemini bozulmaz. Hâvî´de de böyledir.
Bir kiınse; «Filâne kadının, yüzüne bakmam.» diye yemin ettiği halde, o nikahlı iken baksa; İmâm Muhammed (R.A.)´e göre, yüzünün çoğu açık olmadıkça; yemini bozulmaz.
Filân adama bakmam.» diye yemin eden kadın, perde arkasından veya camdan baksa; yemini bozulur. Aynada bakmakla yemini bozulmaz. Fetâvâyi Kübra´da da böyledir.
Bir adam, «filanı görürde onu dövmezsem - diye yemin ey-lese, ve onu bir mil veya daha fazla meşalede görse; İmâm Muhammed (R.A.)´e güre, yemini bozulmaz. Çünkü, onu lam görmüş sayılmaz.
Bir adam, başkasına ; «Sana rastlar ve seiâm vermezsem.» diye yemin eylese; münasip o!an, hemen selâm vermektir. Eğer, öyle yapmaz da, selâmı geciktirirse; yemini bozulur. Keza: «Eğer, hayvanını emanet isterim ve sen de vermezsen...» diye yemin eden kimsenin hemen o işi yapması münâsip olur. Eğer bundan başka bir şeye niyyet eylemişse; hükümde geçersizdir. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Mü.ntekâ´dan ; «Filan adama bakmamaya» yemin eden kimse; onun eline, ayağına, başına baksa İmâm .Muhammed (R. A.)´e göre, rü´vet (—bakmak) yüze, başa ve bedenin yukarısına karşıdır. Eğer, eline veya ayağına bakmişsa; yemini bozulmaz. Başından yukarısına bakmakla da yemini bozulma/. Bakar da tanımazsa; bu kimse bakmış sayılır ve yemini bozulur.
Örtündüğü elbise, başını bedenini tanıtıyorsa, görmüş sayılır; tanıtmıyorsa, görmüş sayılmaz.
Eğer, sırtına, karnına veya göksün e bakarsa; görmüş sayılır \l yemini bozulur. Eğer, bunların tamamını değil de, ekseri kısmını görürse; yemini bozuiur. Az kısmım görürse, yemini bozulmaz.
Bir adam, «bir kadına bakmamaya» yemin ettiği halde; onu otururken veya ayakla görse; nikahlı olsa bile bakmış sayılır. Ancak : «Bakmamaktan, maksadım, yüzü idi» derse; bu kendi ile Allah arasındadır. Hükmen, sözü geçerli değildir.
«Filan adamı görürsem, kölem, hür olsun.» diyen kimse; onu, ölü olarak veya kefenlenmiş halde görse, İmâm Muhammed (R.A.)´e göre yüzü kapalı ise; yemini bozulmaz. Çünkü görmek, diri ve ölü olsun müsavidir. Öldükten sonra görmek de, sc;ğ iken görmek gibidir Muhıyt´te de böyledir.
Bir adam, diğerine; «Filan adamı,, görür de, sana tanıtmazsam; kölem, hür olsun.» dese de o adamı birlikte görseler; yemini bozulmaz ve İmâm-ı A´zam (R.A.) ile İmâm Muhammed (R. A.)´e göre, kölesi hür olmaz.
Bir kimse; «Eğer filan adamı görür de, onu sana getir-mezsem; kölem, hür olsun.» diye yemin ederse; mes´ele, yukarda-kinin aynıdır. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Hişâm, İmâm Muhammed (R.A.)´den rivayeten şöyle demiştir :
Vallahi, hayatta ve mematta, filan adamla hazır bulunmam.» dese; hayatta iken sevinç ve kederli halinde, ölümünden sonra da, cenazesinde ve ölüsünde bulunmaz.
Eir adam, «eğer filan adamı haram bir iş yaparken görmezsem; karım boş olsun» dese ve onu yabancı bir kadınla yalınız başına görse; İmâm Ebû Yûsuf (R.A.)´a göre, yemini bozulur. Çünkü, yabancı kadınla, bir arada olmak, haram değil mekruhtur. Zâ-hir^yye´de de böyledir.
Bir kimse : «Malımdan, bin dirhem fakirlere vereceğim.» diye yemin eylemek isterken, birisi ağzını tutsa da, söyletmese; âlimler: «İhtiyaten vermelidir.» dediler. Eğer, yemin talâk ve ıtâka ait olsaydı; bir şey gerekmezdi. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Fevâidü´l-Şemsü´l-İslâm´da: Bir adam, elbisesini temizlikçiye verse; o da, inkâr eylese; adarn : «Sana verdim.» diye yemin etse, oğluna veya talebesine vermiş olsa, eğer oğlan veya talebe temizlikçinin ailesinden iseler; yemin bozulmaz. Ancak, bizzat ona verdiğini kasdeyliyorsa; o müstesnadır. Hulâsa´da da böyledir.
Bir adanı, «filan adamı, taş köprüden geçirmemek üzere; karısının talâkına yemin etse ve onu sözüyle men eylese; yemini yerini bulmuş olur.
Bir adam, oğluna : «Seni bırakırsam; filan adamla iş yaparsan, karım şöyle olsun...» dese; eğer; oğlan bulûğa erişmiş ve ena mâni olmaya gücü yetmiyorsa; sözüyle men ederse; yemini yerini bulur.
Eğer, uğıan küçükse; şartın yerine gelmesi; hem sözle, hem de, fiille olacaktır.
Bir adam, kayın biraderinin elinde olan arsayı «benim» diye iddia eylese ve: «Eğer, bu davayı o arsayı alana kadar terk ey-lersem; karım şöyle olsun...» derse; âlimler: «Her ay bir defa husumet eyler ve ayın tamamında davayı terk etmezse; yemini bozulmaz.» demişlerdir.
Bu kimse : «Vallahi, onu şehirden çıkınca bırakmam." dediği halde; o, haberi olmadan çıksa; yemini bozulmaz,
Eğer, çıktığını görür de, onu terkeylerse; yemini bozulur.
O gidene kadar takip ettiği halde gücü yetmezse; yemini bozulmaz. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Bir kimse : «Şu toplu şey, buğday ise; karım şöyle olsun...».. diye yemin etse ve o da buğday ve hurma olsa; yemini bozulmaz. Bu İmâm Ebû Yûsuf (R.A.)´un kavlidir.
İmâm Muhammed (R.A.)´e göre, «bu, başka değil ancak buğdaydır.» dediği halde o buğday ve hurma olsa; yemini bozulur. Eğer, tamamı buğday olursa; yemin bozulmaz. îzah´ta da böyledir.
Bir kimse : «Eğer, şu toplu şey, buğdaydan başkası değil veya buğdayın gayrisi değildir.» derse bu söz, «o ancak buğdaydır.» sözü gibidir. Bedâî´de de böyledir.
Müntekâ´da : İbrahim, İmâm Muhammed (R.A.)´in şöyle buyurduğunu nakletmiştir :
«Eğer, uzun bir yolculuğa çikmazsam filâne hür olsun.» der ve niyyeti üç gün veya daha fazla olursa; niyyetine göredir. Eğer niyyeii yoksa; işte o, bir ay yolculuk yapar. Mumyt´te de böyledir.
Fetâvâyi Mâverâü´n-Nehir´den :
Ebû´n-Nasr Debbûsî´den soruldu : Bir adam yemin eyledi; fakat, Allah´a mı, oruca mı talâka mı yemin ettiğini unuttu. Bu şahsın durumu nedir
Şöyle buyurdu :
Hatırlaması hariç, talâk üzre yemin etmiş sayılır. Tatarhâniy-ye´de de böyledir.
Bir adam, «hizmetçisine, hizmet ettirmemek üzere» yemin ey-İLmiş olsa; bu mes´elede iki yön vardır :
Birincisi: Hizmetçinin, yemin edene ait olması; Bu hal de, şu şu dört bölümü içine alır.
Birinci Bölüm : Efendinin, hizmetçiden yeminden sonra, hizmet istemesi; açık ve nas olarak, (misâl : bana hizmet eyle,) bu halde yemininin bozulduğu açıktır.
İkinci Bölüm : Hizmetçinin, yeminden sonra, efendisinin emri olmaksızın, hizmet etmesi; onun da, hizmet bitene kadar onu bırakıp men etmemesi; ve yeminden önceki emri ile hizmet eylemesi; bu yönde de yemini bozulur.
Üçüncü Bölüm: Hizmetçinin, emirsiz hizmet etmesi : Efendisi emretmeden yaptığı hizmeti yapması bu yönde de, yemini bozulur.
Dördüncü Bölüm : Yeminden sonra, emirsiz hizmet eylemesi; yeminden önce, asla yapmadığı hizmeti yapmas,ı; bu cihette de yemini bozulur.
İkincisi; Hizmetçinin başkasına âit olması: îşte bunda da geçende olduğu gibi, dört yön vardır. Açıkladığımız gibi , ilk iki bölümde yemini bozulur; son iki bölümde yemini bozulmaz.
«Filanı, hizmetçi kullanmamaya» yemin eden kimse; ondan içecek isteyip imâ eder; yemin ederken de böyle bir nivyeti bulunmazsa; yemini bozulur. «´Filanın hizmetçisi, o işi yapsın» veya «yapmasın» der ve yemin ederken ona hizmet ettireceğine n:y-yot etmiş olursa; bu, hükmen geçersizdir. Allah ile kendi arasındadır.
Bir kimse;« «Filan adamın, hizmetçisine; hizmet ettirme-meye» yemin eder ve o hizmetçinin efendisi ile bir sofranın başına üUııur ve bu hizmetçinin getirdiği yemeklerden yer ve suyunu içerse; yemini bozulur.
Hizmet, ev içinde olursa; bütün işleri içine alır. Ev dışında ulursa, (alış—veriş gibi..,) bunlara hizmet denmez; ticâret denir. Hizmetçi ismi, erkek ve kadın; büyük ve hizmete gücü yeten küçüğe ıtlak olunur. Zâhiriyye´de de böyledir.
Bir kimse: «Filanın, çukur kazıcısı değilim." diye yemin eltiği halde; onun çukur kazıcısı olsu; veya "filanın ziraalcisi olmadığına» yemin eylese de, onun tarlaları elinde bulunsa; yemini hezulur. Çünkü, şart onun filanın çukur kazıcısı olduğudur.
Bir kimse, «Şu evde. oturmam.») diye yemin ettiği halde, anahtarı bulamayıp, oradan çıka masa. ancak, bir saat sonra çıksa; anahtarı aradiği müddetçe—yemini bozulmaz. Eğer, anahtarı aramaz ela, başka bir işle meşgul olursa, o zaman, yemini bozulur.
Necmü´d-dîn´in şöyle buyurduğu nakledilmiştir :
Bir san´at erbabı âletlerle, bir iş yapmamaya yemin evlese; ve: «Eğer elimi onun üzerine koyarsam; karım, boş olsun.» dediği haJ-de, karpuz, kavun veya pamuk tohumunu ekerse; yemini bozulur.
F.ğer, başkasının ekliği ziraatı sularsa veya yeri sürerse veya, biçerse; yemini bozulmaz.
Ziraatını başkasına verir veya hizmetçi tutar; ektirir, biçtirir-st; yemini bozulmaz.
Eğer, başkasına da em ret memeye niyyet eylediyse; yemini bozulur.
Eğer, kölesi eker biçer veya ücret´c ektirir, biçtirir ve dnhı önce emretmiş bulunursa yemini bozulur.
Ancak, ya´nız kendi nefsini niyyet etmişse, o zaman, yemini bozulmaz. Fetâvâyi Kübrâ´da da böyledir.
Arazi sahibi veya ziraatçı, eğer : «Ziraat yaparsam (=ekt;r biçersem) karım, boş olsun.» derse; hissesini satar veya ödüne verir veya hibe ederse; yemini´bozulur. Eğer bir adam onu imha eder ve ödeyip onu alır ve ihtiyacına harcarsa, yemini bozulmaz. Hulâsa´da da böyledir.
Bir kimse; «Eğer filan adamı bir idile veya yarım idile ( = bir nevi dirhem, yâni gümüş para) vekil tutarsam; karım, şöyle olsun...» eledikten sonra; onu on dirhem gatrifîye (~bir nevi dirhem) vekil tutsa yemini bozulmaz.
Bir kimse : «Filan için, ça´ışmayacağım.» diye yemin ettiği halde, o şahıs mestçi olsa ve dükkân sahibinden mest âlet´eri satın alsa; sonra da onu yemin olunan adama satsa; yemini bozulmaz. Hızânetü´l-Müftîn´de de böyledir.
Şeyhu´l-İslâm, bir suâ´e şu cevabı vermiştir:
Kiralık evi olan bir adam, onu kiraya vermemeye talâk üzre, yemin ettiği halde onu, kendi karısı icarla alsa; ve onun ücretinden harcama yapsa, veya kocasına verse; yemini bozulmaz.
Eğer koca, icarcılanna : «Şu evlerde oturun.» derse; bu fasıl Şeyhu´l-İslâm´dan naklolunmadı.
«Lâyık ve münasib olan, bunun icâre olması ve yemininin bo-bulmasıdııv) denilmiştir. Ve yine oturmadıkları halde onlardan b;r aylık ücret alsa; yemin´ bozulur. Çünkü o da icardır. Muhıyt´te de böyledir.
Bir kimse, altına ve gümüşe dokunmamaya yemin ettiği halde, bunların daıbulunmuşlarına, dokunsa; yemini bozulur. Se-rahsî´nin Muhiytı´nde de böyledir.
Bir kimse, «oduna dokunmamaya» yemin ettiği halde, ağacın dalma dokunsa; yemini bozuVnaz. «Hurma ağacına veya ağaç parçasına dokunmamaya» yemin eden; onun dalma dokununca, yemini bozulur.
"Yüne dokunmamaya» yemin eden bir kimse; keçeye dokunsa; yemini bozulmaz. Mebsût´da da böyledir.
´(Yer yüzünde yürümem diye yemin eden .kimse; mestle veya ayakkabı üe yürürse; yemini bozulur.
Eğer yere serilmiş yaygı üzerinde yürürse; yemini bozui-ıraz.
«Nalm giymemeye» yemin eden kimse; onun üzerindeki kayışlarını veya lâstiklerini keser; başka lâstik vurur da öyle giyerce; yemini bozulur. Hızânetii´l-Miiftm´dc de böyledir.
Bir kimse, «Şu başıma kim dokunursa...» veya nefsine mal etmeden «şu başa birisi dokunursa; şöyle olsun.» diye yemin ettiği halde, kendisi dokunursa; yemini bozulmaz.
İmâm Muhammed CR.A.), Rukıyyat,ta : «Bu gün saça dokunmam.» diye yemin etmiş olan şahıs, kendi başına dokunsa; yemini bozulmaz.´» demiştir.
Şayet, başkasının başına dokunursa; yemini bozulur.
«Şuf´ayı teslim eylememeye» yemin eden kimse; o şul´a, bâtıl olana kadar, davacı olmasa; yem mi bozulmaz. Eğer, onu tes-im etmek içip. vekil tayin ederse; yemini bozulur. Zahîriyye´de de beyledir.
Bir adam, kendisi için çalışmaları maksadı ile işçiler tul-i,-a; bunlardan birisi de «beraber -ça´ışmamaya» yemin etmiş olsa vt. sonra da kendisi çalışmaya başlasa; «o çalıştığı ve yaptığı şeyi satın alır; onu yapıp bitirince de geri satar.» denilmiştir.
Keza, bir örgüeü : «Eğer, filanın bezini alıp, bir seneye kadar dokunursam...» diye yemin ederse; ipliğini satın alıp, dokur sonra da, ona hîbe bağışlarsa; yemini, bozulmaz. Eğer, sr^tın almadan, h:ş örtüsü dokursa; yemini bozulmaz.
Fetâvâyi Nesefî´de : Bir adam; «Eğer, şu evi tamir edersem; karım boş olsun.» dediği halde, bozulmuş bulunan, kendisi ile komşusunun arasındaki duvarı komşunun evini tamir kasdiyle, yaptır-sv; yemini bozulur. Hizânetü´I-Miiftîn´de de böyledir.
Şeyhû´I-îslâm Evzecendî´den soruldu :
Eğer, yarın filan adamın evini yıkmazsam; kölem hür olsun.» dediği halde, yarın geçene kadar evi yıkmaktan men olunanın durumu nedir
İmâm şu cevabı verdi :
Bu mes´elede, âlimlerin görüş ayrı/ı klan vardır. Fetva için, muhtar olon görüş yeminin bozulmasıdır. Zehıyre´de de böyledir. [24]
--------------------------------------------------------------------------------
[1] Feteva-i Hindiyye (Feteva-i Alemgiriyye), 3/437.
[2] Feteva-i Hindiyye (Feteva-i Alemgiriyye), 3/437.
[3] Feteva-i Hindiyye (Feteva-i Alemgiriyye), 3/437.
[4] Feteva-i Hindiyye (Feteva-i Alemgiriyye), 3/437-438.
[5] Feteva-i Hindiyye (Feteva-i Alemgiriyye), 3/438-439.
[6] Feteva-i Hindiyye (Feteva-i Alemgiriyye), 3/439-440.
[7] Feteva-i Hindiyye (Feteva-i Alemgiriyye), 3/440.
[8] Feteva-i Hindiyye (Feteva-i Alemgiriyye), 3/440.
[9] Feteva-i Hindiyye (Feteva-i Alemgiriyye), 3/440-441.
[10] Feteva-i Hindiyye (Feteva-i Alemgiriyye), 3/445-458.
[11] Feteva-i Hindiyye (Feteva-i Alemgiriyye), 3/459.
[12] Feteva-i Hindiyye (Feteva-i Alemgiriyye), 3/459-466.
[13] Feteva-i Hindiyye (Feteva-i Alemgiriyye), 3/466-470.
[14] Feteva-i Hindiyye (Feteva-i Alemgiriyye), 3/473-488.
[15] Feteva-i Hindiyye (Feteva-i Alemgiriyye), 3/491-496.
[16] Feteva-i Hindiyye (Feteva-i Alemgiriyye), 3/499-432.
[17] Feteva-i Hindiyye (Feteva-i Alemgiriyye), 3/535-563.
[18] Feteva-i Hindiyye (Feteva-i Alemgiriyye), 3/567-573.
[19] Feteva-i Hindiyye (Feteva-i Alemgiriyye), 3/574-581.
[20] Feteva-i Hindiyye (Feteva-i Alemgiriyye), 3/585-593.
[21] Feteva-i Hindiyye (Feteva-i Alemgiriyye), 3/597-606.
[22] Feteva-i Hindiyye (Feteva-i Alemgiriyye), 3/609-620.
[23] Feteva-i Hindiyye (Feteva-i Alemgiriyye), 3/621-629.
[24] Feteva-i Hindiyye (Feteva-i Alemgiriyye), 3/629-638.
1- YEMİNİN MANASI, RÜKNÜ, ŞARTI VE HÜKMÜ
Yeminin serî mânâsı : Şeriatte yemin, kuvvetli bir sözleşme yapmak ve bağlanmaktan ibarettir.
Yemin eden kimse, bu yemini sebebiyle, bir şeyi yapmaya veya yapmamaya azmeder. Kifâye´de de böyledir.
Yemin, iki çeşittir :
1-) Allâhu Teâlâ ile veya O´nun sıfatı ile yapıian yemin.
2-) Bunun gayrisi ile yapılan yemin.
Allah´ın gayrisi ile yapılan yemin de, iki çeşittir :
a-) Babalarla, evlatlarla, meleklerle, oruçla, namazla ve başka şer´î şeylerle, Ka´be´yle, Harem´le, Zemzem ve emsali şeylerle yapılan yemin.
Bunlardan biriyle yapılan yemini bozmak, caiz olmaz.
b-) Şart ve ceza.
Bu da, iki çeşittir :
1-) Yakınlık sebebiyle yapılan yemin.
2-) Yakınlık üzerine olmayan yemin. [1]
Yakınlık Sebebiyle Yapılan Yemin :
Yemin eden kimsenin : «Eğer, şu işi yaparsam, oruç tutmak...» veya «...namaz kılmak...» ; «...hacca gitmek,..»; «...umre yapmak...»; «...kurban kesmek...»; «...köle azâd etmek...»; «...sadaka vermek...» yahut benzeri şeyleri yapmak; «...üzerime vazife olsun.» demek gibidir.
Yakınlık Üzerine Olmayan Yemin : Talâk ve ıtak üzerine yapılan yemindir. Bedâi´de de böyledir. [2]
Allah İle Yapılan Yeminin Rüknü :
Allah´ın ismini veya sıfatım söylemektir. [3]
Allah´ın Gayrisi İle Yapılan Yeminin Rüknü :
tyi birşart ve iyi biı ceza söylemektir. Kâfî´de de böyledir.
İyi şart : Mevcudiyeti yok olmamak;
İyi ceza ise : Şartın bulunması yanında; varlığına inanılır olmak veya galip bulunmaktır. Böylece, mülke veya onun sebebine muzaf olmak; cezanın da, onunla yemin edilir şeylerden olması...
Eğer, böyle olmazsa, o zaman, yemin olmaz. Ticârette vekâlet ve izin gibi...
Bir kimse : «Ben, şu işi yaparsam; gerçekten, seni vekil yaptım.» veya : «...ticârette sana bin verdim.» derse; bu durumdaki sözü, yemin olmaz. [4]
Allah Île Yemin Etmenin Şartları :
1-) Yemim eden kimsenin akıllı ve bulûğa ermiş olması :
Delinin ve sabinin ( = çocuğun) yemini sahih olmaz. Çocuk, akıllı olsa bile, hüküm değişmez.
2-) Müslüman olmak :
Kâfirin yemini sahih olmaz.
Hatta, kâfir iken yemin eden bir kimse, sonra müslunıan olsa; bu şahıs, o yeminini bozunca, keffâret gerekmez. Bedâi´de de böyledir.
Dinden dönmekle, yemin geçersiz olur :
Bir kimse, dinden döndükten sonra, tekrar müslüman olsa; yemininin hükmünü yerine getirmesi gerekmez. Ihtiyar´da da böyledir.
3-) Yönünde, hürriyet şart değildir :
Kölenin yemini de, sahihtir.
Ancak, köle, mal sahibi olmadığı için, keffâreti oruç tutarak yerine getirir. Efendisinin ise, onu, oruç tutmaktan men etme hakkı vardır. Efendi, köleyi, sebebine mübaşeret ettiği her oruçtan men edebilir. Nezir onıcu gibi...
Eğer, efendisi, köleyi, —keffâret için— oruç tutmadan önce, ıtk (= azâd) ederse; bu kölenin, keffâreti, mal ile yerine getirmesi lâzım gelir.
4-) Yemıînde, ihtiyar da şart değildir :
Zoraki yaptırılan yemin de, sahihtir.
Yeminde gayret ve kast şart değildir. Bize göre, hatâ veya latife ile yapılan yemin de sahihtir.
5-) Bir sözün, kendisine yemin edilen şeye dönmesi için o şeyin, yemin zamanında, varlığının hakikaten tasavvur edilmesi gerekir.
Bir yeminin (= sözün), yemin olmasının şartı, buna bağlıdır.
Varlığı düşünülemeyen bir şeye yemin etmek bir mânâ ifâde etmez. Bu, îmâmEbûHamfe (R.A.) ve İmâm Muhammed (R.A.)´in kavlidir.
Varlığı âdeten tasavvur olunan şeye gelince; üç imâmıza göre de, bu yeminde şart olmaz.
6-) Yemin istisnadan hâli olmalıdır :
Bir kimse, sözüne: «İnşallah.» veya «...illâ en yeşâallah.» yahut «...mâşâallah.» veya benzeri bir lafız ilâve eder; yahut «...Allah bana yardım ederse.» veya «...Allah kolaylaştınrsa.» veya «...Al-lahın yardımıyla.»; «...Allanın kolaylaştırmasıyla.» veya benzeri bir lafız ilâve ederse; yemin etmiş olmaz.
Eğer, bu lafzı, Önceki sözüne (yeminine) —hemen— ilâve etmemiş de, ikisinin arasını açmışsa; yemini, yemindir. [5]
Allah´ın Gayrisi İle Yapılan Yemin
7-) Yemin eden kimse, talâk´ı (= boşamayı), ıtak´ı (= köle azâd etmeyi) şart koşmuşsa; bu caizdir ;
Bullar, yeminin bağlanmasının şartıdır.
8-) Kendi üzerine yemin edilen şey, gelecekte yapılacak bir iş olmalı; daha önce olmuş bir şey olmamaîıdu.
Bir kimse, karısına : «Sen, semâ, başımızın üzerinde olduysa boşsun.» dese; talâk vâki, kadın boş olar.
9-) Allah´ın ismi yeminin rüknünde söylenmelidir :
Şayet, bir kimse: «...Allah yardım ederse.»; «...Allah´ın yardı-mıyle.» der ve bu sözü ile istisnayı murad ederse; bu durumda müstesna Gİur ve bu sözü hüküm bakımından doğrulanmaz.
10-) Yeminde, şart ile ceza arasına bir hâil girmemelidir :
Eğer girerse, yemin, yemin olmaz. Bedâi´de de böyledir. [6]
Allah Adı İle Yapılan Yemin Üç Nevidir :
1-) Yemini Gâmus :
Bu, mâzî´de (= geçmiş zamanda) veya halde (= şimdiki zamanda), bilerek, yalan yere yemin etmektir.
Böyle yemin etme.., büyük günâhtır. Yapanın, tevbe ve istiğfar etmesi gerekir.
Bu yeminden dolayı, keffâret yoktur. [7]
2-) Yemin-i Lağv :
Bu yemin, geçmişte veya halde, «olmuş zanm ile» yapılan yemindir. Halbuki iş, yeminin aksine yapılmış olmuştur.
«Vallahi, şu işi yaptım.» diye yemin ettiği halde, o işi yapma-mış olan, fakat, yaptığını zanneden kimsenin yemini böyledir.
«Yaptım.» diye yemin ettiği halde, o işi yapmamış olan, fakat yaptığını zanneden kimsenin yemini de yemin-i lağv´dır.
Veya, uzaktan gördüğü bir adanı için : «Vallahi, bu gerçekten Zeyd´dir.» diyen ve onu Zeyd zanneden halbuki gördüğü Amr olan kimsenin yemini de böyledir.
Veya, gördüğü kuşu, karga zannederek yemin eden, halbuki gördüğü dülgenç kuşu olan kimsenin yemini de yemin-i lağv´dir.
Bu şekildeki yeminlerin sahiplerinin, sorumlu olmayacağını umarız.
Geçmişte yapılan yemin, eğer kasten yapılmamışsa, onun, dünyada da, uhrâda da hükmü yoktur.[8]
3-) Yemini Mün´akîde:
Yemin-i Mün´akide dört nevi´dir :
a-) İyiliği tamamlamak üzere yapılan yemin :
Emredilen bir ibâdeti yapmak; veya yasaklanan bir şeyi yapmamak üzere yapılan yemindir. Zaten, yemin etmeden önce de, kişinin bunu yapması farz idi.
b-) Yapılması caiz olmayan şeyi, yapmak veya tâati terk etmek için, yapılan yemin :
Böyle bir yemin, caiz değildir.
c-) Yeminini bozup bozmamak arasında muhayyer kalan, fakat, bozması hayırlı olan kimsenin yemini :
Bu şahsın, bu yeminini bozması mencluptıır.
d-) Mubah olan bir şey hakkında yapılan yemin :
Buyeminimuhafazaetmek daha eviâdn, Mebsût´ta da. böyledir. -
Talâk, itak ve benzerleri ile yapılan yemin; gelecek zamana aitse; bu yemin, yemin-i mün´aki´de gibi olur. Bunlar, maziye aitse, lağv ve gâmus tahakkuk etmez. Lâkin, hilâlim bilme veya bilmeme haÜnde, talâk, vâki olur. Nezir de, böyledir. İzâh´ta da böyledir.
Bir kimse, eğer ; «Bu, filan adam değilse; hac yapmak üzerinde eİEun.´j der ve o adam da, dediği şahıs oimazsa: hac yapması icabeder. Hülâsa´da da böyledir.
Yemini kasden, unutarak veya cebir karşısında yapmak müsavidir.
Baygın veya mecnun kimsenin yemini de böyledir.
Lyuyan kimsenin yemini, sahih olmaz. İhtiyar´da da böyledir.
Allah adı iie yemin etmek, mekruh değildir. Fakat, az yemin etmek, çok yemin etmekten daha evlâdır.
Allah´ın gayrisi ile yemin etmek, bazı âlimlere göre mekruhtur. Ekseriyete göre ise, mekruh değildir: Çünkü, bununla da, söz kuvvetlenmiş otuvor, demektir. [9]
2- YEMİN OLAN VE OLMAYAN LAFIZLAR
1- Zaleminin Yemin Vermesi Yemin Edenin Yemine Niyyet Etmesi Müstahlifin Yemine Niyyet Etmemesi
Allah ismiyle veya Rahman, Rahîm gibi başka bir esma ile ve bil-umum esmâ-i ilâhî ile yemin edilir.
Bu hususta, insanların; bu isimlerle yemin edilip edilemediğini; bilip bilmemeleri de müsavidir. Âlimlerimizin açık yolu budur.
Ailahu Teâlâ´nın sıfatı ile de yemin edilir. Bu sıhat, izzet, celâL klbriyâ gibi, Örfen kendisi ile yerain edilen bir sıfat olmalıdır. Bu, Mâverâü´n - Nehir âlimlerinin ihtiyarıdır. Kâfî´de de böyledir.
Esahh olan, sıfatın zikrinde örfe itibar edildiğidir. Bürcendî´-nin Nikâye Şerhi´nde de böyledir.
Bir kimse : «Rabbî...» veya cRabbü´l - arş...»; «Rabbü´l -âlemin...» demiş olsa; bu yemin olur.
Bir kimse : «Hak için, yapmam.» der ve «Hak» kelimesi ile A!-lahu Teâlâ´nın ismini irâde ederse;, yemin etmiş olur.
«BihakkiÜâh yapmam.» diyen kimse de, yemin etmiş olur.
«Ve hakkullah» diyen kimse, İmâm Ebû Hanîfe (R.A.) ve İmâm Muhammed (R.A.)´e göre, yemin etmiş olmaz.
«Hürmetullâh» demek de, Şemsü´l - Eimnıe´ye göre, «Hakkul-lah» menzilindedir.
«Azametullah» veya «...melekûtihî...» , «...kudretihî...» diyen kimse; yemine niyyet etsin, etmesin; yemin etmiş olur. Fetâvâyi Kâdihân´da da böyledir
«...Ceberutillah...» , «...kuvvetillâh...» ; «...irâdetihî...» ; «...meşîttihi...)) ; «...mahabbetihî...» ve «...kelâmihî...» diyen kimse de yemin etmiş olur;.
«...Emânetullah..-r» ; «...ahdillah...» veya «...zimmetillah...» demekle de, yemin edilmiş olur.
«Eşhedü enne, ben yapmam.» ; «...eşhedü billah...» ; «...Yemin ediyorum.» ; «Allah´a yemin ederim.» ; «Kasem olsun.» ; «Allah´a kasem olsun.» ; «azmediyorum.» ; «Allah´a azmediyorum.» ; «Onun üzerine ahdolsun.» demek de yemin olur.
«Allah´ın yemini olsun.» ve «Allah´ın nezri üzerine olsun.» diyen kimse de, yemin etmiş olur.
«Bismillâhi, yapmam.» diyen kimse; yemine niyyet etmemişse; yemin etmiş olmaz; yemine niyyet etmişse, yeminetmiş olur. Bu niyyetle «Bismillah.» diyen kimse de yemin etmiş olur.
«îmallah yapmam.» diyen kimse de, yemin etmiş olur. Keza : «eymenellah.» ve «îmellâh...» denilince de yemin olur.
—Üç îrab ile— «Mennellâh...» ; «münnellah» veya «rninnellah» diyen kimse de, yemin etmiş olur.
«Mîsakihî...» ; «Allah´ın mîsakı üzerime olsun.»; «Allah´ın yemini üzerime olsun.)» diyen kimse, yemin etmiş olur.
Bağdat´lı âlimlere göre : «et-talibü ve´Kgâlibü, yapmam.» diyen kimse, yemin etmiş olur.
«Billahi, yapmam.» diyen kimse, yemin etmiş oluz-.
«Billahi» lafzını, he´nin sükûnu ile «billah»; nasbi ile «Billahe» veya ref´i ile «billahü» şeklinde söyliyen kimse de, yemin etmiş olur.
«Ailahu, yapmam.» veya «Allah...» ; «Allahe...» diyen kimse, yemin etmiş olmaz. Çünkü, bu lafızların başında, harf-i kasem ( = yemin harfi) bulunmamaktadır.
Şayet, Allah lafzını, kesre ile îrablarsa ( — Allahi şeklinde sin lerse), bu durumda yemin olur. Çünkü, kesre (= sonunun l-sioii okunması), harf-i cerrin (= sonunu esre okutan harfin-ki genellik le bu harf, kasem harfidir.) geçtiğini iküzâ eder. «Allahi" demek, bu bakımdan yemin olur. Itâbiyye´de de böyledir.
«IillâM» diyen kimse, yemin etmiş olur.
Ecnâs´ta : «Vallahi in dehaleti´d-dâre.» diyen kimse, yemin etmiş olur.
«Eğer, yaparsam; mecûsîden şerliyim.» diyen kimse, yemin etmiş olur.
Keza: «Yahûdıye ortağım...» veya «Kafirlere ortağım...»; «...eğer yaparsam.» diyen kimse de, yemin etmiş olur. Hulâsa´da da böyledir.
İmâm Muhammed (R.A.) şöyle buyurmuştur:
Bir kimse, karısına: «Eğer kalkarsan; (veya oturursan); artık, sen boşsun, derse; bu yemin olur.
Bir kimse, Allah´ın gayrisi ile yemin edince, yemin etmiş olma/. Peygamber tS.A.VJ ve Ka´be gibi Hidâye´de de böyledir.
«Peygamberden uzaklık» yemin olur. İmâm Muhammed (R.A.), Asıl Kitabında;
«Bir kimse : «Vel´-Kur´ani» dese yemin etmiş olmaz.» demiştir. Çünkü böyle mutlak şekilde söylemek alışılan bir şey değildir. «Ve ilmillâh» demek gibi bir şeydir.
«Bu, onların zamanında böyle idi. Amma bizim zamanımızda, bu yemindir.» denilmiştir. Biz de, bunu alır; emreder; itikat ve itimat ederiz.
Mukâtü bin Muhammed: Kur´an ile yapılan yemin, yemin olur." demiştir. Bunu bizim âlimlerimiz, ahp kabul eylemişlerdir. Muznıarât´ta da böyledir.
«Ben, Peygamber´den ve Kur´ân´dan uzağım» demek de, yemin olur. Kâfî´de de böyledir. Mulıammed bin Abduîkorîm´den soruldu: «Şayet, şu işi yaparsam; şefaatten uzak olayım», diyen kimsenin hâU ne olur
O, şu cevabı verdi: «Bu yemin olur.»
Başkaları ise : «Bu yemin olmaz.» dediler, Esahh plan da budur. ZahMyye´de de böyledir.
Bir kimse : «Şu işi yaparsam; Kur´ân´dan, namazdan, kıbleden veya ramazan orucundan uzak olayım.» demiş olsa; bunların tamamı, yemin olur.
«Dör kitaptan uzak olmak» da; böylece yemin olur.
Kendinden uzaklık küfür olanın cümlesi yemin olur. Hulâsada da böyledir.
Mushaf tan, uzak olayım.» demeJc yemin olmaz.
«Kur´ân´da olandan, uzak olayım.» demek yemin olur. Kâfî´de de böyledir.
İçinde besmele bulunan, bir fıkıh kitabını veya bir defteri kaldmpta, «eğer, şu işi yaparsam; bunun içinde olandan uzak olayım.» demek yemin olur. Şayet, o işi yaparsa; keffâret lâzım olur. Bu, «Ben bismillâhirrahmânirrahimden uzak olayım demek gibidir. Fetâvâyi Kâdîfcân´da da böyledir.
Bazı âlimlerimiz; Mü´minlerden uzak olayım.» diyen kimse yemin etmiş olur.» demişlerdir. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
«Ben şu otuz günden uzak olayım.» deyip ramazanı kasdeden bir kimse, eğer farziyetîni niyyet eylemişse; bu yemin olur. Bu kimse, »şu işi yaparsam; imandan uzak olayım.» diyen şahıs gibidir.
Eğur, sevabından uzak olmayı niyyet ederse; yemin olmaz. Çünkü, o gaiptir.
Eğer, bir ni\´yeti yoksa; bu sözü —şek makımında olduğu için— yemin olmaz. «Eğer şu işi yaparsam; yapmış olduğum hacdan, uzak olayım.» derse; bu yemin olmaz.
Şu işi yaparsam; öğrenmiş olduğum Kur´ân´dan uzak olayım.» demek, bunun aksinedir. Ve bu söz, yemin olur. Şayet: «Hacdan (veya namazdan) uzak olayım.» derse; bu da yemin olur. Muhiyt´te de böyledir.
«Orucumdan veya namazımdan uzak olayım.» veya «Kıldığım namazdan; tuttuğum oruçtan, uzak olayım.» demiş olsa; bu yemin olmaz.Itâbiyye´de de böyledir.
Bir kimse : «Şu işi yaparsa yahûdî nâsrânî mocûsî olsun.» veya «İslâm´dan uzak; kâfir, Allah´tan başkasına tapan; puta tapan, olsun.» der veya bunlara benzer bir söz söyler ve bu esnada ka&di, küfür olursa; istihsanen, hepsi de yemin olur. Bedâi´de de böyledir: Hatta, o işi yapana keffâret lâzım olur.
Bu şahıs, kâfir oJurmu Bu ihtilaflıdır. Şemsû´i - Eimnıe : Gerçekten o, onun indinde; ne zaman o şartı yerine getirirse, küfre rızâ gösterdiğinden dolayı kâfir olur.» demiştir.
Onun keff areti «lâilâhe illallah muhammedün Resulullah.» demektir.
Bu lafızlarla, istikbâlde yapılacak şeye yemin etmişse, böyle olur. Fakat, bu lafızlarla, geçmiş zaman hakkında söylemiş; o ya-hudidir; nâsranîdir veya mecûsîdir; eğer bu işi yapmışsa.» demek gibi... Halbuki o şahsın o işi yapmış olduğunu biliyor... Şüphe yok-ki, bize göre, bu yemin, yemin-i gamus olduğundan; keffâret lâzım olmaz. Kâfir olup olmaması da, ihtilaflıdır.
Şemsü´l - Eimme Serahsî: Eğer, ona göre bu söz yemin ise, onunla yemin ettiği vakit, kâfir olmaz. Eğer onunla yemin edince, kâfir olacağını biliyorsa; küfre rıza gösterdiğinden kâfir olur.
«Allah bilir; gerçekten, o, o işi yaptı.» der; ve, onun, o işi yapmadığını bilirse; veya «Allah bilir; yapmadı.» der; ve onun o işi yaptığını bilirse; bunda, âlimler ihtilâf ettiler. Ekserisi ise : «O kimse, kâfir olur.» dediler.
«Allah´ın sıfatı hakkı için,böyle yapmadım.» demek; yemin olmaz.
Bize göle, «ilmillahi, ben yapmadım.» demek de yemin olmaz.
Bir kimse : «Allah´ın rahmeti hakkı için, yapmadım.» dese, bu yemin olmaz. Bu, İmâm Ebu Hanîfe (R.A.) ve İmâm Muhammed (R.A.)´e göre böyledir.
Bîr kimse : «Ve azabillahi...» veya «ve sehatihî...» veya «ve gadabihî...» yahut «ve rıdallahi ve sevâbihî...» veya «ve îbadetilla-hi.» dese bunls** yemin olmaz. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Bir kimse : «Şehidallâhu ennehû lâ ilahe illâ hû.» demiş olsa; bu yemin olmaz. Hulâsa´da da böyledir.
«Ve veehillâhi.» demek de, İmâm Ebû Hanîfe (R.A.) ve İmâm Muhammed (R.A.)´e göre, yemin olmaz.
«Eğer yaparsa, üzerine Allah´ın laneti olsun,» veya «...üzerine, Allah´ın azabı olsun.» demek de yemin olmaz.
Bir kimse, şayet: «Şu işi yaparsam; Allah´ın gazabı (veya Allah´ın hışmı) üzerime olsun.» dese; yemin etmiş olmaz.
«Ve sullanülâhî lâ ef´alü» dediği zaman, eğer «sultan» ile Allah´ın kudretini irâ´de eylemişse; işte o yemin «ve kudretillâhi» demek gibi yemin olur. Mebsût´ta da böyledir.
Bir kimse : «Ve dînijlâhi» demiş olsa; yemin olmaz.
Keza böyle ve târihî ve şeriatihî» dediği veya «arşına, hududuna» yemin ettiği vakit, bu yemin olmaz.
Keza : «ve beytillâhi»; «bühaceril esvedi»; «bilmeş´ari´l-harami»; «bis-safa»; veya «bi´l- merve»; veya «bi´l minber»; veya «bi´l-kabri»; «bir Ravzati» veya «bi´s - saiati»; «bi´s-Savmi»; «bi´l-Hae--ci diyen kimse, bunların hiç biri ile yemin etmiş olmaz. Keza : «Ve Iıamdillahi» ve «ibâdetillâhi» diyen kimse de, yemin etmiş olmaz.
Semâ vata, arza, güneşe, aya, yıldıza diye yemin etmek de, yemin olmaz. SirâciU - Vehhâc´da da böyledir.
Bir kimse : «Resul Hakkı için...»; «İman hakkı için»; «Kur´an hakkı için»; «Mescitler hakkı için»; «Oruç, namaz hakkı için.» olsa; bu yemin olmaz.
«Muhammed Aleyhisselâm hakkı için» demiş olsa; bu da yemin olmaz, lâkin onun hakkı pek büyüktür.
«Allah, ona azab eylesin» veya «ona cennetini haram eylesin; eğer, şu işi yaparsa,» diyen kimse, yemin etmiş olmaz. Mebsût´ta da böyledir.
Bir kimse ; «Lâüâhe illallah; elbette yaparım.» demiş olsa; bu yemin olmaz. Ancak yemine niyet eylemişse, o zaman, yemin
olur
Keza : «Sübhanallahi vallahi ekber; elbette yaparım.» demiş oJsa; bunu, yemin niyyetiyîe söylemişse; yemin olur; değilse olmaz.
Eğer: «Öyle yaptıysam; Allah´a âsi olayım.» veya «Onun, bana farz kıldıklarına âsi olayım.» demiş olsa, bu da yemin olmaz. îzâh´-da da böyledir.
Bir kimse, eğer : «Öyle yaptıysam; ben, zina ediciyim.» veya «...hırsızım." veya «...içki içerim.» veya «faiz yiyenim.» demiş olsa; yemin etmiş olmaz. Kâfî´de de böyledir.
İbn-i Selâm´dan rivayet edildiğine göre :
«Eğer öyle yaptıysam» demekle, nasarânm bağladığı gibi nefsine karşı, zinayı bağlıyorsa; işte o zaman yemin etmiş olur. Zâhîriy-ye´de de böyledir.
Bir kimse; kölesi için : «Eğer, karısını boşarsa; hüdür.» der; o da; karısına : «Dilersen, boşsun.» der ve efendi kölesini azâd etmezse; bu yemin olmaz.
Bir kimse: «Eğer, şöyle yaparsam, semâda ilâh yok.» demiş olsa; bu yemin olur. Fakat, o şahıs kâfir olmaz Itâbiyye´de de böyledir.
Bir kimse: «Eğer şöyle yaparsam; Allah´ın söylediği yalandır.» demiş olsa, bu yemin olur.
Bir kimse: «Eğer şöyle yaparsam; Allah yalandır.» demiş, olsa; bu ´da yemin olur.
Bir kimse: «Eğer öyle yaparsam; benim yahûdiliğim üzerine şehadet eyleyin.» demiş olsa, bu yemin olur.
Bir kimse: «Eğer, o işi öyle yaptıysam; tuttuğum orucun, kıldığım namazın hayrını görmeyeyim.» demiş olsa; bu şahıs yemin etmiş olur. Fetâvâyî Kâdîhân´da da böyledir.
Bir kimse : «Allah´ım ben senin kulunum; Seni ve meleklerini, şu işi yapmiyacağima şahit tutuyorum.» demiş olsa, sonra da, o işi yapsa; keffâret gerekmez; istiğfar 3âzım olur. Hulâsa´da da böyledir.
Bir adam diğerine : «Vallahi, ziyafetine gelmem.» dese; diğeri de, yemin edene : Ziyaretime gelmiyecek misin deyince; yemin eden; : Evet.» derse; «evet» demekle, yemin etmiş olur. Eğer, birinci veya ikinci ziyafetine giderse; yeminini bozmuş olur. Muhiyt´te de böyledir.
Helâli, haram kılmak yemindir. Hulâsa´da da böyledir.
Bir adam, sahibi olduğu bir şeyi, kendi nefsine haram kılsa; sonra da, az veya çok olarak o işi yapsa, yeminini bozmuş olur ve keffâret gerekir. Hidâye´de de böyledir.
Bir kimse, elinde bulunan parası için : «Bu paralar, bana haram olsun.» dese, bakılır. Eğer; o paralarla, bir şey satın alırsa; yemini bozulur. Eğer, hîbe veya tasadduk ederse; yemini bozulmaz.
Bir adam, yenilen bir şeyi veya benzerini nefsine harana ettikten sonra, onu yese; yenmesi âdet olan veya giyilmesi adet olan cisten ise; yemini bozulur; değilse bozulmaz.
Bütün eşyada, tasarruf at böyledir.
Bir kimse : «Şu işi yapmak, bana haram olsun.» der ve bu sözü ile onun nefsine haram olmasını niyyet ederse; bu yemin olur.
Bir kimse : «Şu elbiseyi giyersem; bana haram oJsun.» dedikten sonra, onu giyse, veya üzerinde giyili ise, onu eıkarmasa; ye minini bozmuş olur.
Bir kadm, kocasına : "Sen, bana haramsın» veya «Seni, kendime haram eyledim.» dese; işte, bu yemindir, kocasıyla gönüllü cima yapınca, kadına keffâret gerekir :
Keza, bu kadına, zoraki cima´ yapılsa bile yine keffâret âzım gelir.
Bir kimse : «Şu işi yaparsam; lâsc yemiş olayım» derse; bu söz, yemin olmaz. Yine böyle Jâşeyi, şarabı : Keza; İaşeyi, şarabı, domuzu helâl kılsa; yemin olmaz. Çünkü, haramı helâl kılmak küfürdür.
Hasılı, gereektun haramhğı, hürmet-i daime üe haramlığı hallerinden hiç bir hal ile düşmüyorsa; küfür ve benzeri gibi, bunu bir şeye bağlı, olarak helâl kılmak isterse; bu, yemin x)lur. .
Her şey ki, haramlığı, bazı hallerde düşer; lâşe ve şarap ve benzeri gibi, bunları bir şarta bağlı(Zeker) helâl kılmak, yemin olmaz. JVÎuhıyt´le de böyledir.
Bir kimse : «Her helâl, bana haram olsun.» derse; işte bu sözü, yemek, içmek gibilere hamloJunur. Ancak, başka şeylere de niyyet ederse, o müstesnadır.
Kadını kasdederse; yemin, îiâ olur. Yemek ve içmek yeminin dışında kalmaz. Bunların tamamı zâhir-i rivâyetdir.
Bu sözün talâk irâdesinde kullanıldığı çok olduğundan, böyle söylemekte, fetvaca talâk vaki olur.
«Ona helâl olan haram olsun.» veya «Allah´ın helâl kıldığı...»; «Müslümanların helâl kıldığı haram olsun.» demek; yemin olur. Eğer : <.Ben, talâka niyyet eylemedim. > derse; sözüne inanılmaz.
Semerkaııt âlimlerine göre; bir kimse, talâka niyet eylemeden : «Sağ elimle tuttuğum; bana haram olsun.» dese: talâk vâki olur. Biz : «Talâka .niyyet eylemişse; talâk vâki olur.» deriz. Anıma, ihtiyat, mütekaddiminc mubletet etmemektir.
«Sol elimle, tuttuğum; bana haram olsun.» der; niyyet etmemişse, talâk vâki olmaz.
«Elimle tuttuğumun hepsi; bana haram olsun.» dese; bazıları : «Şayet niyet eylemernişse, talâk vâki olmaz.» demişler; bazıları da : «Niyyet şart değildir.» demişlerdir.
«Allah´ın helâl kıldığı, bana haram olsun.» diyen kimsenin, iki hanımı bulunsa; bunlardan birisi, boş olur. Ayırt etmek, kocaya aittir. ( = yâni dilediğini tutar diğerini bırakır.)
«Şu şarabı içmek, bana haram olsun» dedikten sonra; onu içen kimsenin hali Ebû Bekr´e soruldu :
O, şu cevabı verdi : ´
Bu mes´elede, İmâm Ebû Hanife (R.A.) ile İmâm Ebû Yûsuf (R.A)’ın görüş ayrılıkları vardır. Birisi : «-Yemini bozulur.» der^ ken; diğeri «Bozulmaz.» demiştir. Muhtar olan, fetva da, eğer, onun haram olmasını irâde ederek, söylemişse; keffâret vacip olur. Haber nîyyetiyle söylemişse veya niyyetinde bir şey yoksa Keffâret gerekmez.
«Yarın olunca, vallahi şu eve girmem.» diye ta´lik yapılarak yemin etmek, vakta hamledilir.
«Vallahi, bir seneye kadar, şu eve girmem.» diyen kimsenin yemini sene çıkana kadar geçerlidir.
Bir adam başka birine : «Gün ve gün, seninle konuşmanı,» dese; işte o «vallahi seninle, iki gün konuşmam.» demiş gibidir. Yemini, iki gün bitene kadar geçerlidir. Felâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Günlerin arasındaki gecede, günlere dahil olur.
«Vallahi, seninle bir gün ve iki gün konuşmam.» diyen kimse;
cüç gün konuşmam» demiş gibi olur.
«Vallahi, filân adamla, bir gün konuşmam ve yarın konuşmam ve \´anndan sonra konuşmam.» demiş clsa; bu şahıs geceleri konuşabilir. Çünkü, onun yemini üç gündüz olmuş olur.
«Vallahi, filân adamla, bugün ve yarın ve o bir gün konuşmam.» demiş olsa; bu şahıs, geceleri de konuşamaz. Çünkü, yemini birdir. Ve bu yeminin : «Seninle, üç gün konuşmam.» demek yerindedir ki gece!er de, ona dahildir. Mdbsüt´ta da böyledir.
Bir kimse : «Vallahi, ver-Rahmani yapmam.» dediği zaman, iki-yemin yapmış olur. Şayet yapmam dediği şeyi yaparsa; zâhir-i riâveyet de, ona iki keffâret gerekir.
Böyle mes´elelerde aslolan : Gerçekten, Allah´ın adıyla yemin eden kimse, iki ismi söylediği, ve yeminim o iki ismin üzerine bina eylediği zaman, eğer ikinci isim, birinci ismin sıfatı ise; aralarında da atıf harfi yoksa;
İkinci ismin birinci isme, sıfat olması elverişli olmadığı zaman, eğer aralarında atıf harfi söylenmişse; (vallahi, vallahi }´ap-mam demek gibi) böylece zâhir-i rivâyet´de, iki yemin olmuş olur Eğer aralarında atıf harfi söylenmemiş ise; o zaman bir yemin olur. Bu bütün rivayetlerde böyledir. Şeyhu´l - İslâm da da böyle söylemiştir.
Eğer, bununla, iki yemine niyyet eylemişse; o vakit, iki yemin olur.
Kasem harfini kaldırmak suretiyle «Allâhi» demek de yemin olur. Bedâi´de de böyledir.
Bir kimse: «Vallahi ver-Rahmani şöyle yapmam.» dese ve onu da yapsa; üzerine iki keffâret gerekir. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Bir adam, bir işi ebediyyen yapmamaya yemin ettikten sonra ayni mecliste veya başka bir mecliste ayni şekilde yine yemin eyiese; sonra da, onu yapsa; iki keffâret lâzım olur. Bu hâl, ikinci yemine niyet eylediği veya niyyetsiz olarak söylediği zaman olur. ikincisi ile birinci sözüne niyyet ederse; yemini, bir yemin olur. İmâm Ebû Hanîfe (R.A.) Bu, yeminin hac, umre, sadaka veya oruç ile yapıldığı vakit olur.» delmiştir. Fakat, Allah ile, yapılırsa; niyyeti sahih olmaz; o adama, iki keffâret gerekir. İmâm Ebû Yûsuf (R.A.) : «Bu, bizim îmâm´dan duyduklarımızın güzellerindendir.» demiştiı.
İki yeminden, birisi hac ile, diğeride Allah ile, yapıldığı zaman; üzerine, bir keffâret vermek; bir de, hac yapmak lâzım olur. Meb-sût´ta da böyledir.
NevâziVde şöyle´denilmiştir:
Bir kimse, diğerine: Vallahi; ben, onunla bir gün konuşmam vallahi, ben onunla, bir ay ´konuşmam; vallahi, ben onunla, bir sene konuşmam. Der ve bir saat sonra, o adamla konuşsa; ona üç yemin keffareti lâzım olur.
Eğer, bir gün, sonra konuşursa, iki yemin keffareti gerekir.
Eğer, bir ay sonra konuşursa; bir keffâret lâzım olur.
Eğer bir sene sonra konuşursa; hiç bir şey lâzım olmaz. Hulâsa´da da böyledir.
Ben şu işi yaparsam Allahu Tâlâdan uzak olayım dese ve o işi de, yapsa burda âlimler ihtilaf eylediler: Muhtârü´I Fetevâ´da : gerçekten, onun zu´mu, onun küfür olduğu ise, kâfir olur. demiştir.
Eğt/, dün o işi yaptıysam; Kur´ân´dan uzak olayım, dese bunu söylerken de o şeyi yaptığını bilmekte olsa; bunun cevabı da Allah´-dan uzak olayım diyenin cevabı gibidir. Muhıyt´te de böyledir.
Eğer, şu işi yaptıysam; Allah´tan ve onun Resülün´den uzağım derse; bunlar bir yemindir. Bozduğu zaman bir keffâret gerekir.
Şayet: Şu işi yaptıysam; Allah´tan beriyim (= uzağım) ve Resülün´den de uzağım demiş olsa bunlar, iki yemindir. Bozulduğu zaman, iki keffâret lâzım olur.
Eğer: öyle yaptıysam; işte Allah´tan beriyim ve onun Resulünden de beriyim ve Allah ve Resulü benden uzaktırlar, derse ve o işide yapmış olsa; dört keffâret lâzım olur.
İmanı Muhammed (R.A.:) şöyle buyurmuştur.
Bir kimse: o şu işi yaparsa; yahudidir. (veya yine nasrânidir) dese ve o işide yapsa; iki keffâret lâzım olur.
Şayet Eğer öyle yaparsa: o yahudidir. o nasrânidir. dese, bu söz bir yemin olur.
Keza, eğer: Şu işi yaparsam; ben Kur´ân´dan ve Zebur´dan ve Tevrat´tan ve incil´den uzağım dese ve o işi de yapsa; bir keffâret lâzım dur. Çünkü onlar bir yemindir.
Şayet: Ben Kur´ân´dan uzağım ve Zebur´dan uzağım ve Tevrat´tan uzağım incil´den uzağım demiş olsa: işte bu, dört yemindir bozduğu zaman, dört keffâret lâzım olur. Muhıyt´te de böyledir.
Bir kimse: Mushafta olandan uzağım demiş olsa; bu söz bilyemin olur.
Keza: «Mushafta olan, bütün âyetlerden uzak olayım,» demiş olsa; işte, Oda bir yemin olmuş olur. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Şemsü´l-Fimme´den: «Vallahi eğer böyle yaptıysam.» demenin hükmü so udu. O, şu cevabı verdi :
«Hocamın seçtiği, gerçekten, o yemin değildir.» dedi. Sonra da, sözünden dönerek/; «Yemin olur.» buyurdu. Hulâsa´da da böy-
«Yakında, Öyle yapmamaya, yemin edeceğim.» demek yemin olur. Çünkü, bu söz va´dın ötesinde, tahkik için söylenmiştir.
Bir kimse : «Ben, o işi yapmamaya, yemin ettim.» dese; yemin etmiş olur.
Bir adam : «Yakında, o işi yapmamaya, talâka yemin edeceğim.» dese; o, yemin olmaz. Çünkü, o bir korkutmadır. «Yemin ediyorum.» demek yemin olur.
Bir kimse : «Benin, talâkla yeminim vardır. Gerçekten, ben, içki içmeyeceğim.» dese fakat böyle bir yemini olmadığı halde «Taarruzdan kurtulmak için, böyle söyledim.» dese sözüne hüküm verilmez ve sözü doğru kabul edilmez. !Kâfî´de de böyledir.
«Yemin ettim.» diyen kimse eğer doğru söyîemişse bu yemin. Olur . Yalan söyjemişse, bir şey gerekmez. Muhiyt´te de böyledir. «Üzerime yemin olsun; elbette, O işi yapmam.» demek yemin olur. Bunun üzerine zîyâdeleştirerek: Talâkla, üzerime yemin olsun.» derse talak vâki olur. Eğer: «Ben, bunu taarruzu def etmek için söyledim.» dese; sözü doğrulanmaz, Şayet: «Billâhîl-azîm, derse:-Ki: «Allah´tan büyük hiç bir şey yoktur; elbette, ben o işi yapmam; demek yemin-olur.
«Billâhil azîmil- A´zam.» derse; bu fazlalık te´kid olur. Fetâvâyi Kâdîhan´da da böyledir.
Bir kimse : «Talâkla yemin ediyorum.» demiş olsa, talâk vâki olmaz. Çünkü, insanlar talâkla yemin olduğunu bilmezler. Tecrîtl´de: «Beyt hakkı için, üzerime yemin olsun.» diyen kimse, yemin etmiş olur, denilmiştir.
«Billahi yaparım, (veya yapmam)» demek, yemin olur. «Allah´ın kitabı, elinde yakılsın; eğer şu işi yaparsa.» demek yemin olmaz.
«Eğer şu işi yaparsam bütün emelimden ümitsiz olayım; Allah katında´1 demek yemin olur.
«Eğer şu, işi yaparsam; Allah için, İslâm işi yapmıyacağım.» diyen kimse, eğer bununla ibadetleri kasdediyorsa; Fakıyh Ebû´l-Leys´e göre; buna hakkı yoktur. Bu yemin olur; aksi takdirde yemin olmaz.
Bn kimse : «Eğer şu işi yaparsam; İslâm amellerinden, her ne yaptım ise; Onu, kâfirler için verdim.» demekle, kâfirde olmaz; keffan´t de lâzım gelmez.
Bir kimse : «Vallahi, filan adamın sözünü, bir gün ve iki gün söylemem.» dese, iki gün geçene kadar, bir yemin etmiş olur.
«Seninle konuşmak, haramdır.» demek yemin olur.
Bir kadın; kocasına : «Satranç oyununu terk eyle.» der; kocasida : «Olur.» der; kadında: «Eğer, satranç oynarsan; ben, senden boşum.» der; kocasıda ise : «Eğer, satranç oynarsam; senin dediğin olsun.» dedikten sonra satranç; oynarsa; talâk vâki olmaz; yanı, Kadın boş olmaz.
Bir kimse, diğerine; «Hurmandan kaç tane yedin » der; oda «Beş tane yedim.» diye yemin eder; halbuki on tane yemiş olursa; ne yemini bozulmuş olur; nede yalancı olur. Eğer, bu yemin talâk veya ıtak üzerine olursa; yine bir şey gerekmez.
Keza, bir adam, diğerine «Bu köleyi, kaça aldm » der; oda: «Yüz dirheme,» der; halbuki, o köleyi ikiyüz dirheme almış olursa; yalancı olmaz.
Şayet, talâk veya ıtak üzerine, böylece yemin etmiş olsa; yine birşey gerekmez.
Bir adam, birinin evinden kaçsa; ev sahibi de nerde olduğunu bilinmediğine yemin etse ve bununla hangi yerde olduğunun bilinmediğini irâde etse; yemininde, yalancı olmaz.
Bir kimse «Evinde gece çorbanın olmadığına karısının talâkı üzerine yemin etse; halbuki, evinde de Çorba olsa; âlimler :
«Eğer Çorba çok az olurda; yok mesabesinde bulunursa; yemininden lıanis olmaz. Eğer, çok olur, fakat bozulmuş olduğundan yenilmesi mümkün değilse; yinede yemini bozulmuş olmaz. Eğer, bazı insanlar yemese bile bazı insanlar yiyecek durumda ise, yemini bozulmuş olur.» demişlerdir.
Bir kimse, karısının tarlasına pamuk ektikten sonra : «Bundan evine götürürse; helâli haram olsun.» der; sonrada karısı o tarladan, hallaca götürmek için, başının üzerine pamuk alır ve o pamuk başının üzerinde olduğu halde evine girip çıkarsa; kocasının yemini bozulmuş olur. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir. [10]
2- Yeminin Keffâreti
Gücü yeten kimse, - keffâret-i yemini i~ yemin keffâreti-ni), şu üç şeyden biri ile yerine getirir.
1-) Köle azâd etmek :
Zıbâr keffâretince caiz olan, bunda da caizdir.
2 -) On fakiri giydirmek:
Her fakire bir- veya daha fazla-parça giyecek gerekir.
Bunun en aşağı derecesj, fakirin, namazının caiz olcağı kadar giydirümesidir.
3-) On fakiri doyurmak:
Bu da, zıhâr keffâretinde olduğu gibidir. Hâvi´de´de böyledir.
İmâm Ebû Hanîfe (R.A.) ile İmâm Ebû Yûsuf (RA.)´a göre, fakire giydirilecek elbisenin en aşağısı bedenin tamamını örtecek kadar olmalıdır. Sadece, bir don kâfi gelmez. Hidâye´de de böyledir. [11]
Keffâreti Oruçla Yerine Getirmek:
Yukarıda saydığımız bu üç şeyden, hiç birine gücü yetmiyen kimse, arka arkaya üç gün oruç tutar.
Bu fakirin kef fare tidir. Evlâ olan, zenginin keffaretidir. Keffaretde kolaylık olan, kifayet miktarından fazla olanıdır. Bu ise, nasla sâbiıt olana sahip olmayan kimse içindir.
Bir kimse, nasla, sabit olan şeye, sahipse (ki bu, köleye veya elbiseye veya yemek yedirme gücüne sahib olmaktır.) bu durumdaki bir kimsenin borçlu olsa bile-r oruç tutması caiz olmaz.
Fakat, bir kimse, üzerinde nas bulunana sahip olmazsa; o takdirde kolaylığa ve zorluğa,itibar olunur. Sirâcû´l - Vehhâc´da da böyledir.
Bize göre, fakirlik ve zenginlik hususunda şahsın, keffâreti ödemeyi irâde ettiği vakitteki durumuna itibar edilir.
Yeminini bozduğu zaman zengin, olduğu halde, keffâret verme zamanı fakir düşen kimsenin, bize göre oruç tutması caizdir.
Bunun aksi yânı yemini bozduğu vakit fakir idi de olduğu halde, keffâret zamanı zengin oldu ise oruç olan kimsenin, oruç tutması caiz olmaz. Fethu´l - Kâdîr´de de böyledir.
Kifâf : Oturacak yerin, avret mahallini örtecek elbisenin ve günlük yiyeceğin bulunmasıdır. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Eğer gaybolmuş malı varsa veya insanlarda alacaklı ise, azad edecek köle giydirecek elbise, yedirecek yemek bulamıyorsa onun oruç tutması caiz olur. Bu İmâm Muhammed (R.A. )´in görüşüdür.
Bunun te´vili, eğer alacağı fakir birinde olurda, onun borcunu ödemeye gücü yetmez ise bu mes´ele böyledir.
Keffâvet lâzım olan kadmn malı olmazda kocasında mehil
Bir kimsenin kaybolmuş malı veya başkalatmda alacağı olduğu halde, azâd edecek köle, giydirecek elbise veya yedirecek yemek bulamıyorsa; bu kimsenin oruç tutması caiz olur. Bu, İmâm Muhammed (R.A.)´in kavlidir.
Bu, şu anlama gelir : Eğer, bu kimsenin alacağı, fakir bir kimsede olur ve onun da, borcunu ödemeye gücü yetmezse; mes´ele böyledir.
Kendisine keffâret lâzım gelen bir kadının malı olmaz; fakat, kocasında m enir alacağı bulunur; ve onu kocasından, almaya gücü yeterse, o kadının oruç tutması caiz olmaz. Bir kadının, malı olur; borcu da bulunursa; borcu malından fazla olunca, bu kadının oruç tutması caiz olur.
Her fukaraya yarım elbise verilse; veya bir elbise, on fukaraya keffâret yemin olarak verilmiş olsa; elbise verilmiş sayılmaz
Bu şekilde, elbise caiz olmayınca yemek de, her —ne kadar kıymeti on fukarayı doyurma miktarı olsa bile— caiz olmaz. Zâhir-i rivâyet´de : «Eğer, yemekten bedel olarak, nıyyet ederse; caiz olur.» denilmiştir.
Baş giygisi ve mest, elbise olarak caiz olmaz. Yemek bedeli olarak, caiz olur. Elbisede itibar alıcıya göredir, eğer alıcı için işe yararsa caiz olur, değilse olmaz bazı kimseler orta halli bir adamın işine yararsa caiz olur demişlerdir.
Şayet, her fakire birer sarık verilir; bu da, gömlek veya izar olmaya müsait olursa, caiz olur, değilse; elbise olarak, caiz olma/.
Fakat, kıymeti bir fitre miktarı olursa, yemeğe bedel olarak caiz olur. Mebsût´ta da böyledir.
On fukaraya, bir elbise verilse de, bunun kıymeti, her l´uka-raya verilecek bir elbise bedelinden de fazla olsa, bu elbise yarine caiz olmaz. Ancak, yemek yerine olur. Elbise üzerine nas olduğu için, onun nefsinden bedel olamaz; fakat, başkasından bedel, sahih olur. .
Her fakire, —buğday olarak— fitrenin dörtte biri verilse; ve onun kıymeti hurmadan, tam fitre kıymetine müsavi olsa; bu, yemekten bedel caiz olmaz. Eğer buğdayın kıymeti elbisenin kıymetine müsavi ise, o zaman caiz olur. Bedâi´de de böyledir.
Keffâreti yemin borcu olan, kerfaretinden bedel, eski bir elbise verse; şayet taze elbisenin dayandığı müddetin yarısından az zamanda giyilmez olursa; bu caiz olmaz; fazla dayanırsa; caiz okır. Kıymetine değer verilmez. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Bir kimse, bir fakire, bir defada, on elbise Verse; —yemekte olduğu gibi— bu caiz olmaz.
Şayet, her gün bir elbise verir; ve buna´ un elbise verene kadar devam ederse; o zaman caiz olur. Bu yemekte de böyledir. On fukaraya-bir köle veya bir hayvan verse de kıymeti, on elbiseye veya on yemeğe bedel olsa, kıymeti itibariyle, elbiseden bedel, caiz olur. Verilen dirhemler de böyledir; yâni kıymeti, elbiseye değil de, yemeğe bedel olursa; bu caiz olur.
Bir adam diğer bir adamın emriyle on fukarayı giydirse; her ne kadar bedelini, —emreden— ödememiş olsa bile, caizdir. Emirsiz ödedikten sonra, yemin eden razı olsa, o keffâret, caiz olmaz.
Yemin keftâletlerine karşılık olmak üzere; ölüleri kefenlen-dirmek; mescid bîna eylemek veya ölünün borcunu ödemek caiz olmaz.
Yolda kalmışa verilirse, bu caiz olur.
Üzerinde, iki yemin borcu olan kimse, her fakire iki elbise olmak üzere, on fakiri giydirse; yalnız bir yeminin keffâreti ödenmiş olur. Bu, İmâm Ebû Hanîfe (R.A.) ve Ebû Yûsuf (R.A ) un kav-
lidir.
Bir kimse, keffâreti yeminine bedel,.bir fukarayı giydirse ve bu fakir, Ölse; o fakire giydirdiği elbise veraset yolu ile bu elbiseyi veren şahsa düşse; veya sağlığında iken satın alsa; yahut, fakir geri hîbe etse; keffaret batıl olmaz. Mebsûlt´ta da böyledir.
Keffaret sahibi eğer yemek yedirmeyi seçerse, bu iki türlüdür : Biri, taâm-ı temlik; diğeri ise, taâm-ı ibâhedir.
Taâm-ı temlik : Buğdaydan veya undan yarım sa´ olmak üzere, on fakire ayrı ayrı vermek veya, arpadan birer sa´ vermektir. (Fı-tır sadakasında olduğu gibi...)
Bir adam, keffâret-i yemini için, on fakiri doyurmayı vasiyet eylese; vasiyet olunan kimse de, on fakiri sabahleyin yedirse de; akşam yedirmeden, fakirler ölse; vasiyet edene, tazminat lâzım gelmez. Başka fakirleri, birer vakit daha yemek yedirilir.
Bir kimse, keffâret-i yeminini, bir fakire beş sa´ olarak; verse; bu caiz olmaz. Ancak on günde, ayrı ayrı yarımşar sa´ verirse caiz olur. Günlerin adedi, fukaraların adedi yerine, kaim olur.
Bir kimse, bir fakrie buğday, diğer bir fakire de, arpa verse, bu caiz olur.
Bir kimse, beş fakiri doyursa; beş fakire de, elbise giydirse; eğer, yedirdiği tam bir temlik ise, caiz olur. Temlik diye, yemeğin bedelini bizzat fakire verip; fakiri o meblağa mâlik (= sahip) etmeye denir. Eğer, taam, taam-ı jbâhe tyâni iki vakit yemek yedirmek) o da, bir fitreden ucuz ise; caiz olur. Eğer, pahalı ise caiz olmaz. Çünkü elbisede tam sahibiyet var; yemek yedirmede-ise sahibiyet yoktur.
Keffaret sahibi, keffâretini yemek yedirmek suretiyle ödemek isterse; caiz olur.
Taâmül-i ibâhe dediğimiz şey iki vakit, fakiri doyurmaktır., Bu, sabah ve akşam; veya iki sabah, iki akşam veya bir akşam, birde sahur yemeği yedirmek suretiyle olur. Müstehap olanı sabah ve akşam yemeğini ekmek ve katığı ile birlikte yedirmektir.
Doymakta itibar, bir fitre miktarının aşağısmadır.
Şâyct, on fukaranın önüne, üç yufka ekmek konulsa da, onlar bunu yeyinee, hepsi de, doysa, bu caiz olur. Bu rivayet, İmâm Ebû Hanîfe (R.A.)´dendir.
Bu on fakirden birisinin karnı tak .olmuş olsa; ihtilaf vardır-Bazı Alimler : «Eğer, o da, diğerleri kadar yediyse caizdir.» dediler. Bazıları da : «Câi/. olmaz. Çünkü, vacip olan onunda aç olmasıdır.» dediler.
Sabah ve akşam yedirdiği on fakirin içinde bir sabi bulunsa; onun yerine, bir başka fakire yedirmedikçe. caiz olmaz. Fetâvâyi Kâ-dîhân´da da böyledir.
Eğer, ekmek, buğday ekmeği, ise, bunu, katıksız yedirmek caiz olur. Ekmek, başka şeyden yapılmışsa; muhakkak katık lâzımdır. Eğer, ekmek ve hurma yedirirse; veya sevik (= kavrulmuş un) ile hurma; yahut sevik ile başka bir şey yedirir, ve bunlar da kendi ehli iyalinin yediği cinsten olursa, caiz olur.
Eğer, bir fukarayı sabahlı akşamlı on gün yedirirse, bıı caiz olur. Her yemesinde, bir yufka olsa bile, duruni değişmez.
On fakiri, sabah; başka bir on fakiri de akşam doyurursa; bu caiz olmaz.
Keza, bir fakiri on sabah; diğer bir fakiri de, on akşam doyursa, bu da caiz olmaz.
Bir fakirin hissesini, iki fakire pay ederse; caiz olmaz. Sabah yedirse de, akşamında, bedelini verse, bu caiz olur.
On fakirin sabah karnını doyursa; akşam yemeklerinin de parasını verse, bu caiz olur. Sabah yemeklerini yedirse de, akşam yemeklerinin yerine birer müdd buğday verse; bu da, caiz olur.
İmâm Muhammed (R.A)´e göre, bir kimse, bir fakire ramazanın, yirmi akşam yemeğini yedirse, bu caiz olur.
Bir kimse, keffaret-i yemini için, verecek parasının olduğunu unutarak; oruç tuttuktan sonra, parasını, hatırlasa; orucu caiz o1maz.
Bir kimse, beş fakiri doyurduktan sonra kendisi fakir düşse; yeniden oruç tutması gerekir. Mebsût´ta da böyledir.
Keffâreti yeminini on fakire nıüd müd verip, sonra zengin olan ve tekrar fakir düşen ve yeniden birer müd daha veren kişinin kefareti Ebû Yûsufa göre tR.A.) caiz olmaz. (F. Kadıhan)
Bii´ kimse, on fakirin her birine; buğdaydan keffâreti yeminleri için biner batman verse; yalnız bir keffaret, vermiş olur bu görüş İmâm Ebû Hanîfe (R.A.) ve Ebû Yûsuf (R.A.) ´un görüşleridir. Hulâsa´da da böyledir.
Üzerinde, keffâret-i yemini bulunan bir kimse, beş ölçek buğdayı, on fakirin önüne koysa ve onlardan birisi, onu kapıp alsa, yalnız bir fakire vermiş olur Zahîriyye´de de böyledir.
Zekat verilmesi sahih olmayan yerlere, keffâret-i yemin de, verilmez. Ana, baba, evlâd ve emsali gibi...
Yalnız, zekâtın hilâfına, keffâret-i yemin fakir olan zimmet ehline verilebilir. Bu durum İmâm Ebû Hanife (R.A.) ve İmâm Mu-hammed (R.A.)´e göre, böyledir. Ehl-i harp olan, fakirlere, bU-icma verilemez. Sirâcü´I - Vehhâc´da da böyledir.´
Keffâret-i yemin için, teşrıyk günlerinde, oruç tutmak, caiz olmaz. Mebsût´ta da böyledir.
Yeminini bozan fakir, iki gün oruç tutunca, hasta olsa ve orucunu bozsa, iyileşince, bir gün daha tutar.
Hayız olan kadın da, böyledir. Yâni, keffaret-i yemin için, oruç tutan, fakir kadın, iki gün oruç tutunca, hayızh olsa; temizlenince, bir oruç daha tutar. Zahiriyye´de de böyledir.
Üzerinde, ayrı ayrı keffâreti yeminleri bulumın bir adam, keffâreti sayısında, her birine ayrı ayn niyet cylemeksizin, birer köle azâd eyîese; istihsânen caiz olur.
Keza, keffâıetinin biri için, bir köle ıtketsc; diğeri için, elbise giydirse; üçüncüsü için de, fitre verse, caiz olur. Çünkü, bunların hepsi de, edâ edilen cinstendir ve hepsinin hükmü birdir.
Kölenin keffâreti, azâd edilmediği müddetçe, oruçtur.
Keffaret İçin, oruç tutan fakir kimse iki gün oruç tutunca, yemek yedirecek veya elbise giydirecek duruma gelse; onun oruç tu I mas j, civ.y. olma i: . Ya yemek yedirir veya elbise giydirir.
Fakir olan bir kadını, kocası, oruç tutmaktan men etme hakkına sahiptir. Cevheretü´n - Neyyire´de de böyledir.
Bir köle, keffaret-i yemini için, oruç tutarken orucu bitmeden, ıtk edilse ve kendisine mal isabet eylese; orcusu, caiz olmaz.
Bir kimse, iki keffaret için, altı gün oruç tutsa her keffaret için üç gün oruç tutmaya niyet eylemiş olmasa bile, caiz olur.
İki keffâretten birisi için, yanında mâli gücü olan adam, diğer keffâreti için, oruç tuttuktan sonra, birinci için; fitre verse; bu câü olmaz. Önce fitre verir; sonra da orucunu kaza eder.
Bir kimsenin, diğer bir kimse için —sağ olsun Ölü olsun— oruç tutması caiz olmaz. Bu oruç, ister keffaret-i yemin için, ister başka bir şey için olsun fark etmez. Mebsût´ta da böyledir.
Üzerinde, keffâret-i yemini olan bir kimsenin, azâd edecek kölesi, giydirecek elbisesi, yedirecek yemeği olmasa; ihtiyar olduğu için oruçta tutamasa, onun her günlük orucu için, birer fukara doyurulmak istenilse veya bu şahıs Ölsede, keffaretin kazasını vasiyet eylese; üç fakire değil de, on fakire, yemek yedirmek gerekir.
Eğer, vasiyyet etmezse; onun namına, keffaret caiz olmaz. Ancak, on fakire yedirmek veya giydirmek caiz olur. onun adına, köle azadı, caiz olmaz.
Bir kimse yemin keffâreti için bir köle azâd etse; buna kalbiyle niyet ettiği halde, dili ile söylemese; azâd ettiğini söyleyince, caiz olur. Mebsût´te da böyledir.
«Bir adam, bir şeyi yapmıyacağma yemin ettikten sonra unutarak, Allah´ın adıyla mı, talâk ile mi; yoksa oruç Üernİ, yemin ettiğini hatırlamasa; hatırlamadıkça bir şey lâzım gelmez.» denilmiştir Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Bir adam, başka bir adamın karısına İftira eylese; kocası da : «Bu gün, zinası açıklanmazsa; üç talâk, benden, boşdur.» der; o gün geçer ve kadının zinası açığa çıkmazsa; talâk vâki olmaz. Tebey-yün, ancak dört şahidin ikrarı ile olur.
Bir adam, karısının elbisesini alarak, boyatmak için, boyacıya götürse; karısı da, ona : «Sen, benim elbisemi, satmaya gotür-dün» dese; koca da öfkelenerek : Eğer, boyatırsam; sen, benden boşsun.» dedikten sonra boyacı, o elbiseyi boyasa; adamın yemini bozulmaz. Zahîriyye´de de böyledir.
Bir adam, ölse veya Öldürülse; üzerinde olan keffâret düşmem.
Ebû´I-Lsys : Keffâret-i yeminin hilâfına, keflarct-i zihar düşer.» demiştir. Muhıyt´te de böyledir.
Keffâreti, yemini bozmadan önce, vermek caiz olmaz. Bu sadaka clduğu için, verdiği fakirden geri alması da caiz olmaz. Hidâye -de de böyledir. [12]
Nezir Hakkında Meseleler
Mutlak şekilde nezı-eyleyen kimsenin nezrini yerine getirmesi gerekir. Hidâye´de de böyledir.
Hac, umre, oruç, namaz sadaka veya bunlara, benzer şeyleri nczrtdcn kimse, bunları yaptığı zaman, nefsine, yemin keffâreti gerekmez.
İmam Muhanmred (R.A.)´e göre, bir kimse nezrini bir .şevin oianısına bağlar ve meselâ : «Allah hastama şifa verirse.» veya "yitiğim bulunursa» derse; nezrini yerine getirmeden, keffaretle kurtulamaz. Mebsût´ta da böyledir
Bu kimsenin, dediğinin aynım, yapması lâzımdır.
Nezrini, almasını murad cylemediği bir şeye bağlarsa (eve girmemek, çıkmamak ve benzeri gibi,) nezrini aynen yapmakla, kef-faretîpi vermek arasında muhayyerdir.
«Allah için namaz kılmak nezrini olsun.» diyen kimsenin iki rek´at namaz kılması gerekir. Yarım rekat nezreden, İki rek´at; üç rek´at nezreden ise, dört rekat namaz kılar. Hâvî´de de böyledir.
Abdestsiz namaz klimayı nezreyleyen kimseye bir şey geOkumaksızın veya çıplak namaz kılmayı nezreden kimsenin tam namaz kılması gerekir. Öğle namazını, sekiz rek´at kılmayı nez-reder ve «eğer, Ailah bana ikiyüz dirhem verirse, on dirhemini zekât olarak veririm» derse yalnız öğleyi dört rekat kılar; zekâtı da, beş dirhem olarak verir. Serahsî´nin Muhıytı´nde de böyledir.
Alimlerimiz, muayyen bir yerde oruç tutmayı veya namaz kılmayı nezredenler hakkında göıüş ayrılığına düşmüşlerdir : Ebû Hanîfe (R.A.) ve İmâm Muhammed (R.A.) : Her nerede dilerse; orada orcunu tutar, namazını kılar demiştir. Sirâcü´l - Vehlıâc´da da böyledir.
Yarın, namaz kılmayı nezreden kimse; o namazı, bu gün kılabilir.
Yarın, sadaka vermeyi üzerine vacip kılan da, bugün verebilir. Hâvî´de de böyledir.
Sahip olduğu maldan fazlasını, nezreden kimse, ancak, sahip olduğunu verir.
«Şu işi yaparsam bin dirhem nezrim olsun.» diyen kimsenin, yüz dirhemi olsa; onu verir. Kerderî´riün Vecîzî´nde de böyledir.
Eğer arazisi veya hizmetçisi bulunur, bunlar ise yüz dirhem ederse; onları satar ve yüz dirhemi sadaka olarak verir. Eğer, on dirhem edenlerse; bu on dirhemi tasadduk eder. Eğer, bir şeyi yoksa; ena, bir şey gerekmez. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Bir kimse : «Allah için, şu dişi koyunu hediye edeceğim.» der; o koyun da bir başkasının malı olursa; nezri sahih olmaz. Ve, bir şey de gerekmez.
Eğer, onunla yemin kas deyi emiş se, yeminini yerine getirir. Bozarsa, keffâret gerekir. Bir kimse : «Vallahi, elbette şu koyuna hediye vereceğim» der; koyun da, başkasının olursa; nezri sahih olmaz. Yemin kasdeylemişse; bozunca, keffâret lâzım olur.
«Vallahi, elbette şu koyunu hediye ederim.» diyen kimse, bu yeminini yerine getirir. Muhıyt´te de böyledir.
Günah olan bir şeyi, yapmamayı nezreden bir kimse; .şayet yaparsa; keffâret lâzım olur.
Oğlunu kesmeyi nezreden kimsenin; istihsanen bir koyun kesmesi lâzım gelir. Öldürmeyi nezretmek sahih olmaz.
Kölesini, boğazlamayı nezreden kimsenin nezri de sahih olmaz.
Nezrini yerine getirmeyen kimse, eğor, hac ve umre gibi bir şeyi niyyel eylemişse; niyyetîni yerine getirecektir.
Eğer bir niyeti yok idiyse; keffâret verecektir.
Günah üzerine yeminle nezretmişse, onu yapınca yemin keffâreti gerekir.
Oruç tutmak üzre, yeminle nezretmiş, ancak kaç gün olduğuna niyyet ey´emenıişse; üç gün oruç îutar; yemini bozulmaz.
Sadakaya niyyet etmiş de miktarına niyyet eylememişse; buğdaydan on fakire yarımşar sa´ vermesi gerekir. Mebsût´ta da böyledir.
Bir kimse : «Eğer, malımla veya canımla kefil olursam. Allah için, fukaraya tasadduk eyliveceğim.») dedikten sonra, malıyla veya cr-nıyla vekil olsa, tasadduk evlenmesi gerekir.
Bir kimse : «Eğer, şu işi yaparsam malı Mekke fakirlerine sadaka olsun.» dedikten sonra; o işi yapsa; ve malım başka bir yerin fakirlerine sadaka verse; bu caiz olur ve nezri yerine gelir.
Bir kimse : «Eğer, şu içinde bulunduğum sıkıntıdan kurtu-lursam, on dirhem ekmek tasadduk eylemek nezrim ölsün.» deyince; bizzat on dirhem ekmeği veya kıymetini dağıtması caiz olur.
Bir kimse : «Eğer, kızımı kocaya verir, evi endi rirsem; malımdan bin dirhemi; birer dirhem —halinde— fakirlere, dağıtmak, nezrim olsun.» dediği halde, kızım evlendirse ve bin dirhemin tamamım, bir fakire verse, bu caiz olur.
Bir kimse : «Eğer, şu hastalığımdan iyileşirsem; koyun kesf´m.» der ve hastalığından iyileşirse; bir şey gerekmez.» Ancak : «Eğer iyileşirsem; Allah için, koyun keserim.» derse; o zaman, koyun keser.
Bir kimse : «Eğer, bin dirhem ticâret eyîersem; Allah için, hac yaparım.» der ve Allahu Teâlâ da, onu rıziklandınp ticâret eyler ve hac yapmazsa; bir şey gerekmez.
Bir kimse : «Eğer, şu işi yaparsam; Allah için, akrabalarımdan bir topluluğa, ziyafet vereceğim.» dese de sözünü yerine getirmese, bir şey yerekmez. Eğer: «Şöyle, şöyle yemek yedireceğim.» demiş olsaydı; dediğini yapması gerekirdi.
Bir kimsenin,: «Malım, fakir´ere bağıştır.» demesi, doğru olmaz. Ancak sadakaya niyyet ederse; bu doğru o´ur. Fetâvâyı Kâ-dîhân´da da böyledir.
Bir kimse : «Eğer, Allahu Teâ!â beni muvafık bir kadınla rızık-landırirsa; Allah için, her perşembe gününü oruç tutarım.» dese; muvafık kadın : Kocasının verdiğine razı ve kanaatkar olur; Kocasının isteğini yerine getiren kadındır. Kerderî´nin Vecîzi´nde de böyledir.
Bir kimse, zengin bir kimseye, bir dinar sadaka vermeyi nczreylese; uygun olan bunun sahih olmamasıdır, «Şayet, yolda kalmış bir zengine niyyet eylemişse, bu sahih olur.» denilmiştir.
Bir kimse : «Allah için fakir doyurmak nezrim olsun» dese, istihsanda buğdaydan yarım, arpa ve hurmadan bir sa´ vermesi gerekir. Mebsût´ta da böyledir.
«Allah için, on fakiri doyurmak, nezrim olsun.» dediği halde, yemeğin miktarını söylemeyen kimse, beş fakiri doyur-sa; bu caiz olmaz.
Şu fakire şu yemeği yedireceğim.» der ve o yemeği başka bir fakire yedirirse, bu caiz olur.
«Allah için, şu fakire bir şey yedireceğim.» dediği halde, ne olduğunu belirtmeyen kimse; o fakire, bir şey yedirir.
Bir kimse : «Allah için on fakiri doyurmak, nezrim olsun.» dese de, en kişi niyyet eylemeyip, on kişiye yetecek kadarı, bir fakire verse, caiz olur.
Eir kimse, bin kişiye lasadduk etmeyi nezreylese de, lüzumu kadarım, bir fakire sadaka olarak verse; nezrinden kurtulmuş clur. Tatarhâniyye´de de böyledir.
Bir kimse, nezretmiş olduğu dirhemi, nezretmiş olduğu adamdan başkasına verse, bu caiz olur. Fethırl - Kadîr´de de böyledir.
Bir kimse : «Şu köleyi azâd etmek, Allah için nezrim olsun der; köle de, kendine âit olursa» sözünü îfâ etmesi gerekir. Şayet sözünü yerine getirmese^ günahkâr olur. Fakat, hâkim icbar eyleyemez. Hulâsa´da da böyledir.
Müntekâ´da denilmiştir ki :
Bir kimse : «Allah rızası için, sağlam bir köle azad eyleyeceğim.» dediği halde, kör bir köleyi, azad eylese; bu caiz olmaz. Şâyet : «Vallahi, sağlara bir köle azâd edeceğim.» dediği halde, kör bir köle azâd etse yemini yerine gelmiş olur. Muhiyt´te de böyledir.
Bir kimse, başka bir kimseye : «Eğer, bir rek´at namaz kılarsan; Allah için bir dirhem sadaka vermem, üzerime nezrolsun, iki rek´at kılarsan iki dirhem, üç rek´at kılarsan üç dirhem dört rek´at kılarsan; dört dirhem, tasadduk eylemek, nezrime olsun.» der. o adam da, dört rek´at namaz kılarsa; on dirhem tasadduk etmesi gerekir. Yetîm´de de böyledir.
Bir kimse, malum bir kölesini, azâd etmeyi nezrettikten sonra; o köleyi satsa; eğer geri almaya gücü yeterse, satın alır ve azat eder.
Eğer köle ölür ve satın almaya gücü yetmezse; yapacağı bir şey olmaz. Allah´tan af diler. Onun kıymetini veya parasını tasadduk etmek caiz olmaz.
Câmî Kitabı´nda denilmiştir ki :
Bir kimse : «Eğer elimde üç dirhemden başka varsa; elimde olanın tamamı fakirlere sadaka olsun.» dediği zaman, elinde beş veya dört dirhem olsa; bir şey, sadaka ermesi gerekmez.
Eğer : «Elimde üç dirhemden fazla; işte, o fakirlerindir.» der ve elinde de dört veya beş dirhem olursa; elinde olanın tamamını tasadduk eder. [13]
3- GİRMEK, DURMAK VE BENZERİ FİİLLER ÜZERİNE YAPILAN YEMİN
A;; I olan : Yeminlerde kullanılan lafızlar, bize göre, örf üzere bina kılınmıştır. Kâfi´de de böyledir.
Eve girmemeye yemin eden bir kimse; mescide veya havraya yahut kiliseye; ateş naneye; veya kâbe´ye hamama veya evin kapusunun gölgeliğine girse yemini bozulmaz. Bedâî´de de. böyledir.
Eğer safaya girerse yemini bozulur. Hidâye´de de böyledir.
Bir kimse : «Şu mescide girmem.» diye yemin eder ve o mescit yıkılıp; yerine ev yapılır sonra o ev de, yıkılıp yerine tekrar mescit yapılır ve o mescide girmiş olursa; yemini bozulmaz.
Şayet : «Şu mescide girmem.» diye yemin etmiş olsaydı da, o mescid yıkıldıktan veya yerine başka bir mescid yapıldıktan sonra girseydi; yemini bozulmuş olurdu, Câmîu´l - Kebir Şerhin´nde de böyledir. Bir kimse : «Şu komşunun evine girmem.» diye yemin eder; komşu da evine ilâve yaparak, onu genişletir ve artırırca; bu şahıs o yapılan ilâve eve girmiş olsa, yemini bozulur.
Bir kimse, işaret eyliyerek : «Şu mescide girmem.» diye yemin eder; yeminden sonra da, mescide ilâve yapılırsa; o ilâve yapılan yere, girmekle, yemini bozulmaz.
Bir kimse : «Şu mescide, girmem.» diye yemin eder; bir cemâat de o mescidin yanına bir ev ilâve ederler; bu şahıs da, o eve girerse; yemini bozulmaz.
«Filanın yaptığı mescide girmem.» diye yemin eden kimse, o adamın ilâve ettiği yere girse; yemini bozulur. Keza : «Şu eve girmem.» diye yemin eden kimse; o eve yapılan ilâve yere girse; yemi-bozulmaz.
Bir kimse : «Filân adamın evine girmem.» diye yemin eder; o adam da, evine ilâve yapar ve bu şahıs o ilâveye girerse; yemini bozulmuş olur. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
«Mescide girmem.» diye yemin eden kimse, o mescidin üzerine çıksa; üzerinde durmakla, muhtar olan kavle göre, yemini bozulmaz. Cevâhiru´l - Ahlâtî´de de böyledir.
»Şu eve girmem.» diye yemin eden bir şahıs, o ev yıkılıp,
veri boş sahra olunca; oraya girse bile yemini bozulur.
«Şu eve girmem.» diye yemin eden kimse, o ev yıkılıp, yerine yenisi yapılınca; j´eni yapılan bu eve girerse; yine yemini bozulur.
Eğer, oraya meseid veya hamam yapıldıktan veya bostan edildikten sonra oraya girerse; yemini bozulmaz.
Keza yapılan hamam yıkıldıktan sonra, girse, yine yemini bozulmaz. Hidâye´de de böyledir.
«Eve girmem.» diyen kimse o ev, yıkıldıktan sonra girse; yemini bozulmaz.
Keza, yıkılan evin yerine meseid, hammam, bostan yapılsa; oraya girmekle de yemini bozulmaz.
«Şu eve girmem (veya eve girmem)» diye yemin eden kimsenin girdiği yerde, bina yoksa yemini bozulmaz.
Bir adam : «Şu eve girmem.» diye yemin etse de, o eve bi-nekli veya yaya olarak veya başka birisi taşı(Zeker) girse, yemini bozulur. Zahîr´İyye´de de böyledir.
Eğer, üzerine bindiği havvan kaçar ve onu durdurmaya gücü yetmiyerek, o eve girerse; işte o zaman, yemini bozulmaz. Muhıyl´ie de böyledir.
Eğer, kendisinin emri olmadan, başka birisi yüklenir de o eve girdirirse; yemini bozulmaz. Kalbinden, ister razı olsun; ister, olmasın müsavidir.
İmtina etmeye gücü yetsin, yetmesin; bütün âlimlere göre, bu da müsavidir.
İster, evin kapusundan girsin; ister, başka bir yerinden, girsin; ´yine müsavidir. Bedâi´de de böyledir.
«Şu eve girmem.» diye yemin eden şahıs, o evin duvarının üzerine çıkıp dursa; yemini bozulur. Damına çıksa, yine yemini bozulur.
«Bu onların örfüdür.» Bizim Örfümüzde, duvara ve dama çıkmak eve girme anlamına gelmez. Onun için de yemini bozulmaz.» denilmiştir. Câmiu´s - Sağîr Şerhl´ııde de böyledir.
Bir adam : «Şu eve girmem.» diye. yemin etse de, o evin tavanından inse veya bir ağacın üzerine çıkarak dalından o eve inse; yemini bozulur.
Eğer, o evin duvarı, komşsusu ile müşterekse, o duvarın üzerine çıkınca yemini bozulmaz.
Bu hal, yemin lafzı arabca olduğuna göredir. Eğer lafız, farsça olursa evin duvarına çıkmakla veya damına çıkmakla yemini bozulmaz. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Bir kimse «gimem.» diye yemin eylediği evin, kitH olan kapısının dış tarafında dursa; yemini bozulmaz. Kâfi´de de böyledir.
Evin içinde olan tuvalete girse; yemini bozulur. Eğer, yemin eylediği evin eşiğinden, sadece, ayağının birisini içeri atsa, yemini bozulmaz. Fdtâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Bu hal ayakta ikendir. Fakat, sırtının, karınınm veya yanının üzerine yatarak, bedeninin ekserisi içeri girse bacakları dışarda olsa bile, yemini bozulur.
Şayet başını eve sokarda, ayaklarını girdirmezse yemini bozulmaz. .
Keza eliyle evden bir şey alsa; yine, yemini bozulmaz. Muhıyt´te de böyledir.
Başı ile birlikte ayağının birisini de girdirirse yemini bozulur. Hızlı yürüyerek kapıya kadar gelir; kendini alamadığından veya ayağı kayarak kapıdan içeri girerse; yemini bozulmaz.
Rüzgarın kuvvetiyle girerse, yine bozulmaz. Yani, haricî tesirle-, rin men´ine gücü yetmezse yemini bozulmaz.
Bir başkası, zoraki eve girdirir; bu şahıs da, o adamda hemen geri çıkar; sonra kendi isteğiyle tekrar girerse; yemini bozulmuş olur. Zahîriyye´de de böyledir.
«Evin şu kapısından girmem.» diye yemin eden kimse başka bir kapısından, girerse; yemini bozulmaz. Eğer, yeni bir kapı açar ve eve oradan girerse, yemini bozulur.
Kapıya tâyin eylemişse; başkasından girmekle, yemini bozulmaz. Muhıyt´te de böyledir.
«Şu eve, (veya filanın evine) girmem.» diye yemin eden kimse; o evin altına oturacak bir yer sçsada, oraya girse; yemini bozulmaz.
İçinde bulunduğu eve girmemeye yemin eden adam, o evde bir gün dursa, yemini bozulmaz. Çıkıpta, geri girerse; o zaman bozulur. Kâfî´de de böyledir.
Bir adam, diğerine : «Vallahi, bu gün senin şu evine, kimse girmez.» dese de, o gün, o eve, ev sahibi girse; adamın yemini bozulmaz.
Şayet bir başkası veya kendisi... girerse; yemini bozulur.
«Şu eve, ayağımı basmam.» diye yemin eden kimse; o eve, binekli olarak girse, yemini bozulur. Eğer, niyyeti, yaya olarak ayağını basmamak ise, bu durumda, niyyeti gibi olur. Bedâi´de de böyledir.
«Ayaklarımı, filan adamın evine goymam.» diyen kimse, ayağının birisini, eve koysa; yemini bozulmaz. Muhıyt´te de böyledir
«Şu mahalleye, girmem." diye yemin eden kimse, bir eve girse de, o evin iki kapısından birisi o mahalleye; diğeri de, başka bir mahalleye açılsa; yemini bozulur.
Bir kimse : «Belhe girmem.» diye yemin etse; o şehre girmemeye yemin etmiş olur. Köy için yemin etmiş olmaz.
«Belh´in. şehrine, girmem.» diye yemin eden kimsenin yemini, şehrin ve şehrin etrafının üzerinedir. Eğer, yemin edenin niyyeti, yalnız şehire ise; o öyledir.
«Köye girmem.» diye yemin eden kimsenin yemini, o köyün arazisine girmekle, bozulmaz.
«Bağdad´a girmem.» diye yemin eden kimse, Bağdad´m hangi cihetinden girerse girsin, yemini bozulur.
«Selâm şehrine girmem.» diye yemin eden kimse, Küfe nahiyelerine girmedikç, yemini bozulmaz.
Bir kimse : «Fırat Nehrine girmem.» diye yemin ettiği halde, Fıratta bir gemiye binse veya fıratm üzerinde olan köprüden geçse, yemini bozulmaz. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
«Basra´ya girmem.» diye yemin eden kimse, Basra´nın köylerinden birine girse; yemini bozulmaz. Eğer, «Bağdad´a girmem.» diye yemin eder ve gemi ile araya uğrarsa; yemini bozulmuş olur. Bu İmâm Muhammed (R.A.)´e göredir. İmâm Ebû Yûsuf (R.A.)´a göre; yemini bozulmaz. Fetvada buna göredir. Serahsî´nin Muhıy-tı´nde de böyledir.
«Nahiyeye (veya büyük bir köye) girmem.» diye yemin eden kimse, o nahiyenin arazisine girince, yemini bozulur.
«Şu sokağa girmem.» diye yemin eden kimse, o sokakta olan bir eve girse; o sokağa çıkmadıkça, yemini bozulmaz. «Filânın sokağına girmem.» diye yemin eden kimse, o sokağın mescidine giıre; sokağa girmese; yemini bozulmaz. Hulâsada da böyledir.
«Filan adamın evine girmem.» diye yemin eden kimse, bir şeye niyyet eylemese de, o eve İcârcı olarak veya emaneten otursa; yemini bozulur.
Keza : («Filanın evine girmem.» diye yemin eden kimse, o adamın, kira ile oturduğu eve girse; yemini bozulur. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Bir kadın/kocasının, kendi evine girmemesine yemin etse; sonra da evini satsa; kocası da o satılan eve girse; eğer kadının niyyeti, içinde kadın var iken idiyse, satması sebebiyle yemini bozulmaz. Eğer, böyle bir niyyeti yok idiyse, evi satınca, yemini kalmaz.
«Filânın evine girmem.» diye yemin eden kimse, o adam evinin yansım sattıktan sonra, girerse; yemini bozulur. ´
Keza, kadının evine, girmemeye yemin eden kimse, kadın, evini birine sattıktan sonra; yemin eden adam, evi satın alandan, icarlar-sa; eğer yeminden kasat, kadın ise, yemini bozulmaz. Eğer, hoşnutsuzluğu ev yüzünden ise, yemini bozulur. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
«Filân adamın evine girmem.» diye yemin eden kimsenin yemini, o adam velime yemeği yedirmek için bir ev tanzim eylese, yemin edende, o eve girse bozulmaz.» Ancak, evin asıl sahibi evden nakleder ve evi velime sahibine bırakır, o da eşyalarını o eve taşırsa; bu durumda, yemin eden, o eve girince, yemini bozulur. Muhıyt´-te de böyledir.
Bir kimse : «Filan adamın evine girmem.» diye yemin eylese; c adam da, babasıyla birlikte oturmakta ve baba da, o evi icarla-itîiş olsa, o eve girince yemini bozulur.
«Filan adamın evine girmem.» diye yemin eyliyen kimse; o ada-´ m in karısının evine girse; o adam da o evde oturuyor oisa, eğer o adamın başka bir evi yoksa yemini bozulur. Eğer, o adama nisbet olunan, başka bir evi varsa; yemin bozulmaz.
Keza ; «Filanca kadının evine girmem.» diye yemin eden k´nıst, o kadının içinde oturduğu kocasının evine girerse; eğer kadının başka bir evi yoksa; yemini bozulur; vaısa bozulmaz. liulâsa´da da böyledir.
Bir adam, hamama girmemeye yemin ettiksen sonra; hamama, hamam yapmak için değil de, hammamcıya selâm vermek .cm girse; sonrada hammamda başını yıkasa, yemini bozulmaz. Fe-tâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
tçinde bostan olan bir evi, bulunan bir şahıs, ´o eve girme-, in ey e yemin eder ve evin bostanına girer; bostanın kapısı da eve açılır; bostanın başka yolu bulunmaz; evi ve bostanı, tek bir duvar kuşatmış olursa; İmâm Muhammed (R.A.)´e göre, o bostana girmekle yemini bozulmuş olmaz. İster bostan küçük, ev büyük olsun; ister ev.küçük, bostan büyük olsun. Eğer, evin ortasında, bostanın etrafında odaiar varsa; bostana girmekle yemini bozulur. Zahîrîyye´de de böyledir.
Bir adam : «Şu eve girmem.» diye yemin eder; evin sahibi de evinin yanındaki bir evi satın alıp, o evden eski evine bir kapı açar ve yolu oradan yaparak, evin önceki kapısını kapatır; yemin eden adam, o yeni acılan kapıdan girerse; İmâm Muhammed (R.A.) ´e göre, yemini bozulur. Çünkü, o ev de, öncekine dahil olmuştu.1.
«Bir adam, başka birisine: «Abdullah´ın oğlu Muhammed, eğer şu eve girerse; bu eve giren, Abdullah´ın oğlu Muhammed´in karısı boş oisun.» der ve Abdullah´ın oğlu Muhammed de : «Böylece, şahit olunuz.» dedikten sonra; «o eve girse; talâk lâzım olur.» denilmiştir.
Bir kimse: Vallahi, şu eve şu odaya girmem dese, sonra o evden çıkıp geri girse; fakat o odaya, girmese; yemini bozulmaz. Çünkü, yemin, her ikisine karşı yapılmıştır. Fdtâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
İkisi de seferde olan adamlardan birisi Filanın evine girmem diye yemin etse; kıldan yapılmış çadır, Haynıe, Kubbe ve her eğlenilecek yer ev mefhumuna dahildir.. Serahsi´nîn Muhiytı´nde de böyledir.
Bir yerde kurulmuş olan, «Şu çadıra girmem.» diye yemin eden kimse, o çadır ordan sokülse de, başka bir yere kurulsa; ona girdiği zaman yemini bozulmuş olur. Kubbe de böyledir. Minber de, böyledir. Yer değiştirmekle hüküm değişmez. Bedâi´de de böyledir.
«Şu hibaya girmem.» diye yemin eden kimse için, Keçesi ne itibar edilir, denilmiştir. «Direğine...» ete denildi. İşte, ona girdiği vakit, yemini bozulur.
Hiba diye, iki veya üc direk üzerine konulan keçeden veya abadan yapılan gölgelik eve derler. Muhıyt´te de böyledir.
İki adamdan her biri , «arkadaşının yanma girmeyeceğine» yemin eder ve birlikte, bir yere girerlerse, yeminleri bozulmaz. Fe-tâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Bir kimse : «Filan adamın yanına girmem, diye yemin ettiği zaman, mescidde, gölgelikte veya çadırda ve haymada yanına girse; eğer badiye ehli, değilse; yemini bozulmaz. Bizim örfümüze göre mescidde yanına girse, yemini bozulur. Yemin ettiği adamın Grda olduğunu bilmeden girse; yemini bozulmaz. Kudûrî´ye göre: Bir toplumun yanına girse, o adamda arada bulunsa; Onu kasdet-n"iediyse yemini bozulmaz.
«Şu evde, filan adamın yanına, girmem.» diye yemin eden bir kimse, O eve girse ve O filanda evin bir odasında olsa; yemini bozulmaz. Eğer evin salonunda olursa yemini bozulur. Çünkü, gör-irmeyince, yanma girmiş olmaz.
Keza -. «Şu Köyde, filan adamın yanma girmem.» diye yemin et se; onun evine varmadıkça yemini, bozulmaz.
Bir kimse; «filancanın yanına girmemeye» yemin etsede, öldükten, sonra; yanına varsa; yemini bozulmaz. Sirâciyye´de de beyledir.
Bir kimse, diğerine : «Şu iki evden birisine, her girişinde, vallahi, seni dövmem.» der; o adamda, o iki eve girer; yemin edende onu döverse; yeminini, bir defa, bozmuş olur. Eğer; «Döversem, üzerime yemin olsun.» dese ve o adam da, evlerin ikisine veya biri sine girse; sonrada o adamı dövse; her girdiği için, ayrı bir keffâret gerekir.
İkinci giriş arasından dört ay geşmiş ´olsa; ikinci girişe kadar karısıyla mürcamaatta bulunmadıysa; işte o yemin olur.
Eğer, birinci girişten itibaren dört ay geçtiyse; bâin olur. Eğer, ikinci girişten itibaren, dört ay geçtiyse; kadın, o iddet içinde, bir defa daha bâin olur. Şayet: «Yemin olsun üzerime; sana yaklaşırsam.» demiş; iki defada dâhil olmuşsa; işte o, iki îlâ (=yemin) oimuş olur. Eğer, her yaklaşmada, cima yapmışsa; iki keffâret lâzım gelir. Birinci girişten dörtay geçene kadar, cimayı terk eylediy-se; bâin olur. îkinci girişten itibaren dört ay geçerse; bu iddet için de, bir bâin daha olmuş olur. .
Bir kimse, karısına: «Bu eve, her girişimde, eğer, sana yaklaşırsam, üç talâk boşsun.» der; iki defa da girse; her girişi bir yemin olur. Eğer, kadına iddeti içinde, yaklaşırsa, kadın üç talâk boş olur. Dört ay geçene kadar yaklaşmaz; bir talâk bain olur. îkinci girişten dört ay geçerse; bir bâin daha olur. Üçten fazla zaten lâzım değildir.
Keza, bir kimse, karsına : «Sana, yaklaşırsam; üç talak boşsun.» der; bir gün geçtikten sonra da «Sana yaklaşırsam; üç talâk boşsun.» derse; bunlar iki yemin olur. Eğer kadına yaklaşırsa yemini bozulur ve Üç talâk vâki oiur.
Bir kimse : «Sen şu eve, her girdikçe; eğer, sana yakın olursam, Hac yapmak üzerime lâzım olsun; (veya yenlin olsun üze rime; veya üzerime nezrolsun)» dedikten sonra, kadın o eve iki defa girse; adamda, her girişinde, kadına yakın olsa; üzerine ya iki hac, veya iki yemin keffareti lâzım olur.
Keza: «Şu eve her girişinde; sana, yaklaşırsam, Haç üzerime olsun.» dedikten sonra, eve girse ve Kadına yaklaşsa; sonra, yine girse ve yine yaklaşsa, iki hac lâzım olur. Eğer, eve müteaddit defa girerde; Kadına bir .defa yaklaşırsa; bir yemin Keffâre-tinden başka, bir şey gerekmez.
«Her ne zaman, şu eve girersem; vallahi sana yaklaşmam.» diyen kimse, Kadına yaklaşınca; yemini bozulmuş olur.
Eğer iki nefi arasına, bir kelime kor ve meselâ: «Vallahi, şu eve girmem veya şu ikinci eve girmem.» der ve o iki evden birisine girerse; yemini bozulur. Eğer ölene kadar, her ikisinede gir^ mezse yemini bozulmaz.
«Vallahi, elbette, şu eve girerim; veya şu başka eve girerim.» diye iki müsbet arasında bir kelime koyan kimse; o iki ev den birisine girse; yemini yerine getirmiş olur. Eğer ölene kadar o evlere, girmezse yemini bozulmuş olur. Müsbetle menfî arasına bir kelime sokarak :» Vallahi, şu eve ebediyyen girmem, veya şu eve elbette bu gün girerim.» dese ve ikinci eve girse; isbatta yemini yerine gelmiş; Nefi olan yemini ise düşmüş olur. Her iki evede girmezse; müsbetie yemini bozulmuş; ne´fi yemini düşmüş olur.
Eğer birinci eve girerse nefi yemininde bozulma olur; müsbet yemini düşer Telhıys Şerhi´nde de böyledir.
Bir kimse: «Vallahi şu eve girmem veya şu başka eve girerim.» der ve ikinci eve girmeden birinciye girerse yemini bozu lur. Eğer ikinciye Önce girerse; yine yemini bozulur. Eğer, diğer eve önce girerse; yemini düşer.
Bir kimse : «Vallahi, elbette, şu eve girmem veya şu iki evden birine girerim.» der ve niyetinde bir şey olmaz ve sonraki, iki eve önce girerse yemine gelmiş olur ve yemini düşer. Eğer o iki eve girmeden önce birinci eve girerse, yemini bozulmuş olur.
Bir kimse: «Elbette bu gün şu eve girmeyi terk ederim veya yarın girerim.» der ve o gün eve girmeyi terk ederse; yemini yerine gelmiş oulr; ikincisi İse, geçersiz kalır.
«Filan adam, içinde bulunduğu müddetçe, şu eve girmem.» diye yemin eden kimse; o adam evden çıkıp gittikten sonra, tekrar gelse; yemin eden adamda, o zaman eve girse; yemini bozulmaz. Keza : «Şu elbise üzerimde oldukça veya sen evde durdukça, eve girmem.» diye yemin eden kimse, o adanı çıkıp tekrar girince veya elbisesini çıkarıp tekrar giyince, girse; yemini bozulur. Serahsî´nin Muhıyti´ndc de böyledir.
Bir kini.se, su evde durmamaya, yemin etse ve kendisi, evden çıkıp, ehlini ve eşyalarım bıraksa; eğer yemin eden kimse o evin ehil ıyâli değilse, (babasının evinde duran büyük oğul veya kocası um yanında duran kadın ve bunlara benzer biri ise...) yemininde hânis olmaz. (= yâni, yemini bozulmazJ Eğer, yemin eden kimse o evin ehlinin haricinden değilse; yemini bozulur. Ancak, çok az bir zaman kalması müstesna. Çünkü, durulacak yerde durmak ( = süknaJ sayılır. İmâm Ebû Hanîfe (R.AJ´ye göre, ehlini ve eşya-, lannin tamamım naklederse, yemini´yerine gelir, Hatta, o evde bir çivisi veya bir süvürgesi kalmış olsa bile yemini bozulur. İmâm Ebû Yûsuf (R.A.)´a göre, ailesini ve eşyalarının çoğunu nakledince; yemini yerine gelir. Fetvada bunun üzerinden. İmam Muhammed (R.A.) göre, ehli lyâlini ve kethüdasını nakledince, yemini yerine gedmiş olur. Fetâvâyi Kâdihan´da da böyledir.
Eşyasını ve ailesini sokağa veya mescide nakledip, evi kimseye teslim evlemese; bu meselede ihtilâf olundu: Sahih olan, kendisi ikinci bir mesken edinene kadar, şayet, o eve girerse; yemini bozulur. Eğer başka birine icara verir veya kendi başka bir evde icar la oturursa; o zaman yemini bozulmaz.
Bir kimse : «Şu evde oturmam (= durmam.) diye yemin eylesede, ailesini nakletmek isteyince karısı razı olmasa. O şahsın, karısını çıkarmaya çatışması gerekir. Eğer, Kadın galip gelirde, adam onu çıkarmaktan âciz kalırsa; adam, kendisi çıkıp, başka bir
evde durarsa; yemini bozulmaz. Fetâvâyi Kadîhan´da da böyledir.
«Bu evde, durmam.» diye yemin eden kimse; çıkmak isteyince, Kapıyı açılması mümkün olmayacak şekilde, Idtli bulsa veya bağlayarak, çikmakdan men etseler; her iki haldede yemini bozulmaz. Gîvâsiyyc´de böyledir.
Duvardan atlayarak çıkma imkânı olursa, yinede, yemini bozulmaz. Öyle yapması gerekmez. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir. .
«Yemin olsun üzerime; eğer, bu gece burada gecelersem.»• diyen kimse, o gece, hummaya yakalansa ve iyileşene kadar, çıkması mümkün olmasa; yemini bozulmuş olur. Çünkü, kirasını vererek naklolunması mümkün idi. Bağlanan gibi değildi... Bağlanan, kimse, men edilmiş olmasaydı oda hasta hükmünde olurdu. Mu-hıyt´te de böyledir.
İmâm Ebû Yûsuf (R.A.)´a göre : Bir kimse karısına: Sen bu evde durursan; sen söylesin.» der; evinde, kapısı kitli olur; fakat duvarandan atlamak mümkün olduğu halde, kadın özürlü bulunur ve evin kapısı açılana kadar, çikamazsa; bir şey gerekmez.
Evden çıkmaya yemin eden kimse, ikinci bir ev aramaya çıkmış ve eşyaları evde kalmışsa; sahih olan, yeminin bozulmama-sıdır. Çünkü ev aramak, nakletmekle ilgili bir işdir. Örfe göre, ta lep müddeti müstesnadır. Taİepde, ifrade gitmemekde şarttır. Mec-mâu´l - Bahr´de de böyledir.
Bir kimse : «Bu evde oturmam.» diye yemin etse ve hemen kendisi çıkarak ailesini ve eşyalarını nakletmek üzere, başka bir ev aramaya başlasa, fakat o gün, bir ev bulamasa; eşyalarını dışarı koymak mümkün olsa bile yemini bozulmaz.
Keza, esylarmi taşıyacak hayvan arasada, bulamasa; veya yemi ni gece yansı yaptığı halde, sabaha kadar, dışarı çıkma yasağı olsa; veya eşyası çok olsa fakat eşyalarını hayvan kiralayarak taşıma imkânı varken bizzat kendisi taşısa; bu hallerin hiç birinde yemini bozulmaz: «Bu, yemin arapca olduğu zaman böyledir.» de itilmiştir. Eğer, farsea yemin etmiş ve geri dönmeyi kast etmemişse, yemini bozulmaz. Eğer, geri dönmek kasdiyle yemin etmişse; yemini bozulur. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Bîr kimse karısına : «Eğer, bu evde durursan; sen boşsun.» der bu yeminde, gece yapılmış olursa; kadın mazurdur. Şayet kendi nefsi hakkında yemin etmişse (Ben durursam gibi...) o, mazur değildir. Çünkü, erkektir. Gece çıkmaktan korkmaz. Şayet kendisi de hırsîzj/eya benzeri bir şeyden korkuyorsa; oda, mazur sayılır. Ze-hıyre´de de böyledir.
Bir kimse; içinde durduğu evde: «Bu evde durmam.» di ye yemin etse; fakat eşyayı taşımak güç gelse; işte, bu adam, eşyalarını satar. Kendisi ve ailesi çıkarlar. Sonrada, taşıması kolaylaştığı vakit geri satın, alırlar. Sirâciyye´de de böyledir.
Bir kimse, başka birisiyle beraber oturduğu evde, bu arkadaşı ile beraber oturmamaya yemin eylese; kendisinin çıkma imkânı olduğu halde, çıkmazsa; yemini bozulur.
Şâyct yemin eden kimse yemin olunan adama, eşyalarını hibe veya emanet eder veya ödünç verir; sonrada çıkıp ev arar ve bu lamaz; ayni evede geri gelmezse; İmâm-ı Muhammed´e (R.A.) göre eğer eşyalarını hibe eylemiş veya Ödünç vermiş veya emânet bı-rakmışsa; evdendegeri dönmemek niyeti de çıkmışsa; ona geri dön mek yoktur Sirâcü´l - Vehâc´da da böyledir.
«Bu şehirde durmam.» diye yemin eden kimse, bizzat kendisi çıkar, aile ve eşyalarım orda bırakırsa; yemini bozulmaz.
Eğer, oturduğu yer köyse; oda şehir gibidir.
Sokak ve mahalle ise ev gibidir. Eğer: «Bu köyde oturmam.» dij´e yemin eylemiş; aile ve eşyalarını çjkarmış sonrada aynı köye geri gelmişse- yemini bozulur. Bu, o şahsın, o köyde, eylenecekse, amma ziyaret için ve eşyaları ikâmet edecek olması halindedir. Fakat ziyaret maksadı ile veya eşyalarım taşımak için gelmişse, yemini bozulmaz.
Eğer, orda kalmak için gelmişse; bir saat bile kalsa; yemini bozulur. Devamı şart değildir. Muhıyt´te de böyledir.
Eğer : «Bu köyde bir sene kalırsam.» diye yemin ederse, karısı ile senenin bir tek günü hariç tamamını orda kalsalar; veya «Bu evde, bir ay kalmam.» diye yemin etse de; bu ayın bir saati hariç orda kalsa; seneyi ve tamamlamadıkça, yemini bozulmaz.
Bir kinişe : «Filancayla durmam.» diye yemin ettikten sonra; bu şahıs misafir olarak bir gün veya iki gün, o adamla beraber kal sa; yemini bozulmaz. Onbeş gün kalmadıkça beraber kalmış sayılmaz. Fetâvâyi Kâdihân´da da böyledir.
«Küfe´de durmam.» diye yemin eden bir kimse, Küfeye misafir olarak uğrasa ve orada ondorl gün kalmaya niyyet eylese; yemini bozu maz. Şayet onbeş gün kalmaya niyet eylerse; yemini bo-zu:ur. «Filan adamla, beraber durmam.*´ diye yemin eden kimsenin yanına, o adam zoraki girse;- yemin edende, birlikte dursa yemin eden bibin veya bilmesin, yemini bozulur.
Eğer yemin eden âiîesinide ahp, o evden çıkarsa yemini bozul-/naz. Hızânetül Müffün´de de böyledir.
Şayet yemin eden kimse sefere çıkar; o filanca da, yemin eden adamın ailesi ile birlikte oturursa; İmâm Ebû Hanîfe (R.A)´ye göre, yemini bozulur. İmâm Ebü Yûsuf (R.A.) ´a göre bozulmaz. Fetva da, buna göredir.
«Kûfe´de, filan adamla, oturmam.» diye yemin eden kimse; yemin eylediği adamın Kûfe´de olan evlerinden birisinde oturursa; yemini bozulmaz. Ancak, yemin ettiği adam, «Kûfe´de oldukça oturmam.» diye niyet eylemişse; o zaman, yemini bozulmuş olur.
Keza: «Filân adam, bu köyde oturdukça, oturmam.» diye yemin eden kimsenin durumu da böyledir.
Keza: «Horasan´da oldukça oturmam; dünyada oldukça, oturmam.» diyen kimse, oturduğu zaman, yemini bozulur.
«Filân adamla, oturmam.» diye yemin eden kimse ile diğeri, aileleri ile birlikte, bir gemide bulunsalar ve her ikisinide, yerleri olsa; yemini bozulmaz. Bu, gemiciler hakkında böyledir.
Keza, bâdiye ehli, bir çadır altında toplamalar; yemini bozulur. Çadırları ayrı ayrı olursa her ne kadar çadırlar birbirine yakın olsalar bile, bozulmaz Zehıyre´de de böyledir.
«Filan adamla, durmam.» diye yemin eden bir kimse, o ada mın, evinin arsasında veya evinde veya bir odasında dursa; yemini bozulur. Bedâi´de de böyledir.
Filan adamla, durmam.» diye yemin eden kimse, bir şeye niyet eylemese, ve bir aprtmanın ayrı ayrı dâirelerinde otursalar; yemini bozulmaz. Yalnız başlarına ikisi bir evde, otururlarsa; beraber oturmak tahakkuk eder. Veya bir evin odalarında olurlarsa aile ve eşyalarıda orada bulunursa; o zaman, beraber oturmuş olurlar.
Fakat evin teşkilâtı, ayrı ayrı oturmaya elverişli ise, yemini bozulmaz. Böyle bir yerde de, oturmama niyet eylemişse, o zaman yemini bozulur. İmâm Efoû Yûsuf (R.A.)´a göre, bu ev büyük olursa; (Kûfe´deki Velid´in evi gibi, çünkü bu ev bir mahalle mertzilindedir.) yemini bozulmaz. Eğer, böyle olmazsa; yemini bozulur. îster, evler bitişik olsun; ister, üst üste bulunsun.
Filan adamla bir arada oturmamaya yemin eden, bir apartmanda veya ehli ve eşyası olmadığı halde, bir evde otursa bize göre, yemini bozulmaz. Filan adamla oturmayacağı evi bizzat belirtir ve o ev ikiye ıtaksim edilip aralannada bir duvar çekilir; her biri-sinede ayn ayrı birer kapı açıldıktan sonra; yemin eden adam, o evin bir tarafında otursa yemini bozulur. Filan adamla bir evde oturmayacağına yemin etse; fakat, bu evi belirtmese; ve bir niy-. yette de bulunmasa; evi ikiye taksim olunur; aralannada bir duvar çekilirse; o zaman yemini bozulmuş olmaz. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir. .
Bir evde, beraber oturmayacğma yemin eylesede, evi belirt-mese İmâm Ebû Yûsuf (R.A.1) göre, sokakta, bir dükkanda beraber çalışırlar veya beraber alış veriş yapsalar; yemini bozulmaz. Yemin menzil üzerine yapılmıştır. îçinde aile olmayan yer, menzil sayılmaz. Ancak niyeti bu durumuda içine alıyorsa; o müstesnadır. Bedâîe´de de böyledir.
Bir kimse, Bizzat, bir evde oturnıamaya yemin etmiş olsa; o bina yıkılıp, yerine yenisi yapılsa; o yeni yapılan binada, oturunca, yemini bozulur, oturmamaya yemin ettiği ev, yıkılıp yerine bostan yapılsa, o bostanda oturunca, yemini bozulmaz.
«Filan adamın, evinde oturmam.» diye yemin etse; ancak evi bizzat belirlemese ve niyet de eylemese; yemin etiktn sonra o adamın sattığı evde otursa; yemini bozulmaz.
Fakat, yemin ettiği adamın, kölesinin evinde oturursa; bilittifak yemini bozulur. Yemin ettikten sonra, o adamın satın aldığı evde, otursa; yine yemini bozulur.
Bir kimse : «Filan adamın, evinde oturmam.» diye yemin eylemiş olsada; o adamla, başka birisinin ortak olduğu bir evde otursa; yemin bozulmaz, ikinci adamın, evde, payı az veya çok´olsun; de ğişmez. Mebsût´ta da böyledir.
«Filan adamın, şu evine oturmam.» diye yemin eden kimse; o adamın sattığı eve otursa; eğer bizzat o eve oturmamaya niyet ey-lemişse; yemini bozulur. Eğer yemine izafetle yapmışsa; yâni, evi adama mal ederek yapmışsa; yemini bozulmaz. Eğer böyle bir niyeti yoksa; İmâm Ebû Hanîfe (R.A.) ve İmâm Ebû Yûsuf (R.AJ´a göre, yine, yemini bozulma. Zehıyre´de de böyledir.
´«Filan adamın, satın aldığı eve oturmam.» diye yemin eden kim se; o adamın başka birisinin için aldığı eve, oturursa: Eğer yemini, yemini billâh ise bozulur.
Eğer yemini .talak ve itak üzerine ise, ve bu şahıs: «Ben, kendi nefsi için aldığım kasdettim.» dese; bu sözü, hükümde, tasdik olunmaz. Muhıyt´te de böyledir.
Niyet eylemeksizin, «Evde oturmam.» diye yemin eden kimse kıldan vapılmış çadırda veya baymada oturursa eğer şehirli ise, yemini bozulmaz. Bedevi ise bozuiur. Mebsût´ta da böyledir.
Bir kimse, filan adamla gecelememeye veya filan yerde gecelememeye yemin ettiği halde, gecenin yandan fazlası geçene kadar gecelerse; yemini bozulur. Eğer, yarıdan azmda gecelerse; (o yerde uyusun veya uyumasın müsavidir.) yemini bozulmaz. Bedâi´de de böyledir.
Bir kimse : «Bu yerde gecelemem.» diye yemin eder; bizzaî o yerden, çıkar ve o yerin haricînde gecelerse, ailesi ve eşyası orda kalsa bile, yemini bozulmaz. Bu yemin, nefsine karşıdır; eşyasına karşı değildir.
Bir kimse, geceyi, evin üzerinde geçirmemeye yemin eylemiş olsa; evin üzerinde de bir oda bulunsa ve bu odanın tabanı, evin üstü (tavanı) olsa ve bu şahıs, o odada gecelese; yemini bozulur.
Bir kimse: «Vallahi, yarın filancanın evinde yatmıyacağım.» dese; işte bu batıldır. Ancak gelecek geceyi niyet eylerse; bu müstesnadır. «Yarın, filan adamın evinde olmayacağım.» diye yemin ey lemis olsa; yarın, bir saat o evde bulunsa yemini bozulmuş olur. Zahiriyye´de de böyledir.
Bir kimse, filan adamla çıkmamaya veya filan yere yahut, eve çıkmamaya yemin eylesc; İmâm Ebû Yıisu (R.A.Va göre, ister, az; ister çok olsun; ister gece; isterse, gündüz olsun; birazcık o yerde durursa; yemini bozulur. İmâm Muhammede (R.A.) göre, ekseri zamanım durmaz ise; 3´emini bozulmaz.
Bir kimse, yanında bir başkasıyla, yola çıksa ve bir yer ismi söylese, diğeride o yere arkadaşlık yapmamaya, yemin eylese; birlikte yolun bir kısmını gitseler ve başka bir yere dönseler İmânı Ebû Yûsuf´e (R.A.)´e göre, yemini bozulmaz.
Bir kimse : Bu gün, bir milden fazla yürümemeye.» yemin eylesc ve evinden çıkıp bir mil yürüse; sonra geri dönse; İmâm Muhammed o (R.A.) göre, yemini bozulur. Çünkü, iki mil yürümüş olur.
Bir kimse : «Vallahi, filan adamla arkadaşlık yapmam.» dese; yemin eden adam katarla yolculuk yapsa; yemin olunan adam da başka katarda bulunsa; İmâm Muhammed (R.A.Ve göre; arkadaşlık yapmış olmazlar. Eğer, ayni katarda olurlarsa arkadaşlık yapmış sayılırlar. Eğer birisi evvelki katarda, diğeri sonda, bulunursa yine arkadaşlık yaruiış olurlar. Sefine ( — gemi) de olsalar da böyle olur. Çünkü girmeleri çıkmaları birdir.
«Vallahi, filanla arkdaşlık yapmanı.» diyen kimse, İmâm Ebû Yûsuf (R.A.)´a göre, yemekleri bir ve aynı cemaat içinde gidi-yorlarsa arkadaş sayılırlar. Eğer gemide bulunurlar ve yemekleri bir olmaz; bir masada beraber yemek yemezlerse arkadaş sayılmazlar. İmâm Muhammed (R.AJ ´e göre, arkadaşlık yapmamaya, yemin ettiği zaman; beraber yolculuğa çıksalar; bir mahmelde olurlar veya katarları bir olursa; işte onlar, arkdaştırlar. Eğer kiraladıkları vasıta ayrı ise; her ne kadar, yolculukları beraber olsa bile, arkadaş sayılmazlar. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir. [14]
4- ÇIKMA, GELME VE BİNME ÜZERİNE YAPILAN YEMİN
Bir kimse, mescitten veya evden veya odadan çıkmamaya yemin eylese; bir başkasına da, emredip kendisini alıp, sırtlanıp çtkarttırsa; yemini bozulmuş olur. Hayvanına binipte çıktığı zaman da böyledir. Fethu´l Kadir´de de böyledir.
Çıkmamaya yemin eden bir şahsı zoraki yüklenip çıkar-salar; yemini bozulmaz. Girmek de böyledir. Timurtâşî´de de böyledir.
Zoraki çıkarıldıktan sonra, kendiside çıksa; yemini bozulmaz. Bu mesele, ihtilaflıdır: Sahih olan, kendi çıkmasiyle yemininin bozulmasıdır. Eğer, kendi emri olmaksızın, taşı(Zeker) çıkarırlar ve men etmeye´ gücü yettiği halde men eylemez kalbîylede razı olursa; buda ihtilaflıdır: Sahih olanı yemininin bozulmamasıdır. Câmiu´s-Sagîr ŞerKî´nde de böyledir.
Yürüyerek çıkmasında veya girmesinde zor kullansaîarda, yürüyerek çıksa veya girse yemini bozulur. Timurtâşî´de de böyledir.
Çıkmamaya yemin eden kimse, mahalleye çıkınca, yemini bozulur. Huîâsa´da da böyledir.
Evinden çıkmamaya yemin eden bir kimse; evinin kapısından çıkıp, sonra geri dönse; yemini bozulur. Eğer durduğu yer evin içinde olur; dışarıya çıkmadan olduğu yerden evin diğer odalarına veya salonuna çıkarsa; yemini bozulmaz, Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Evinden, cenaze hariç çıkmamaya yemin eden kimse; ce nâze için çıksada, başka iş de yapsa; yemini bozulmaz. KâfîMe de böyledir.
Rey şehrinden, Kûfe´ye çıkmamaya yemin eden kimse; Mekke´yi arzu eyiiyerek Rey´den çıksa yolu Kııfe´den geçse İmâm Muhamıned (R.A.)´e göre; eğer "Rey´den çıkarken, Kûfe´ye uğramaya niyet eylediyse; yemini bozulur. Bunu Niyet cylemediyse, yemini bozulmaz. Yemin ederken niyeti hasseten, Kûfe´ye çıkmamak olduğu hal de, sonra, hac için niyet eyleyince Rey´den çıktı ve Kûfe´ye uğramaya niyet eylediyse; yemini bozulmaz. Bu husus, Allah ile kendi arasındadır.
Evinden, mescit hariç çıkmamaj´a yemin eden bir kimse; bir mescide niyyet eder. Sonrada başka bir mescide giderse; yemini bozulmaz. Muhıyt´tc de böyledir.
Kudûri´ye göre, iskân ettiği evden çıkmak; kendisinin, ailesinin ve eşyasının çıkmasıdır,
Şehirden ve köyden çıkmak, ise; hasseten kendi şahsın çıkmasıdır.
Müntekâ´daki fazlalığa görede, bedenen çıktığı zaman, seferi irade etsin veya etmesin yemini yerine gelmiş olur. Zehıyre´de de böyledir.
Evin bir odasında olan adam : «Vallahi, ben çıkmam.» dediği halde evin salonuna çıksa; yemini bozulmaz. Ancak, yalnız odadan çıkmamaya niyet eylemişse, o müstesnadır. Bahru´rRâık´-
ta da büyiediş.
Bir kimse, içinde bulunduğu evden çıkmamaya yemin eylemiş oîsada; evin salonuna çıksa; yemini bozulur. Müteahhirûn : Bu cevap örfe göredir. Bizim örfümüzde salon eve dahildir. Bu durumda sokağa çıkmadıkça, yemini bozulmuş olmaz. Fetvada, buna göredir.
«Bu evden, dışarı çıkmam.» diye yemin eden kimse; evden ayağının birisini dışarı çıkarsa; yemini bozulmaz. Bazı âlimler: «Eğer evin dışarısı evden aşağı ise, yemini bozulur.» dernişlersede; her halde, zahiri rivayete göre, yemini bozulmaz. Bu, ayakta olduğu
durumdadır.
Fakat, oturduğu halde; bedeninin haricinde, iki ayağını dışarı çıkarırsa; yemini bozulmaz.
Ancak, ayakları çıkınca ayaklarının üzerine dikilirse; yemini bozulur. Yatarken Csırt üstü, yüzü kuyu veya yanı üzerine olsun) ayaklan ile beraber; bedeninmde çoğu çıkmışsa; yemini bozulur.
Bir kimse : «Bu evden çıkmam.» diye yemin eylediği zaman, evde bir ağaç olsada, dallan evin dışına çıkmış bulunsa; bu ağaca çıkıp yolun ortasına gelip ve düşecek olması hâlinde, yolun ortasına düşeceği bir durum olursa; yemini bozulmaz. îsterse yemin eden, arabistanlı olsun; ister acem olsun beraberdir. Muhıyt´te de böyledir.
Bir kimse karışım, evden çıkarmamaya yemin eiLiği zaman, kadın, evin neresinden olursa olsun, ister kapısından ister dıvann dan isler, bir delik delip orda´n çıksın; yemini bozulur. Evin kapısından çıkarmamaya, yemin etmiş olursa; hangi kapısından çıkarsa çıksın, çıkınca yemini bozulur. İster, eski kapu, ister yeni kapu olsun fark etmez.
Duvarın üzerinden veya her hangi bir delikten çıkarsa; yemin bozulmaz.
«Bu evin kapısından çıkmam.» diye yemin eden kimse; evin üzerinden, komşusunun evine geçer veya o eve başka bir kapı açıp orada çıkarsa yemini bozulmaz.
Ebû´n - Nasr Debbûsî: "Sahih olan yeminin bozulmasıdır. Çünkü, kapıların hepside o eve aiu.ir.» demiştir.
«Bu evin şu kapısından, çıkmam.» diye yemin eden kimse; o knpıdun başka bîr kapıdan, dışarı çıkarsa, yenVini bozulmaz.
Karısının evinden çıkmaması ancak bir defa çıkması üzerine, yemin eden kimsenin karısı birden fazla çıkarsa, yemin bozulmuş olur.
Karısının, evinden filan adamla çıkmaması üzerine yemin eden bir kimsenin karısı, bir başkasıyla veya yalnız basma çıkarsa; sonra da; o adama kavuşursa; yemin bozulmaz.
Mekke´ye gitmemeye yemin eden kimse; Mekke´yi arzu edip çıksa; sonra geri dönse, yemini bozulur. Bu yeminin bozulmasının şartı, yemin eden kimsenin, bulunduğu şehrin mamur yerlerini ileri geçmesidir. Halta, o yerleri geçmeden geri dönse yemini bozulmuş olmaz. Kâfî´de de böyledir.
Bir kimse. Mekke´ye yaya olarak gitmemeye yemin eylemiş clsada şehrin ma´ımır yellerini yaya olarak çıkdıktan sonra, bineğe binse; yemini bozulur. Binekti olarak çıkdiktan, sonra inse ve yü-rüse, yemini bozulmaz. Hülâsada da. böyledir.
Bir kimse, Mekke´ye, gitmeye yemin eylemiş olsada, haya tının son dakikalarına kadar gitmese; yemini bozulmuş olur.
Yarın gelmeye, yemin eyliyen kimse,,hastalıktan, hükümetten veya başka bir yönden men edici olmadığı halde, gelmese; yemini bozulur. Kâfî´de de böyledir.
Bir kimse, Bağdad´a yaya olarak gelmeye yemin etmiş olduğu halde, bir bineğe binip, Bağdad´a yaklaşınca inse ve yaya olarak . girse; yemini bozulmuş olur. Hulâsa´da da böyledir.
Bir kimse karısının filan adamın düğününe gitmemesi üzere yemin eylese; kadın da düğünden önce gitse, düğün geçene kadar, orada kalsa; yemin bozulmuş olmaz :
Filan adama gitmemeye, yemin eden kimse, şayet o adamın evine veya dükkanına giderse; adamı bulsun veya bulmasın- yemini bozulur. Eğer, mescidine giderse; yemini bozulmaz.
Bir kimse başka birine uğrayıp yarın ona gelmesi için, ye m in eylese; ayni uğradığı yerde gelmedikçe, yemini yerine gelmez. Yarın gelmeye yemin eden kimse, geisede diğerini yerini değiştirmiş bulsa ve yemin eden istediği adamın değiştirdiği yere gelmedikçe yemini yerini bulmaz.
«Yarın, filan yere gclmezsem kölem hür olsun." diyen kimse; geJsede, o adamı orada bulamasa; yemini yerine gelmiş olur.
Filan hastayı ziyaret etmek veya hatırını sormak üzere yemin eden kimse; o adamın kapısına kadar geisede, ziyaret için kendisine izin verilmese; geri dönsede görüşmese yemini bozulmaz. Şayet, kapıya gelir; izin istemezse yapacağını yapmadığı için, yemini bozulur. Muhiyt´te de böyledir.
Bir kimse; sağlığında da, öldükten sonra da, ziyaret etmemeye yemin ettiği bir kimsenin, cenazesinde hazır bulunsa; yemini bozulur.
Vâkiât-ı Husâmiye´de : «Cenazede hazır bulunsa ve onu teçhiz
tekfin eylese yemini bozulmaz. Ancak kabrine giderse, bozulur. Çünkü örfle kab^e gitmek ziyaret sayılır.» denilmiştir.
«Buradan geceye kadar gitmemeye yemin eden kimse giz-iensede geceyi kapısında geçirse; yemini bozulmaz. Keza «Bunu götürmem.» dediği şeyi gölürsede, adamı bulamasa; yemini bozulmaz. Itâbiyye´de de böyledir
Bir kimse, Bu Hayvana binmemeğe yemin ettiği halde, ata, merkebe veya katıra binse; yemini bozulur. Deveye binerse, .yemini bozulmaz. Eğer, buna da binmemeye niyet etmişse o zaman bo /.ulur.
«Binmem.´) diye yemin eden bir kimsenin yemini; at veya katır gibi; insanların bindiklerine binince; bozulur. Eğer, yemininden sonra bir isnanm sırtına binerse; yemini bozulmaz.
Bir kimse : «Kurağa binmem diye yemin etmiş olur ve üzerine semer konulan ata binerse; yemini bozulmaz.
Keza : «Birzevne´ye binmem.» diye yemin eylesede kısrağa bin-rv; yemini bozulmaz. Çünkü fcıes araben birzevne ise, farscadır Bu, yemin arabca olduğuna göredir. Eğer, yemin farsca olursa, o zaman, bozulur. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Bir kimse : «Ata binmem.» diye yemin etse de, semer hayvanına veya kısrağa binse; yemini bozulur. BedâS´de de böyledir.
Bir kimse : «Hayvana binmem.» diye vemin ettiği halde, onu zoraki bir havvana bindirseler, yemini bozulmaz. GâyeüTI-Be-yan´da da böyledir.
Bir kimse : «Hayvana binmeni.» diye yemin etmiş olduğu halde; eğerli, p.aîânh veya çıplak bir hayvana binse; yemini bozulur.
Bir kimse : «Bineğe binmem.» diye yemin ettiği halde, gemiye binse; yemini bozulur. Mücerred isimli kitapta Hasan : «Bozulmaz.» demiştir. Fetvada buna göredir Gıyâsiyye´de de böyledir.
Bir kimse : «Şu eğere binmem diye yemin etmiş oîsada o eğerin üzerine başka şey konduktan veya alındıktan aonra binse yemini bozulur. Hulâsa´da da böyledir.
Bir kimse : Elbette şu hayvana, bu gün binerim,» diye yemin eylediği halde onu, bağlayıp habsetselerde binmeye gücü yet mese; yemini bozulmuş olur. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Üzerine binmiş olduğu hayvana binmemeye vemin eden kimse, hayvandan inmezse yemini bozulmuş olur.
«Filân adamın, şu hayvanına binmem.» diye yemin eden kimse; o adamdan, o hayvanı satın alıp binse yemini bozulmaz.
«Filân adamın hayvanına, binmem.» diye yemin eden kimse; o adamla başka birisinin müştereken ortak olduğu hayvana, binse yemini bozulmaz.
«Filan adamın hayvanına, binmem.» diye yemin eden kimse, bahsettiği adamın hayvanının üçte ikisine sahipse; o hayvana binince yemini bozulur.
«Filan adamın hayvanına, binmem.» diye yemin eden kimse; o adama borçlu veya borçsuz olan izinli kölesinin hayvanına binerse; yemini bozulmaz. Hidâye´de de böyledir.
«Bağdad´a kadar gemiye binmem.» diyen kimse; gemİ3´e binse de, fersahlarea yol aldıktan sonra; gemiden çıksa; yemini bozulmaz. Hâvi´de de böyledir.
«Her hayvana binişimde; vallahi, onu sadaka vereceğim.» diyen kimse; hayvana binip onu tasadduk ettikten sonra; o hayvanı satın ahp yine binse; yine tasadduk etmesi gerekir. Sonra, yine böyle; sonra, yine böyle olur. Hulâsâ´da.da böyledir.
«Filân köye gitmem.» diye yemin eden kimse; o köyün arazisine gitse; yemini bozulmaz.
Bir kimse, diğerine : «Otur, yanımda yemek ye.» der; diğeri de: «Eğer, yemek yersem; kölem hür olsun.» diğeri de ordan çıkıp evine gider ve orada yemek yerse; yemini bozulmaz. «Eğer: Bugün yersem...» demiş olsa; bunun hi^fma olur; yani yemek yiyince, yemini bozulur. Hidâye´de de böyledir.
A Yer yüzünde, yürümem.» diye yemin eden kimse; ayakkabı ile veya mestlerle yürürse; yemini bozulur.
Eğer, yaygı üzerinde yürürse yemini bozulmaz. Damın üzerinde yalın, ayak veya akkabı ile yürürse; yemini yine bozulur. Hulâsa´da da böyledir. [15]
5- YEMEK İÇMEK VE BENZERLERİ ÜZERİNE YAPILAN YEMİN
Yemek: (Ekmek et meyve ve benzerleri şeyleri) ağızda çiğneyerek veya çiğnemeden bölünsün veya bölünmesin mideye göndermeye elverişli hâle getirmektir.
İçmek : (Su, şerbeti ve süt gibi akıcı olan şeyleri) çiğne-meksizin, yutmaya derler.
Örfte ve âdette yemek ve içmek diye isimlsnenler de yenilir içilirse yemin bozulur. Bedâi´de de böyledir.
Tatmak: Bir şeyi, yutmadan ağızda tanımak demektir. Kâfî´de de böyledir.
«Şu cevizi veya şu yumurtayı yemem» diye yemin etmiş olan kimse onu yalasa, yemini bozulur. (Sirâcü´l- Vehhac-da da böyledir.
Bir kimse, bir şeyi yemek üzere, yemin eylese de, bizzat, onu çiğneyemese, onunla beraber başka bir şeyde yese-,, eğer o yenilir cinsten ise yemini bozulur.
Yoğurt yememeye yemin eyliyen onu ekmekle veya hurma ile yese; veya «Şu balı yemem» diye yemin eden kimse onu yese; yemini bozulmuş olur. Ancak, üzerine su dökülse de içse yemini bozulmaz. Muhiyt´te de böyledir.
Bir kimse : «Şu yoğurdu, yemem» diye yemin ettik hal de onu içse yemini bozulmaz.
İçmemeye yemin ettiği halde, onu ağzına alıp yese yemini bozulmaz. Yenilen içilenler hep böyledir. «Yemin arapca olursa; böyle olur.» denilmiştir. Eğer farsca olur ve yer içerse; yemini bozulur. Fetva buna göredir. Fetyâvâyi Kâdîhân´dâ da böyledir..
«Şu ekm.eği yemem.» diye yemin eden kimse; onu, gevretir; iyice ufalar; üzerine su döker; sonra onu içerse, yemini bozulmaz.Islanmış olarak yerse yemini bozulur.´Hulâsa´da da böyîe-dir.´
«Süt yemem," diye yemin eden kimse, onunla pirinç pişirir de yerse; içine su koymasa ve süi aynen görünüyor olsa bile yemini bozulmaz. Hâvî´de de böyledir.
«Yag yemem» diye yemin etmiş olan kimse, yağla kavrulmuş unu yese; yağın tadı belli oluyorsa yemini bozulur; tadı belli olmuyorsa ve yeri de görünmüyorsa yemini bozulmaz. Bedâî´de de böyledir.
«Pekmez yemem» diye yemin eden kimse, aside yemiş olsa, yemini bozulmaz; denilmiştir. Ancak, pekmez aside-ain üzerinde bizzat durursa; o zaman, yemini bozulur. Fetâvâyi Kâdihân´da da böyledir.
«Zaferan yemem» diye yemin eden kimse, üzerinde za feran bulunan, kek´i yese; yemini bozulur. FethıTI-Kadîr´de de böyledir.
Şeker yememeye yemin eden şahıs, onu ağzına alıp, eriyene kadar emse; sonrada yutsa; yemini bozulmaz. Hulâsa1-da da böyledir.
«Şirke yemem.- diye yemin eden kimse; ekşi aş yese; yemini bozulmaz. Çünkü, eski aşa sirke denilmez. (Fetâvâyi Kâdihân´da da böyledir.
A Bir kimse, bi-aynihi yenen bir şeye, yemini bagiasa ve om; biî-vasıta yese; yemini bozulur.
fi 5u hurma ağacından ve şu üzüm bağından yemem,» di-y< yKirdi. en kimse, o hurma ağacının yaşından, kurusundan, haa.mdan, yetişmişinden veya hurmasından çıkan pekmezden yese; veya üzümün yaşını, yese veya sıkılmış suyunu içse; yemini bozulur. Şar!, san´a Linin değişmemiş olmasıdır. Hatta, kaynatılarak çıkarılan şerbetini veya pekmezini yese yemini bo: zulmaz- Kâbî´do de böyledir.
Hurma ağacının, bizzat kendisini yese; yemini bozulmaz. Nehru´î-Fâik´ta da böyledir.
«Şu kazandan, bir şey yemeyeceğim,» diye yemin eden kimse; o kazandan pişen şeyi yiyemez; yerse, yemini bova>im\ Serahsi´nin Muhıytı´nde de böyledir.
«Şu kazandan, bir şey yemeyeceğim,» diye ygmm ecion kimse yemininden önce, o kazandan bir çömlek almış olsada, onu yese, yemini bozulmaz. Hulâsâ´da da böyledir.
Bir adam, karpuz yememeye yemin else de, onun keleğini (= olgunlaşmamışını) yese; yemini bozulmaz.
«Şu keleği yemem,» diye yemin eden kimse onu, olgunlaşıp, karpuz olduktan sonra yese, sahih olan, yemini bozulmaz.
«Şu karpuz tarlasından, yemem.» diye yemin eden kimse, o tarladan, ham veya olgun olarak yese yemini bozulur.
»Şu ağaçtan, yemem« diye yemin ettikten sonra, meyvesinden yiyen kimse de böyledir. Fetâvâyi KâdHıân´da da böyledir.
Ağaçta meyve yoksa; meyve olana ve onu alıp yiyene kadar, yemin bozulmaz.Tebyîn´de de böyledir.
Bir kimse : «Şu ağaçtan, yemem,» diye yemin etmiş olsa ve o ağacın dallarından bir dal alarak, başka bir ağaca açı-lasa; o aşı meyve verdikten sonra da, o meyveden yese-, yemininin bozulup bozulmayacağı ihtilaflıdır. Bu mesele Siyer-i Kebîr´-dedir.
«Şu ağaçtan yemem, diye yemin eden kimse, ona başka bir ağaçtan, bir dal aşılasa; meselâ : «Elma ağacından, yemem,» diye yemin eden kimse, o ağaca, armut aşılasa; bakılır : O ağaca, meyvesinin ismiyle «Şu ağacın elmasını yemem, diye söylemiş ve şayet armudundan yemişse; yemini bozulmaz. Meyve adı söylememişse; hangisini yerse yesin, yemini bozulur. Zahîriyye´" de de böyledir.
«Şu, çiçek burnu hurmayı yemem,» diye yemin eden kimse; o koruk olunca, yese; veya «Koruğu yemem,» diye yemin eden kimse o koruk, yaş hurma olunca, yese; veya «Yaş hurma iken, yemem,» diye yemin eden kimse, o, kuru hurma olunca yese; veya «Yaş üzüm iken, yemem,» diyen kimse o, kuru üzüm olunca, veya sıkılıp suyu çıkınca yese; veya «Yoğurt iken, yemem,» diye yemin eden kimse; o yoğurt, süzme veya kaymak veya yağ veya keş olunca yese, yemini bozulmaz. Timurtâşî´de de böyledir.
«Şu kuzunun etini, yemem,» diye yemin eden kimse; o kuzu, koç olunca, etini yese; yemini bozulur. Cevheretü´n - Ney-yire´de de böyledir.
Bir kimse «şu sütü, yemem,» diye yemin etse, ve onu peynir yapınca yese; yemini bozulmaz. Ancak : «Bundan yapı-lamda yemem,» diye niyet eylediyse o zaman, yemini bozulur. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Bu cins mes´elelerde aslolan : Yemini, mavsufun sıfatı-mtı aynına bağladığı zaman, sıfat baki kalırsa yemin bozulur. Sıiat değişirse; yemin bozulmaz. Kâdîhân´m Câmiu´s-Sağır Şer-hi´nde de böyledir.
«Şu ağacın, çiçeğinden yemem,» diye yemin eden kimse o çiçek, badem olduktan sonra; veya mışmış olduktan sonra yese; yemini bozulmaz. Serahsî´nin Muhıytı´nde de böyledir.
«Ceviz, yemem,» diye yemin eden kimse, onun yaşını veya kurusunu yese; yemini bozulur. Bademde fıstık da, incir ve benzerleri de böyledir. Mebsut´ta da böyledir.
«Koruk ve yaş hurmayı yemem veya yaş hurmayı yemem veya koruk hurmayı yemem,» diye yemin eden kimse, kurumaya başlamış hurmayı yerse; yemini bozulur.
Bu mes´ele dört vecih üzeredir :
«Koruk hurma^yemiyeceğim,» diye yemin eden kimse, korukla kurumaya başlamış hurmayı yerse; yemini bozulur. Keza : «Yaş hurmayı yemiyeceğim.» diye yemin eden kimse, yaş hurma ile kurumaya başlamış hurmayı yerse; yemini bozulun «Koruk hurmayı yemiyeceğim,» diye yemin eden kimse; yaş hurmayı yese de; onun içinde koruk bulunsa, yemini bozulur.»
«Yaş hurmayı yemiyeceğim,» diye yemin eden kimse, içinde yaş hurma olan koruk hurmayı yese; yemini bozulur.
Ve netice : Yenilmemeye yemin edilen şey, yenilenin içinde fazla ise; bütün âlimlere göre, yemini bozulur.
Eğer, yenilmesine, yemin edilmeyen, çok ise, İmâm Ebü (Hanîfe (R.A.) ve İmâm Muhammed (R.A)´e göre, yemini bozu lur. Kâdîhân´m Cami´u´s- Sağır Şerhinde de böyledir.
Koruk hurmayı ayrı bir parça, yaş hurmayı da, ayn bir parça yapsa; her iki parça olanı teker teker yese; herhangi birisini yemem diye yemin edenin yemini bil - ittifak bozulur.Tatarhâ-niyye´de de böyledir.
«Bal, yemem,» diye yemin eden kimse, petekli balı yerse; yemini bozulur. Şayet : «Petekli bal yemem,» diye yemin eyler de bal yerse; yemini bozulmaz Muhiyt´te de böyledir.
«Sebze yemem,» diye yemin eden kimse, yeşilliğin tamamına yemin etmiş demektir. Ancak, bunların kurusunu yerse; yemini bozulmaz. Soğan yeyince de - buna niyet etmemişse-yemini bozulmaz. Tat arhâniy ye ´de de böyledir.
Şeyhu´l - İslâm Ebû Bekir Muhammed bin Fald´dan «Yaş üzüm yemem,» diye yemin eden kimse, koruk yerse, yemini bozulur mu «bozulmaz mı » diye sorulunca; O : «Bozulur;., fakat, koruk yemem diye yemin eden kimse yaş üzüm yerse, yemini bozulmaz.» demiştir.
«Şu koyundan, yemem», diye yemin eden kimse, o koyunun etinden yerse; yemini bozulur.
Süt ve kuzu gibi ondan elde edilen başka şeyleri yerse yemini bozulmaz. Hulâsa´da da böyledir.
Şu koyundan çıkanı yemem diye yemin eyiiyen sütünü veya kaymağını yerse yemini bozulur. Yağını ve yoğurtunu yerse bozulmaz. «
Yine böyle, şu inekten ineni yemem (itabiyye) diye yemin eyiiyen o ineğin sütünü yese yemini bozulur-, o sütle bişirilen Çorbayı yese yemini bozulmaz. Çünkü o başka şey olmuştur. (Hulâsa1)
Şu bağın tatlısını ve ekşisini yemem diye yemin eyiiyen o bağın koruğunu ve yaş üzümünü yese yemini bozulur.
«Susam yemem,» diye yemin eden bir kimse, susam yağı yese; yemini bozulmaz.
Yine böyle: «Şu tavuktan yemem,» diye yemin eden kimse, o tavuğun yumurtasını ve pilicini yese; yemini bozulmaz.
Keza : «Şu yumurtadanğ yemem,» diye yemin eden kimse o yumurtadan çıkan civcivi yese; yemini bozulmaz, Fetâ-´ vayi Kâdihân´da a böyledir.
«Et yemem,» diye yemin eden kimse balık hariç, herhangi bir hayvanın etini yerse yemini bozulur.
Pişmiş haşlanmış, kızartılmış veya kıyma edilmiş olması ile; helâl veya (lâşe, besmelesiz" kesilen, mecûsimin kestiği veya ihramlının avı gibi...) haram olması da müsavidir.
Fakat, suda yaşiyan balık ve emsalini yerse; yemini bozulmaz. Eğer, balığada niyet eylemişse. O zaman yemini bozulur ; îhtiyâr´da da böyledir.
Yemin eden kimse; Eğer Havarzem´li ise yemini bozulur. Çünkü, onlar balığada et derler. Serahsî´nin Muhıyti´nde de böyledir.
Bu kimse, domuz eti veya insan eti yese; yine yemini bozulur. Sahih olan ise, bunları yemek örf olmadığından yemini bozulmaz. Örfe göredir. Fetva da, buna göredir. «Kifâye´de de böyledir.
Karın, ciğer veya böbrek yese; yine yemini bozulur, Bu Küfe ehlinin örfüdür. Bizim örfümüzde, yemini bozulmaz. Fetva da buna göredir. Cevâhiru´l-Ahlâtî´de de böyledir.
Eğer baş yerse; yemini bozulur. İç yağı yerse yemini bozulmaz.
Kuyruk yerse de bozulmaz. Yalnız onu da et diye niyet e-derse; o -.aman bozulur. Sırt yağı bunun aksisinedir. Bunda niyet eylemese yemini bozulur. Fethü´l-Kadîr´de de böyledir,
Kuyruğun içinde olan, kırmızı eti yeyince de yemini bo-zuîur. Hulâsa´da da böyledir.
Koyun eti yememeye, yemin eden bir kimse, keçi eti yerse; yemini bozulur. Fakıyh Ebü´1-Leys : «Bu şahıs, şehirli o-lursa; yemini bozulmaz,» demiştir. Fetva da buna göredir.
«Tavuk eti yemem,» diye yemin eden kimse, horz eti yese; yemini bozulur.
Bu cins mes´elelerde aslolan : Gerçekten, yemin, ismi cinse izafe edilirse; o yeminin altında erkeği de, dişisi de girer.
Hassaten, erkek ismine izafe edildiği zaman, yeminin altına, dişi girmez. Dişi ismine izafe edilince de, erkek girmez. Dişi tavuk anlamına gelen ( = decâçeh) eti yemem diye yemin eyli-yen kimse, horoz eti yerse; yemini bozulmaz.
Keza : «Horoz eti yemem,» diyen kimse, tavuk eti yerse; yemini bozulmaz.
«Cemel (veya baîr veya ibil veya cezûr) eti yemem,» diye yemin eden kimsenin yeminine, bunların erkeği de, dişiside dahil olur. Buhtisi de arabâsi de dahildir. Şayet (buhti =) arabî olmayan devenin etini yememeye yemin eder de; arabi olan devenin etini yerse; veya arabî olan devenin etini yememeye yemin eder de, arabî olmayan devenin etini yerse; yemini bozulmaz.
«Sığır eti, yemem,» diye yemin eden kimse, onun dişi veya erkeğinin etini yese; yemini bozulur.
Keza, bakara etini yememeye yemin eden kimse; sevr ( öküz) etini yese; yemini bozulur. Çünkü «bakara» cins ismidir. Ondaki, te harfi ifrad içindir.
«Öküz eti yemem,» diye yemin eden kimse; inek eti yese; yemini bozulmaz.
«Sığır eti yemem,» diye yemin eden kimse, Camus eti yerse; yemini bozulmaz. Bu İmâm Muhammed (R.A)´e göredir.
Hâvi isimli kitapta : «Bozulur.» denilmiştir. «Camus eti yemem,» diye yemin eden kimse, sığır eti yerse; bunun hilafına-dır; yemini bozulmaz. Zira camus ayrı bir, nevidir. Muhıyt´te rie böyledir.
İmâm Muhammed (R. A.) «lâyık olan, her iki halde de, yeminin bozulmamasıdır. Çünkü, insanlar bunların arasını a-yınrlar.» buyurmuştur. Fetâvâyi Kâdihân´da da böyledir.
«Şu etten, hiç bir şey yemem,» diye yemin eden kimse; o etin çorbasını yerse; — niyyetinde çorba yoksa yemini bozulmaz. Hulâsa´da da böyledir.
Filan adamın, getireceği etten yememeye, yemin eden kimse; o adam eti getirip ve kızartınca onun altına ekmek koysa; etin yağı ekmeğe isabefc eylese; yemin sahibi, o ekmeği yerse; yemini bozulur. Fetâvâyi Kâdihân´da da böyledir.
Bir kimse : «Her et yedikçe, kölelerimden birisi hürdür.» dese; yediği etin, her lokması için, bir köle, hür olur.Zahîriyye´-de de böyledir.
Bir kimse : «İç yağı, yemem,» diye yemin eylemiş olsa; karın yağı, yeyince, yemini bozulur.
Eğer, ete yapışmış olan sırt yağını yerse; İmâm Ebû Hani-fe (R.A.) ye göre yemini bozulmaz. Sahih olan da, budur. Kâi´ı-de de böyledir.
Sırt yağını, ayırıp, onu yese; yemini bozulmaz. Bu, yemin arapca olduğuna göredir. Farsça olursa, yemin yine bozulmaz Tatarhâniyye´de de böyledir.
İÇ yağı yememeye yemin eden kimse, kuyruk yağı yese yemini bozulmaz. Çünkü kuyruk et değildir. İç yağı ise, isimdir, manadır ve örftür. Kâfi´de de böyledir.
«Yemek yemem,» diye yemin eden kimse, ekmeğe, katık olan her şeyi yememeye yemin etmiş olur.
«Bu yemeği, elbette yiyeceğim,» diye yemin eden kimse, bunu eğer, bir vakitle kayıtlamamış; yemek de helak olmuş veya başka birisi yemiş veya. yemin eden adam ölmüşse; yemini bozulmuş olur. Ve eğer, bir vakitle kayıtlandıysa, («Bu yemeği, bugün yiyeyeceğim,» gibi) o gün geçmeden de yemin eden ölmüşse, bil-icma´ yemini bozulmaz. O yemek, o gün geçmeden helak olmuşsa; yine yemini bozulmaz ve keffâret lâzım olmaz. Eğer. acele edip keffâret verirse. Caiz olmaz.
O gün, geçerse, ihtilaf vardır İmâm Ebû Hanîfe (R.A.) ve İmâm Muhammed (R.A.)´e göre keffâret gerekmez. Fetâvâyi Kâdihân´da da böyledir
Bir kimse, bir ete veya bir yemeğe niyyet eyliyerek, onu yememeye yemin eylese; onlardan başka eti ve yemeği yemekle yemini bozulmaz. Mebsût´ta da böyledir.
İmâm Ebû Yusuf (R.A.)´a göre, Bir kimse, yemek yememeye, yemin eylesede; nıuztar kaldığından lâşe yese, yemini bozulmaz.
İmâm Muhammed (R.A.)´e göre ise bozulur. Bedâi´de de böyledir.
«Yemek yememeye» yemin eden kimse, az birşey yese, yemini bozulur. Yine böyle su içme.
Keza, su içmemeye yemin ecen kimse, eğer, doyana kadar içmemeyi kasdeyledıyse; az su içmekle yemini bozulmaz.Meb-sût´ta da böyledir.
Aslolan : Bir adamın, bir mecliste yediği ve içtiğinin hepsidir. Yemin ise, onun hepsine aittir. Yoksa birazcığım yemekle içmekle yemin bozulmaz. Eğer maksud tamamından imtina ise; bir kısmını yemek ve içmekle, yemin bozulur. Çünkü, yeminle murad, aslından imtinadır; tamamından imtina değildir. Zira, yeminle kasdolunan, ekseriya onun fiilidir. Yâni, yapılmasıdır; az olsun çok olsun fark etmez.
«Şu bostanın meyvesinden yemem,» «Şu iki hurmalığın meyvesinden yemem,»; «Şu iki yufka ekmekten, yemem,»; «Şu iki koyunun sütünden yemem,» veya; «Şu koyunun sütünden yemem,» diye yemin eden kimse, onlardan az da olsun yerse; yemini bozulur.
«Şu küpün, yağından yemem» diye yemin eden kimse de, ondan birazcık yerse! yemini bozulur.
«Şu yumurtayı yemem,» diyen kimse onun tamamını yemedikçe yemini bozulmaz.
Keza : «Şu yemeği yemem,» diye yemin eden kimse, eğer, bir oturmada onun tamamını yemeye gücü yeterse; onu tamamen yemeden yemini bozulmaz. Eğer bir oturmada, tamamını yemeye gücü yetmiyecek kadar, çok ise; birazım da yese; yemini bozulur.
«Şu boğazlanacak devenin, etini yemem,» diye yemin eden kimse, onun etinin bir kısmını yememeye yemin etmiş demektir. Çünkü onu, bir oturmada bir defada yemek mümkün değildir. Serahsî´min Muhıytı´n de de böyledir.
«Şu narı yemem,» diye yemin eden kimse, o nardan, bir veya iki dâne yese; yemini istihsânen bozulur. Her ne kadar çoğunu yememiş terk etmiş olsa bile, hüküm böyledir.
Keza : «Şu arpayı yemem,» diye yemin eden kimse, ondan bir iki dâne yese; yemini bozulur, Muhıyt´te de böyledir.
«Şu yufkayı yemem,» diye yemin eden kimse; ondan az az bir şey kalana kadar, yese; yemini bozulur, Yalnız, tamamını niyyet eylemişse; o müstesnadır. Kerderî´nin Vecîzi´nde de böyledir.
Bir kimse : «Şu ekmeği yersem; karım boş olsun,» der; sonra da : «Eğer yemezsem; kölem hür olsun,» derse; ne yapmalıdır ki, hem karısı boş olmasın; hem de kalesi hür olmasın
Çâre : yarısını yiyip yarısını yememektir. Muhıyt´te de böyledir.
«Şu yufkayı, elbette yiyeceğim,» diye yemin eden kimse, onun ekserisini yerse; yemini yerine gelir. Ancak, niyyeti ta-mammı yemekse yemini yerine gelmez. Fetâvayi Kâdihân´da da böyledir.
Bir kimse, diğerine : «Vallahi, yemeğinden yemem, E-ger yersem; bana, haram olsun,» dese; bir tek lokma da, yese; yemini bozulur. İkinci lokmayı da yese; ikinci yemini bozulur ve iki keffâret lâzım gelir. Kerderî´mm Vecîzi´nde de böyledir.
Bir kimse, iki kölesine hitaben : «Şu ekmeği hanginiz, bu gün yerse; hürdür.» der; o ekmeği ise, ikisi birlikte yerlerse; ikisi de hür olmazlar.
Bir kimse, karısına : «Şu iki ekmeği yersen; kölem hür olsun.» der ve karısı da, o iki ekmekten, bir ekmek kadarını yerse; köle hür olur.Serahsî´nin Muhıytı´nde de böyledir.
Bir kimse, karılarına : «Hanginiz şu yemekten yerse niz, boşsunuz,» dese de, kadınların hepside o yemekten yeselor; hepsi boş olurlar. Şayet : «Hanginiz bu yemeği yerse» dese de, «bu yemekten...» demeseydi; onlar da o yemekten yeselerdi, o zaman bakılırdı: Eğer o yemek bir kişinin yiyemeyeceği kadar çok ise hepsi boş olurdu. Eğer, bir kişi hepsini yiyecek kadar az idiyse; hiç birisi boş olmaz. Muhıyt´te de böyledir.
İsteyerek veya zoraki bir şey yememeye yemin olan kimse, Onu beliıiemişse zoraki de olsa, onu yiyince; yemini bozulur.
Keza; baygın olarak, tecennün halinde yese veya boğazına dökseler zoraki de olsa, yemini bozulur. «İçmem,» diye yemin eden kimsenin, boğazından suyu, zoraki dökseler; yemini bozulmaz. Fakat, bundan sonra, kendisi içerse; o zaman yemini bozulur. Mebsût´te de böyledir.
Tuz yememeye yemin eden kimse, yemek yor ve o yemekte tuz bulunmazsa; yemini bozulmaz; tuz varsa, yemini bozulur.
Biber de böyledir.
Fakıyh Ebû´l - Leys´e : «Bizzat Lu/.u ekmekle veya başka bir/ şeyle yemeyince, yemini bozulmaz.» Demiştir. Fetvada, buna göredir.
Eğer yemininde tuzlu yemek de niyyet edilmişse, o zaman bozulur
Şeyhu´l - İslâm Zâhid´e (R.A.) «Et yemem,»; «Soğan ye mem.»; «Biber yemem,» diye yemin eden kimsenin durumu soruldu. Ve «Bunlar, yememeye yemin ettikleri şeyi dolma yaptılar ve beraberce yediler; durumları ne olur » denildi.
O, cevaben dediki :
Biber yememeye yemin eden hariç, diğerlerinin yemini bozulmaz .Çünkü, biber başka türlü yenmez.
Karısının yemeğinden, yememeye yemin eyliyen uc!a-raa; karısı yemek getirse de; «Bu yemek senindir,» dese; o da, onu yese; yemini bozulmaz. Çünkü, yemeğin mülkü kendisinin olmuş olur. Kadın, öyle söylemeseydi yemin bozulurdu.
Bir adamın, fâliz diye, bir tür yemeği olsa; başka bir adama onu koruması için emreylese; istediği kadar da, yemesine izin verse; onü koruyacak olan adamda fâliz yememeye, talâk üzere yemin etse; kendi şahsının da fâlizi .olmasa korumakla görevlendiği fâlizdeh; yese karısı boş olmaz. Ancak, o fâlizi nefsine izafe eylemişse; o müstesnadır. Bunun haricinde yemini bozulmaz Zahiriyye´de de böyledir.
Hurma yememeye yemin eden kimse, hangi çeşidini yerse yesin, yemini bozulur. Yağda pişmişini yese, yine bozulur. Hurmadan yapılmış asideyi yese, yemini yine bozulur. Zehiyre´de de böyledir.
«Şu hurmayı, yemem,» diye yemin eden kimse; o hurma başkalarına karışınca o karışılan hurmaların tamamını yese; yemini bozulur. Mebsût´ta da böyledir.
Niyet etmeksizin hurma yememeye yemin eden kimse kurumuş hurmayı yese; yemini bozulmaz. Keza, bu kimse pişmiş koruk hurmayı veya pişmiş yaş hurmayı yese; yemini bozulmaz. Çünkü, bunlara örfen hurma denilmez. Ancak, niyyet eylerse; o zaman, yemini bozulur. Bedâî´de de böyledir.
«Şu undan yemiyeceğim,» diye yemin eden kimse; o-nun ekmeğini veya o undan yapılan kadayifi yese: yemini bozulur. Cevâhiru´l-Ahlâtî´de de böyledir.
Eğer, aynı unu veya hamurunu yerse; bu hal, kitapta
«Şu andan, yemiyeceğim,» diye yemin eden kimse; o-yazılmadı. Sahih olan, yemini bozulmaz. Cami´ Şerhi´nde de böyledir.
Eğer, bizzat o unu yememeyi kasdettiyse; ekmeğini yemekle yemini bozulmaz Kâfî´de de böyledir.
«Şu buğdaydan yemiyeceğim.» diye yemin eden ´dmse; eğer onun dânesini iyememeyi kasdederse; niyyeti sahih olur. Hatta onun ekmeğini yese İmâm Ebû Hanîfe (R.A.)´ye göre, yemini bozulmaz. îmâmeyn´e göre, bozulur. Zehıyre´de de böyledir.
Eğer, o buğdayın kavutundan yerse; yemini bozulmaz. Her üç imâma göre de böyledir. Fetâvâyi Kâdihân´da da böyledir.
Bir kimse, «Şu buğdaydan yemem» diye yemin elıniş olsa da; o buğdayı eklikten sonra yeniden çıkaa buğdaydan yese; yemini bozulmaz Cevheretü´n - Neyyire´de de böyledir.
Bir kimse : "Ekmek yemem,» diye yemin ettiği hakle, her hangi bir ekmeğe niyyet eylemese o zaman, insanlar arasında örf böyle olursa- buğday ve arpa ekmeği yemine dahil olur. Hatta, öyle bir yer tasavvur etki, orada arpa ekmeğin] bilmezler; öyle bir yerde, arpa ekmeği yese yemini bozulmaz. Mısır ekmeğine ekmek denilen yerde de o ekmektun yerse: yemini bozulur. Muhıyt´te de böyledir.
«Ekmek yemem,» diye yemin eden kimse yufka, ekmek, yese; yemini bozulur. Fetâvâyi Kübrâda da böyledir.
Eğer kadayyif ekmeği yese yemini bozulmaz. On-x niyyet etmiş olması, müstesnadır. Hirlâye´de de böyledir.
«Filan adamın ekmsğini yemem.,» diye yemin eden kimse, o ekmeğin hamurunu, fırına vuranın ekmeğini yerss; yemini bozulur. Yoksa hamurunu yuğuranın değil. Zahîriyye´de de böyledir.
«Ekmek yemem,» diye yemin eden kimse yagada ovalanmışım yese; yemini bozulmaz.
«Çorba yemem,» diye yemin eden kimse; başka şey yese; yemini bozulmaz. «Şu ekmeği yemem,., diye yemin eden kimse, o ekmek, iyice ovalandıktan sonra, yese; yemini bozulmaz. Fetâvâyi Kâdihân´da da böyledir.
«Ekmek yemem,» diye $remin eden kimse; börek yerse; minâsip olan İmâm Muhammed (R.A)´e göre yemininin bozulmamasıdır.
Hucondfden soruldu :
«Ekmek ve hurma yemem, diye yemin eden. kimsenin durumu nedir »
O, şu cevabı verdi :
«Bunlardan birisini yerse; ikisini birden yemedikçe yemini bozulmaz.» Yetîme´de de böyledir.
Kızartma yememeye yemin eden kimse; -başka bir niyyeti yoksa etin haricinde, batlıcan ve emsalinin kızartmasını yemekle, yemini bozulmaz.Kâfî´de de böyledir.
Baş yememeye niyyet eden şahıs, her türlü başı yememeye, yemin eylemişse; balık başı olsun koyun başı olsun bunlardan başkası olsun, hangisini yerse yesin, yemini bozulur.
Eğer niyyeti yoksa; hasseten koyun ve sığır başına hamledilir. Bu İmâm Ebû Hanife (R.A.)´ye göredir. İmâmeyn´e göre, bugün yalnız koyun başına hamledir Bedâi´de de böyledir.
Bu, asrm ve zamanın ihtilafıdır. Bizim zamanımız da ise, örf ve adete göre fetva verilir. Hidâye´de de böyledir.
Bu şekildeki yemine, çekirge, balık, serçe deve balları dahil olmaz. Bil - ittifak böyledir.
Niyet etmeksizin yumurta yememeye yemin eden kimsenin yemini bütün kuşların yumurtasına Şâmildir. Buna kaz, jrdek, tavuk dahildir. Balık yumurtası yese, yemini bozulmaz. Niyet etmiş olması müstesna. Sirâcû´l - Vehhâc´da da böyledir.
«Pişmiş şeyi, yememeye yemin eden kimse, eğer, bunların tamamına niyyet eylemişse işte o niyetine göredir. Eğer, niyyet eylememişse; işte o yalnız et üzerine hamlolıuıur. İstihsanen böyledir.
Âlimler : «Eğer, et su ile pişerse,» demişlerdir.
Kuru et, bişmiş sayılmaz. Eğer, et suda pişerde, eti değil-de ekmekle o etin suyunu yerse, yemini bozulur. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Pişmişten yememeye, yemin etmiş olan kimse, ısınmışı yese; yemini bozulmaz. Muhıyt´te de böyledir.
Bir kimse, tatlı yememeye yemin ederse; âlimlerimize fföre, bu yemine tatlı olan her şey dahildir. Eski olan dahil değildir. Bu durumda örfe müracaat edilir.
Helva, bal, şeker, ağda, az pişmiş üzüm suyu hurma ve benzerlerini yemekle yemini bozulur. İmâm Muhammed (R.A.)´den rivayet edildiğine göre; incir yerse de orucu bozulur; -yaş olsun kuru olsun-. Çünkü, eski cinsten değildir. Tatlı üzüm, karpuz kavun, tatlı nar, tatlı erik yerse; yemini bozulmaz. Zira, bunların cinsinde eski olanı da vardır. Kuru üzümde böyledir. Onun da, ekşi olanı vardır. Keza, dâne yememeye yemin eden kimse, her hangi bir dâneyi yese;, (susam dânesi veya insanların yediği başka dâneler gibi...) yemini bozulur. Şayet, bizzat niyyet eyledi veya adım söylediyise; onun dışmdakini, yemekle yemini bozulmaz. Bedâî´de de böyledir.
Bir adam Haram yememeye yemin ettiği halde, gasbet-, tiği para ile satın aldığı şeyi yese yemini bozulmaz; fakat günahkâr olur. Eğer gasbeylediği ekmeği veya eti yerse; yemini bozulur.
Ekmeği veya o eti zeytin yağı mukabili satıp, o yağı yerse; yemini bozulmaz.
Köpek eti, maymun eti veya dülgenç dedikleri kuşun etini yese; yemini bozulmaz.
Fakıyh Ebû´l - Leys´i «Âlimlerin ihtilâf ettikleri şeyler, haram olmaz» demiştir.
Yine, Ebû´l - Leys : «Bir kimse, muztar kaldığı zaman, İaşeyi ve haramı yerse; âlimler, bu şahsın durumu hakkında ihtilâf eylediler : Seçilen görüş yeminin, bozulmasıdır. Çünkü, haram-lık bakîdir. Ancak, günâh kaldırılmıştır.» demiştir. Hulâsa´da da böyledir.
Bu kimse buğday gasbeyleyip pişirse; eğer, onu yemeden, mislini sahibine vermişse yemini bozulmaz.
Şayet, bedelini vermeden ve hâkim hükmetmeden yemişte; yemini bozulmuştur. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Bir kimse, şu üzümü veya narı yemem diye yemin etse ve onu ağzında çiğneyip, tortusunu atarak suyunu yutsa; yemini bozulmaz .Çünkü, buna yemek denilmez; emmek denilir. Şayet, üzümün veya narın suyunu sıkar da; suyunu içmez; üzümün kabuğunu; narın kapçığını yerse; yemini bozulur. Onu çiğner veya yalarsa yemiş gibi olur.
Uyun isimli kitapta : «Şu üzümü yemem,» diye yemin eden kimse; onu çiğneyip, kabuğunu ve kapçığım atsa ve suyunu yutsa; yemini bozulmaz.
Şayet, kabuğunu atar; suyunu ve çekirdeğini yutarsa yemini bozulur» denilmiştir.
Sadru´ş Şehîd, Vâkiât´ta, bunu talil ederek dedi ki: «Zira üzüm, kabuk su ve çekirdeğin birleşiminin ismidir. Birinci şekilde, yalnız suyunu yutmakla; azını yemiş olduğundan, yemini bozulmadı. İkinci halde, çoğunu yedi; Çok ise tamamı hükmündedir. Onun için, yemini bozulur» demiştir. Muhıyt´te de böyledir.
Bir kimse : «Meyve yemem,» diye yemin ettiği halde, yaş üzüm, nar ve yaş hurma yerse; İmâm Ebû Hanife (R.A.)´ye göre bozulmaz. İmâmeyn´e göre bozulur.
Fakiyh Ebü´l - Leys : Biz fetva için İmâmeyn´in kavlim alırız. Çünkü, o açıktır» demiştir. İhtilâf bir şeye niyyet eyleme-diği zamandır. Fakat, niyyefc eylemişse; biî - ittifak yemini bozulur Nikâye Şerhi´ııde de böyledir,
İncir, muşmula, elma, şeftali, fıstık, erik, yaş üzüm, armut, ayva, yaşı da, kurusu da ittifaken, meyvedir. Bunların hamı da, yetmişi de, meyvedir.
Acur, hıyar, havuç meyve değildirler. Tut meyvedir.
Karpuzu, Kudûri, meyve kabul eyledi. Halvânî ise, eylemedi. Hulâsa, örf ve adete meyve sayılanlar, meyvedir. Sayılmayanlar meyve değildir. Kerderî´nin Vecizi´nde de böyledir.
Badem ve ceviz meyvedir. Asıl´da, bunların, kuruları meyve olarak zikredilmiştir. Âlimleri «Bu, onların örfüne göredir. Bize göre, kuruları meyve sayılmaz.» demişlerdir. Serahsî-nin Muhıyti´nde de böyledir.
Kuru üzüm, kuru hurma, kuruduğu zaman nar tanesi meyva değildir. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
İmâm Muhammed (R.A)´e göre ; «Senenin msyvesini yemeyeceğim,» diye yemin eden kimse, bu yemini, yaş meyve zamanı yapmışsa; ona göre olur. Kuru meyve yemekle, yemini bozulmaz. Eğer yaş meyve zamanı değilse; o zamanda istihsa-nen, yemini, kuru meyve üzerine hamledilir. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
«Katık yemiyeceğim,» diye yemin eden kimsenin yeminine, sirke, zeytin, bal, süt, kaymak, yağ, çorba, tuz gibi ekmeksiz yenmiyenler, et, yumurta, hurma, kuru üzüm gibi ekmeksiz yenilenlerin hepsi dahil olur.
İmâm Muhammed (R.A.)´e göre ekseriya ekmekle yenenler, katık olurlar. Hulasa, ekmek batırılarak yenenler, (Sirke ve emsâh gibi...) katık sayılırlar. Tek başına yenilenler, (karpuz, üzüm, hurma, kuru üzüm ve emsali...) bil - icma´, katık sayılmazlar-
Bakliyyat da, bil-ittifak katık değildir. Bu ihtilaf, niyyet etmediğine göredir. Eğer, niyyet eylemişse; niyetine itibar edilir. Tebyîn´de de böyledir. Meyveler, bil - icma katık değildir. Sirâ-cül- Vehhac´da da böyledir.
«Filân adamın kazancını yemem,» diye yemin eden kimse; o adama, bir yönden vâris olsa da, onu yese; yemini bozulmaz.
Şayet, o adamdan satın alır veya kendisine hibe edilir veya sadaka verilir; o da kabul eder ve yerse; yemini bozulur.
«Filan adamın kazancını yemem» diye yemin eden´ kimse; o adamdan birşey satın alsa; veya yemin olunan adam, yemin edene bir şey bağışlasa; o da, onu yese; yemini bozulmaz. Şayet : «Filan adamın kazancını yemem,» diye yemin et-miş; o adamda mal kazanmış ve ölmüşte, ona bir başkası varis olmuş; yemin eyliyen de, onu yemişse; yemini bozulur.
Keza, yemin eden, kimse; vâris olsa da öyle yese; yine yemini bozulur.
Eğer mîras olmaksızın, başkasına intikâl eder de (satmak veya vasiyyet etmek gibi...» o zaman yerse; yemini bozulmaz. Zehıyre´de de böyledir.
Bir kimse, filan adamın mirasından bir şey yememeye yemin eden o adam ölünce; onun mirasından yerse; yemini bozulur. Eğer, o varis de ölüp, mal başka bir varise geçince yerse; yemini bozulmaz. Bedâi´de de böyledir.
Bir kimse : «Filan adamın kazancım yemem,» diye yemin etmiş olur; ona, başkası vasıyyet ettiği için, yemin edsn, onu yerse; yemini bozulur.
Şayet, yemin eyliyene, yemin edilen adam, bir bağışta bulunsa; o da, kabullenip, onu yese; yemini bozulmaz. Vasiyet eylemiş olsa, yine böyledir.
Mehir, kadının kazancı sayılır Hulâsada da böyledir. Gümüş paralan olan, bir kimse; onları yememeye, yemin ettikten sonra; onlarla, altın para veya nikel para satm alsa ve bundan sonra o altım veya nikel paralarla yiyecek alsa ve yese; İmâm Muhammet! (R.A.)´e göre, yemini bozulur.
Eğer : «Şu dirhemleri ve dinarları yemem,», diye yemin ettiği halde, onlarla bir arsa satm alsa; sonra da o arsa ile yiyecek satın alsa ve onu yese; yemini bozulmaz.
Keza, bu dirhemleriyle arpa satın alsa; sonra da, o arpayı satıp, onunla yiyecek alsa ve yese; yine yemini bozulmaz.
İmâm Muhammed (R.A.) : «Yenilmeyecek şeyi, yememeye yemin eden kimse, onunla yenilecek bir şey alıpta yese; yemini bozulur. Yenilecek bir şeyi yememeye yemin eden kimse, onunla yenilecek bir şeyi satın alsa ve yese; yemini bozulmaz.» buyurmuştur. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Babasının mirasından filan adama birşey yedirmema-ye, yemin eden kimse, yenilecek bir şeye veya dirhemlere varis olsa da onunla yiyecek şeyler alsa; ve yemin eylediği adama ye-dirse; yemini bozulur. Eğer, yenilecek şeyi, bir başka yenilecek şeyle değiştirirde öylece yedirirse yemini bozulmaz.
Bir kimse, «Babasının mirasından, hiçbir şey yememeye- yemin eylemiş olsa ve babası ölüp, bu şahıs, ona varis olsa; hissesine düşen yiyecekten de yese; kıyâs yönünden, yemini bozulmaz; istihsanda ise bozulur. Çünkü, miraslar, âdette yenilen şeylerdir. Eğer, bu mirasla, bir şey satın alıp, onu satar ve başka, yenilecek alır, yerse; yemini bozulmaz.
«Filancanın ziraatından yemem,» diye yemin eden kimse; ister, o ziraat zamanı ister, onu satarken alır da, yerse; ye-mini bozulur. Eğer, o şahıstan, bir başkası satın alır ve eker de, ondan çıkanı yerse; yemini bozulmaz. Kederî´nin Vecîz´nde de böyledir.
Bir kimse, filan adamın mülkünden veya sahip olduğu şeyden yememeye yemin eylediği zaman, onun mülkünden, başkasının mülküne çıkan şeyi yese; yemini bozulmaz. Muhıyt´te de böyledir.
Filan adamın, sattığından ve satm aldığından, yememeye yemin eden kimse; yemin olunan adamın, ya kendi nefsi için veya başka birisi için satın aldığından yerse; yemini bozulur.
Eğer, kendisi için, başka birinin satın aldığını, o satm alanın emirıyle; yemin olunan adam satar da, yemin eden adam. onu yerse; yemini bozulmaz. Bedâi´de de böyledir.
«Filan adamın, satm aldığı eti yemem,» diye yemin eden kimse, o adamın alıp kestiği kuzunun etini yese; yemini bozulmaz. Muhıyt´te de böyledir.
«Filan adamın, şu yemeğini yemem,» diye yemin eden kimse; o adam o yemeği sattıktan sonra, yerse; İmâm Ebû Hanî-fe (R.A.) ve İmâm Ebû Yûsuf (R.A.) göre yemini bozulmaz. İmânı Muhammed (R.A.)´e göre bozulur. Ziyâdât´ta da böyledir.-
«Filan adamın, yaptığı yemeği, yemem» veya «pişirdiği ekmeği, yemem,» diye yemin eden kimse; o adam yaptıktan sonra, satar; yemin eden de, onu yerse; yemini bozulur.
Şayet : «Senin ,şu yemeğini yemem,» diye yemin eylemiş olsa; o da, onu, yemin eyliyene hediye eylese; onu yeyince, yemini bozulmaz.
Bir kimsenin tarlasının buğdayından, yememeye yemin e-den kimse; buğdayın bedelinden yerse; yemini bozulur.
Tarladan çıkanın kendisini yemeyi niyyst eylemişse; bu kendisi ile Allah Tâlâ arasındadır. Zehıyre´de de böyledir.
Bir adamın, niyeti olmamaksizın : «Filan adamın yemeğini yemem,» diye yemin etmiş olsa; yemin eden adam; o adamdan yenilecek bir şey satın alsa veya yemin olunan adam başkasına hibe eylese de, yemin eyliyen ondan satın alsa ve yese; yemini bozulmaz. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
«Filan adamın satın aldığı yiyeceği yemem,» diye ye-, yermin eden kimse o adamın başka biriyle beraber aldığından yerse; yemini bozulur. Ancak niyyeti onun yalnız başına satın alacağı idiyse, o zaman, bozulmaz. Hu´âsa´da da böyledir.
«Filan adamın, yemeğinden yemem, diye yemin eden kimse; o adamın, başkasıyla ortak olduğu yemekten yerse; yemini bozulur.
Keza : «Falan adamın, ekmeğini yemem,» diye yemin eden kimse; o şahsın, başka biriyle ortak olduğu ekmekten yese; yemini bozulur.
Şayet : «Filan adamın yufkasından, yemem,» diye yemin etmiş olsa da; o adamın, başkasıyla ortak olduğu yufkadan, yemiş olsaydı yemini bozulmazdı. Çünkü ekmeğin parçasına, ekmek denilir de; yufkanın parçasına yufka denilmez.
Oğlunun malından yememeye yemin eden kimse; oğlu ile ortak olduğu sirkesinden, yese yemini bozulur. Çünkü, oğulu-ııun malını yemiş olur. Muhiyt´te de böyledir.
«Filan adamın yiyeceğinden yemem,» diye yemin eden kimse; onunla ortak oldukları yiyecekten yese; yemini bozulmaz. Zâhîriyye´de de böyledir.
Bir adam, oğlunun eşyasından hiç bir şey yememeye yemin ettiği halde, oğulunun evinden atılmış biraz ekmek parçası yese; Şeyh Ebû bekir Muhammedi bin fad´la göre yemini bozulmaz. Kâdî´I - İmâm Ebu Ali en - Neşefi´ye göre, yemini bozulur. Fakih Ebû Bekir el - Belhi de : «Eğer, o ekmek parçasının benzeri, fakire sadaka verilecek halde ise, yemini bozulur; değilse bozuliı.az,» demiştir. Fetâvâyi Kâdihân´da da böyledir.
«Filan adamın satın aldığı, nardan yemem,» diye yemin eden kimse; o adamın, başkasiyle ortaklaşa aldığı nardan yese; yemini bozulur.
Şayet: «Satın aldığı, bir tane nardan, yemem,» demiş olsaydı, yemini bozulmazdı.
«Filân kadının eğirdiği, ipliğin bedelinden yemem,» diye yemin eden kimse; o kadının eğirdiği, ipliği satın alsa veya kadın onu, ona hibe eylese, o da onu satsa ve bedelini yese; yemini bozulmaz.
Şayet, o ipliği, bizzat kadın satsa da; bedelini yemin edene verse; o da, ondan yese, yemini bozulur.
Kadın, ipliğin bedelini oğluna veya yabancı bir kimseye bağışlar, o da, onu kadının kocasına bağışlar; koca da, onunla bir şey satın alıp yerse; yemini bozulmaz. Serahsî´nin Muhıytı´nda de böyledir.
«Filan adamın pişirdiğini yemem,» diye yemin eden kimse; onun, başkasıyla beraber pişirdiğinden yese; yemini bozulur. Çünkü, pişenin her parçasına pişmiş denilir. Ekmek de böyledir.
Şayet : «Pişirdiği kazandan yemem,» demiş olsaydı; o zaman, yemini bozulmazdı. Çünkü, kazanın her parçasına kazan denilmez Ihtiyâr´de de böyledir.
Farsça olarak : «Filanının, bir şeyinden yemem,» diyen kimse; yemin eylediği adamın, buz tutmuş suyunu yese yemini bozulmaz. Karpuzunun kabuğunu veya evinin kapısında bulmuş olduğu ekmeğinin kırığını yese, yemini bozulmaz. Fetâvâyi Kübrâ´da da böyledir.
«Filan adamın taşıdığı şeyden yemem,» diye yemin yemin eden kimse; o adamın, getirdiği buzdan yese; yemini bozulur; denilmiştir. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Damadının malından, bir şey yememeye yemin eden kimseye, damadının hamurundan, biraz verilse; o da, o hamura başkarbir hamura katıp ekmek yapsa ve yese; yemini bozulmaz. Keza, damadının içilecek şeylerinden, içmemeye; veya tuzundan yememeye yemin eden kimse; onun suyundan ve tuzundan alıp, hamura katsa, yemini bozulmaz. Hulâsada da böyledir.
Damadının ekmeğinden yememeye yemin eden kimsenin damadı sefere çıksa ve karsına nafaka bıraksa; yemin eyleyen de ondan yese; eğer damad onu karısına nafaka olarak a-yırmışsa, yemini bozulmaz. Ayırmamış da : «Yemeğimden kifayet miktarı ye,» demişse; o zaman ondan yeyince yemini bozulur.
Babasının malından yememeye yemin eden kimsenin babası ölse de, yemin eden onun malına vâris olsa ve yese; yemini bozulmaz. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir. Bu şahıs : bölümünden sonra da srnem,» demişse, o zaman yemini bozulur. Kerderî´nin Vecîzi´nde de böyledir.
Bir kadın oğlunun yiyeceğinden yememeye yemin etse; oğlu ise, ona, o daha yemin etmeden önce, yiyecek göndermiş bulunsa; kadın ondan yerse; yemini bozulmaz. Bu, niyyetinin olmadığına göredir. Eğer, yemininden önce göndermiş olduğundan da yememeye niyyet eylemişse; o zaman, yemini bozulur. Muhıyt´te de böyledir.
Bir kimse : «Filanla beraber, yemem,» diye yemin etse ve bunlar, ayrı ayrı kaplarda yemek yeseler; tek kaptan yemedikleri müddetcer yemini bozulmaz. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Bir kimse : «Filancanın, bir şeyini, yemem,» diye yemin ettiği halde, onun biberini kazana koysa ve karısı pişirse; ye min eyleyen de onu yese, yemini bozulur.
«Bu sene, filan adamın bağından, bir şey yemem,» diye yemin eden kimse; on iki ay, yeminin üzerinde durur.
Bir görüşe göre, yemin ettiği ondan itibaren, senenin kalan ay veya günleri tamam olana kadar durur. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
«Vallahi filan adamın getirdiğini; yiyecekten olsun, et, olsun ve başka şey olsun yemem,» diye yemin eden kimse; yemin eylediği adama, pişir diye et verir, o da, pişirirken, içine, sığır karnı kor; yemin eden adam da, onun çorbasından yerse İmâm Muhammed (R.A.)´e göre, yemini bozulmaz,
Yalnız başına pişnıeyen etten, içine bırakarak ondan çorba pişirmisse; bunun azlığından dolayı yemini bozulmaz .Eğer, etmisli kadar olur; pişirir ve çorba yaparsa; yemin eden adam ondan yeyince; yemini bozulur.
İmâm Muhammed (R.A.)´e göre : Bir kimse : «Filan adamın, getirdiğinden yemem,» diye yemin ettiği halde; yemin eylediği adam, et getirip kebap yapar ve altına da Pirinç koysa; o pirinç de, yemin eden adamın olsa ve yemin eden adam, o pişen yemekten yese; yemini bozulur.
Keza, yemin edilen adam, nohut getirip onu pişirse-, yemin eden adam da, içinde o nohudun tadı bulunan çorbayı yese; yemini bozulur.
Keza; yemin olunan adam, yaş hurma getirse yemin edende ondan az bir miktar yese zeytin getirse de yemin eden onu sıkarak yağım yese, yemini bozulur. Bedâi´de de böyledir.
Bir kimse, bir adamın yemeğinden yememeye yemin etmişse O; yemin ettiğinin sirkesinden, zeytin yağından veya tuzundan yer veya ondan bir şey alıp, kendi taamı ile beraber yerse; yemini bozulur.
Eğer, şırasından veya suyundan altr; onunla, kendi ekmeğini yerse; yemini bozulmaz. Cevheretü´n - Neyyire´de de böyledir.
Buğday yememeye yemin eden kimse, onu başka dâne-lerle birlikte yer veya arpa yememeye yemin eden kimse; onu başka dânelerle birlikte yer, ve bunları avuç avuç yer de, yemem diye yemin ettiği şey daha fazla olursa, yemini bozulur. Daha az olursa, o zaman bozulmaz. Eğer müsavi iseler; kryâsen bozulur-, istihsânen bozulmaz.
Eğer, dâne, dâne yerse; her halde bozulur. Zehıyre´de de böyledir.
Yememeye veya içmemeye; ancak, filan adamın izniyle yeyip içmeye yemin eden kimse; bir içim su veya bir lokma yemek üzerine yemin etmiş olur. Muhıyt´te de böyledir.
Yemek yememeye ve su içmemeye yemin eden kimse; onların tadına baksa da, yutmasa; yemini bozulmaz.
Yeminini bir şeye bağlayan kimse, onun dışmdakini yapmakla; yemini bozulmaz. Eğer fevkinde bir şey yaparsa; yemini bozulur. Mebsût´ta da böyledir.
Yenilecek ve içilecek bir şeyi tatmamaya yemin eden kimse; onu ağzına alırsa; yemini bozulur. Eğer : «Ben, tatmam, sözümle, yemem ve içmem demek istedim,* derse; gerçek, kendisi ile Allahu Teâlâ arasındadır. Hükümde bu söz geçerli değildir. Bedâi´de de böyledir.
«Yemeğin ve suyun tadına bakmam,» diye yemin eden kimse; onlardan birisinin tadına bakmış olsa; yemini bozulur. «Şunu şunu yemem, diyen de aynıdır. Mebsût´ta da böyledir.
«Vallahi, yemem ve içmenin tadına bakmam,» diyen kimse; onlardan birisinin tadına baksa; yemini bozulmaz. Ebû´l -Kasım es - Sığar ise: «Bozulur» demiştir.
Eğer, bir şeye niyyet eylememişse ilcisinden biri sebebiyle, yemini bozulmaz. Fetva da buna göredir.
«İçilecek bir şeyin tadına bakmam,» diye yemin eden kimse; bu şeyle yuğrulmuş, hamurun ekmeğini yese; yemini bozulmaz.
«Zeytin yağının tadına bakmam,» diye yemin eylemiş olsa da, o yağ ile yuğrulmuş hamurun ekmeğini yese; yemini bozulmaz.
«Filan adamın evinde, yiyecek ve içeceğin tadına bakmam,» diye yemin eden kimse; o evde, ağzına bir şey alsa da, ka-rinana göndermeğe; yemini bozulur. Bu kimse, tatmamak üzere yemin eylemiş ve tatmıştır. Bir kimse başka bir kimseye : «Bu gün, benim yanımda gıdalan,» der; o da : «Evinde, bir şey tatmam,» diye yemin ederse; bu yemin, tatmak değil; yememek üzeredir. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
«Suyun tadına bakmam,» diye yemin eden kimse; namaz için mazmaza yapsa; yemini bozulmaz. Hulâsa´da da böyledir.
«Şu içkiyi tamam,» diye yemin eden kimse; o içkiyi sirke olduktan sonra içse; yemini bozulmaz. Eğer, ondan olacak için yemin ve niyyet eylemişse; o zaman, yemini bozulur. Cevhere-retü´n - Neyyire´de de böyledir.
Bir kimse : «Gıdalanmam,» diye yemin etse; bunun müddeti sabahtan, öğleye kadardır. Akşam yemeğine niyyet etmişse; müddet, gece yansına kadardır. Hidâye´de de böyledir.
«Bugün gıda almam» diye yemin eden kimse; günün yarısından sonra, yerse; yemini bozu İm az. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Hucendî : «Bu onların örfüne göredir Bizim örfümüze göre, akşam yemeğinin vakti, ikindi namazından sonradır.
Gada ve aşa, âdette, doyana kadar yemektir. Her beldenin, bir adeti vardır. Bunun için hazar ehli hakkında «Bunlar gıdayı terk etmek üzere yemin ettikleri halde, süt içseler: yeminleri bozulmaz.
Şayet bir bedevi fegaddi etmemeye yemin eylese de; süt içse, yemini bozulur.
Ebû´l-Hasan : «Teğaddî etmemeye,» yemin eden kimse : ekmeğin haricinde, hurma, pirinç meyve veya başka şeyler yese ve doyşa, yemini bozulmaz. Keza, ekmeksiz et yese; yine, yemini bozulmaz.
Gada, her beldenin örfüne göredir. Gadada şart, karnın yarıdan fazlasının doymasıdır: Hatta, bir adam, Cariyesine : «Asayı ( = yani akşam yemeğini) yemezsen, kölem hürdür.» dsr Câriye de, bir veya iki lokma yemek yerse; bu aşa sayılmaz; yeminde bozulmuş olmaz. Karnının yarısından fazlasını cloyurma-dıkca, böyledir. Kerderî´nin Vecîzi´nde de böyledir.
Ramazan´da, akşam yemeği yememeye yemin eden kimse; gece yansından sonra, yese; yemini bozulmaz. Kerderî´nin Vecîzi´nde de böyledir.
Sahur yemeği, yememeye, yemin eden kimse; gece yansından itibaren, fecrin talûana kadar, yerse; yemini bozulur. Mecmâu´l - Bahreyn´de de böyledir.
Mesâ ikidir : Birisi, zavâldan sonra; ikincisi, guruptan sonradır. Bunlardan, hangisine niyyet ederse etsin, niyyeti sahih olur. Buna göre, zevâldan sonra, yemin eylemiş olsa; güneşin kaybolmasına kadar yapmaz. Çünkü, onun yeminini, birinci ms-saya hamletme imkânı vardır. O da, güneş battıktan sonradır. Fethu´l - Kadîr´de de böyledir.
Bir de dahve vardırki, onun vakti de işrak namazı zamanından, günün ortasına kadardır. Serahsî´nin Muhıytı´nde de böyledir.
İmâm Muhararaed (R.A´)´e göre, bir kimse; sabahlama-maya yemin ederse; bize göre, sabah güneşin doğması ile kuşluk vaktinin arasıdır. Büyük kuşluk yükselince, sabahın vakti gitmiş olur. Bedâi´de de böyledir.
«İki yufka ekmekle sabah kahvaltısı yapmazsam; kölem, hür olsun,» diyen, kimse sabah bir yufka yer; yarın sabah da, bir yufka yerse kıyâsen yemini bozulur.
Eğer « Şu iki yufkayı sabah yemeğinde yersem...» diye yemin eden kimse,- o yufkanın birisini, o günün sabah yemsğinde, diğerini de, yarının sabah yemeğinde yerse; yemini bozulur. İstihsân-da ise, eğer ayrı ayrı yemeyi niyyet eylemişse; bozulmaz.
Şayet: «İki yufkayı (veya şu iki yufkayı) yercani; kölem hür olsun» der de; o yufkaları, beraber veya ayrı ayrı yerse; hem kı-yâssn hem de, istihsânen, yemini bozulur Muhıyt´te de böyledir.
Bir kinişe, yeminini, sabah yemeğine bağlarda, ekmeği müstesna tutarsa; ona tâbi olarak, sirke, zeytinyağı ve tuz da, müstesna olmuş olur. Ekmeğe tâbi olarak yenilmeyen, pirinç pilavı gibiler müstesna sayılmazlar.
Ekmekli ve ekmeksiz olarak yenilen balık, et ve süt gibileri ise... İmâm Ebû Yûsuf (R.A)´a göre, ekmeğe tabi olarak müstesna kalmış olan onları yemekle, yemini bozulmaz. İmâm Muham-roed (R.A.)´e göre, bunlar müstesna sayılmaz ve yerse yemini bozulur.
İmâm Muhammed (R.A)´e göre, bir adam : «Ekmek hariç, eğer bugün bir şey yersem; kölem, hür olsun,» der, ekmeği yedikten sonra da meyve hurma veya pirinç pilavı yer ve. «Ben, ekmekle birlikte bunları da kasdeyledim,» derse; diyanetine inanılır. Ancak; bu sözü, hükümde geçersizdir. Meyve ve hurma yemekle, yemini bozulunca; ister ekmekten sonra yesin; isterse, beraber yasin müsavidir.
Keza : «Yufka hariç, sabah yemeğinde bir şey yemem,» diye yemin eden kimse; yufkayı yer sonra da, meyve ve hurma yerse; yemini bozulur.
«Bugün, yufkadan fazla bir şey yersem; kölem hür olsun,» diyen kimse; yalnız yufka üzerine yemin etmiş sayılır.
Hatta, yufka yedikten sonra, hurma veya meyve yemiş olsa yemini bozulmaz. Bu yemininin takdiri, «yufka cinsinden, fazla bir-şey yersem» demektir.
Bir kimse : «Eğer, giyersem veya yersem; veya içersem; karım boş olsun,» dese de, «Beıi; başka yenilecek kasdeyledim,» dese; sözüne, itibar olunmaz Hükümde de; diyanetçe de böyledir.
Bir kimse, eğer : «Elbise giyersem veya yiyecek yersem...» diye yemin eden; sonra da, «ben, bu giyeceği veya bu yiyeceği kasdeylemedim, derse; gerçek Allahu Teâlâ ile kendisi; arasındadır; bu söz, hükümce geçersizdir. Fetâvâyi Kâctfhân´da da böyledir.
«Filanın evinden içmeyeceğim,» diye yemin eden kimse; o evden bir şey yerse; yemini bozulmaz. Ancak, yenilen ve içilen her şeye, niyyet eylemişse, o müstesnadır.
«Filan adamla, bir şey içmeyeceğim,» diye yemin eden kimse; bir meslicte, onunla içerse; yemini bozulur.
Eğer, içtikleri bardakları ayrı olduğu halde, yemin eden bir içkiden; diğeri ise başka bir içkiden içerlerse meclisleri bir de, olsa; eğer : «Bir içki ve bir kaptan diye niyet eyledim,» derse; hüküm bakımından bu sözü geçerlidir. Bedâi´de de böyledir.
Bir kimse : «Filan kimsenin, ziyafetinde, bir defadan başka içmemeye yemin etse de, onun evinde bir defa içse; bir defa da bahçesinde içse; «Eğer ziyafet birse; yemini bozulur.» denilmiştir.
Bir adam, su içmemeye yemin eylese; kaynar su, içmekle yemini bczulmaz. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Bir adam, filanın inek sütünü, içmemeye, yemin eylese; o inek ölse, cnun yavrusu büyüse ve yemin edan şahıs onun sütünü içse; yemini bozulmaz. Hulâsa´da da böyledir.
Niyet etmeksizin, su içmemeye, yemin eden kimse; hangi kazandan su içerse içsin, yemini bozulur. Muhıyt´te de böyledir.
Niyet etmek sizin, bir içecek içmemeye yemin eden kimse; su olsun başkası olsun hangi içeceği içerse, içsin yemini bozulur.
«Bugün içmeyeceğim,» diye yemin eden kimse; o gün, her neyi içerse içsin, yemini bozulur. Sirke olsun yağ olsun ne olursa olsun... Kerderî´nin Vecîzi´nde de böyledir.
Bir kimse, süt içmenıeye yemin eder ve o süte, su dökerse; bu mes´elede, aslolan cinsleridir. Gerçekten, yemin eden kimse; yeminini, akıcı olan şeye bağlamış bir akıcı da, cinsinden olmayan diğer akıcıya karışsa ve yemin edilen şey, daha çok-sa; yemin bozulur. Yemin edilmeyen şey çoksa; yemin bozulmaz. Eğer, müsavi iseler, kıyâsen yemin bozulur; istihsânda ise bozulmaz. İmâm Ebû Yûsuf (R.A.) fazlalığı, yemin edilen şeyin rengi ve tadı ile açıklamıştır. İmâm Muhammed (R.A.) ise cüzlerinin çokluğuna itibar etmiştir. Bu bir cins diğer bir cinse katıldığı zamandadır. Aynı cinsler, birbirine katıldığı vakit de (sütün başka bir süte katılması gibi...) İmâm Muhammed (R.A)´e göre, (bu hallerin hepsin de)) yemini bozulur. Âlimler : «Bu ihtilaf, birbirine karıştığı vakittir. Fakat karışmadığı zaman, (zeytin yağı gibi...) bil - ittifak yemin edenin yemini bozulur,» demişlerdir.
Kudûrî´de şöyle denilmiştir :
Bir kimse, bir kapta bulunan zemzemi içmemeye yemin e-der ve onun içine, başka su katılır ve bu su, zemzemden daha fazla olur; yemin eden şahıs da, bundan içerse; İmâm Muham-n«*d (R.A)´e göre, yemini bozulur.
Bir kuyuya veya havuza, bu su dökülse ve yemin eden şahıs da, ondan içse; yemini bozulmaz. Zâhiriyye´de de böyledir.
Bir kimse : «Şu, tatlı sudan´içmeyeceğim,» diye yemin ettikten sonra, o suya, tuzlu su dökülse; ve tuzlu su fazla olsa; yemin eden şahıs, ondan içince yemini bozulmaz.
Keza, tuzlu suç içmemeye yemin eden kimse; ona, tatlı su döküldükten, sonra içse,- yemini bozulmaz. Fetâvâyi Kâdîhân´-da da böyledir.
İçki içmemeys yemin eden kimse, ona başka bir cinsi katıldıktan sonra içse, itibar çok olanadır. Hulâsa´da da böyledir.
Şıra içmemeye yemin eden kimse; muhtar olan kavle göre, ister çiğ olsun; ister, pişmiş olsun; üzüm suyundan olan müskir şeye yemin etmiş olur. Kerderî´nin Vecîzi´nde de böyledir.
«İçki içmem,» diye yemin eden kimse; başkasından değil - üzüm suyundan olana, yemin etmiş olur. Fetvâ´da buna göredir.
«İçki içmem ve elime almam, diye yemin eden kimse; eline alır da, başka yere götürürse; yemin ederken, içmemeye yemin eylemiş olsada, yemini bozulur. Kerderî´nin Vecizi´nde de böyledir.
Farscada, içkinin adı mey´dir. İşte bu mey -başka değil-üzüm suyundan yapılandır.
Müstekreh olanı içmemeye yemin eden kimse; başka hububattan yapılanı içse; yemini bozulmaz. Sahih olan, itibar örfedir. Eğer örf d e başka hububattan yapılana da müstekreh deniliyorsa yemini bozulur; değilse "bozulmaz.
Kuru üzüm hoşafı içmemeye yemin eden kimse; Çekirdeksiz üzüm hoşafı içse; yemini bozulur.
Sarhoş eden, içkiyi içmemeye yemin eden kimse; o içkiden, sarhoş etmiyen içkiye dökse ve ondan içse; eğer ondan fazlaca içince sarhoş ederse; yemini bozulur.
«Şu hurmadan içmem,» diye yemin eden kimse; onun hoşafından içerse yemini bozulur. Muhıyt´te de böyledir.
Bir adam, içki içmemek üzere, karısını boşamakla yemin eylese; onun boğazına içki akıtılsa ve karnına gitse; âlimler : «Eğer, kendi fiili olmaksızın, karnına gittiyse; yemini bozulmaz; bundan sonra, kendi isteğiyle içerse; yemini bozulur.» demişlerdir. Eğer, bu kimse, ağzına akıtılan içkiyi ağzında biraz beklettikten sonra yutarsa; yemini bozulur. Fetâvâyi Kâdîhân´-da da böyledir.
«Filanın bardağından içmem,» diye yemin eden kimse; onun bardağına, kendi eliyle su koyup içse; yemini bozulmaz. Zehıyre´de de böyledir.
«Filan adamın suyundan içmem,» diyen kimse; yemin eylediği adamın dükkanında otursa; ve bir desti satın alarak, o dükkana koysa; yemin edilen adamın hizmetçisi de, o destiye geceleyin nehirden su koyarak dükkana bıraksa; sabah olunca da, yemin eden adam destisini istese ve içindeki suyu içse, yemini bozulmaz. Çünkü, hizmetçi, yemin edenin hizmetini görmüş oldu. Yemin eden de, kendi suyunu içmiş oldu. Hulâsa´da da böyledir.
Bir adam : «Ben, bu köyde birşey içmeyeceğim,» diye yemin ettiği halde, o köyün bağlarında veya tarlalarında içse, âlimler : «Eğer köyün, mamur yerlerinde veya ma´mur yerlere pitişik bağlarda içtiyse; yemini bozulur; değilse bozulmaz.» demişlerdir. Zahîriyye´de de böyledir.
«Eğer içki içer veya kumar oynarsani; kölem, hür olsun.» diyen kimse; bunlardan birisini yaparsa; yemini bozulur.
«İlâç içmem,» diye yemin eden kimse; süt veya bal içse yemini bozulmaz.
«Şu iki kuyundan içmem,» diye yemin eden kimse; onlardan birinden işçe; yemini bozulur. Sirâciyye´de de böyledir.
Bir adam «Buharâ´da durduğum müddetçe, içki içersem karım, boş olsun,» diye yemin eylese, Buhârâ´dan çıkıp, geri döndükten sonra içse; niyyetine göredir. Eğer, niyyeti Buhara´-da oturduğu müddetçe idiyse, yemini bozulur. Eğer, şahsen ve bedenen kalmak idiyse; yemini bozulmaz. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Bir kimse : «Eğer, müskirat içersem, karım boş; kölem hür olsun,» dedikten sonra içse; karısı, boş; kölesi hür olur. O-nun : «Ben talâk.ve ıtâkı niyyet eylemedim,» demesine inanılmaz.
Üç ay, içki içmemeye, yemin eyliyen kimsenin karısı, «dört ay» dese; kocasıda «dört ay» dese, bazı âlimler : «Müddet dört ay olur.» bazıları da : «Dört ay, olmaz.» demişlerdir. Zehıyre´de
de böyledir
«Fırat´tan, ebediyyen içmeyeceğim, diye yemin eden kimse; ondan bir avuç veya bir kap ile alıp içerse; İmâm Ebû Hânîfe (R.A.)´ye göre yemini bozulmaz. Hatta, Fırat´tan eğilsede ağzı ile içse bile, yine bozulmaz. İmâmeyn´e göre, eli ile veya bir kapla alıp içince yemini bozulur. Ağzı ile içince İmâmeyn´s ´ göre yemininin, bozulup bozulmayacağı kitapta söylenilmenıiştir. Burda da âlimler ihtilaf eylediler : kimi : «Bozulur"; kimi de : «Bozulmaz,» demiştir. Bu, niyyetiniıı olmadığına göredir. Eğer, ağzıyla içmeyi niyyet eylemişse; İmâmeyn´e göre, niyyeti sahih olur. Ve hüküm de, geçerli sayılır. Diyanetçe Allah ile kendisi arasındadır.
Eğer, avuçla içmeye niyyet eylemişse İmâm Ebû Hanîfe (R.
A.)´yz göre, niyyeti sahihtir. Hüküm bakımından, bu, geçerli. sayılmaz. Diyanetçe ise kendi ile Alîahu Teâlâ arasındadır.
Bu Fırat´tan avcuyla veya ağzıyla içtiğine göredir.. Fakat, başka bir nehirden içer de, Fırat´tan da bir avuç veya ağzıyla alır içerse; bil - ittifak yemini bozulmaz.
Niyet eylemeksizin : «Dicle´den, su içmeyeceğim,» diye yemin eden kimse; bir kap ile içerse; yemini bozulmaz.
«Yağmur suyu içmeyeceğim,» diye yemin eden kimse; yağmurun seli Dicle´de akarken., içse; yemini bozulmaz.
Eğer, kuru bir dereden akan sel suyundan içerse; yemini. yine bozulmaz.
Bir yere toplanmış sudan, içerse; yemini bozulur. Sirâcû´î -Vehhâc´da da böyledir.
Akan bir nehirden içmemeye yemin eyleyen kimse; o nehir, Dicle´ye karışsa da, Dicle´den içse; yemini bozulmaz. Bah-ru´r - Râik´ta da böyledir.
«Tatlı su (veya tatlı sudan) içmem,» diye yemin eden kimse; Dicle´den veya başka bir nehirden, tatlı su içse; yemini bozulur. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Bir adam, kölelerine : «Şu nehrin suyunu, kim içerse; hürdür,» dese; onu içenler hür olurlar. Şayet : «Şu testinin suyunu, kim içerse hürdür,» deseydi, testide olan su da bir adamın bir dafada veya iki dafada içeceği kadar olsa, onu içseler hür olmazlardı. Câmiû´l - Kebîr Şerhî´nde de böyledir.
«Şu testiden içmem,» diye yemin 3den kimse; o testideki suyu, başka bir destiye döküp ondan içse; yemini bozulmaz.
Şayet : «Şu testinin suyundan içmem,» demiş olsaydı; sonra da, onun suyunu başka bir destiye koyup, içseydi; bil - icma´ yemini bozulurdu.
Keza, «Şu küpden, veya şu küpün suyundan içmem,» diye yemin etse de suyu, başka Küpe nakleylese ve içse yemini bozulur.
Şayet : *Şu küpün suyundan, içmem,» diye yemin eylese-de ondan bir kap ile alıp içseydi, bil - icma´ yemini bozulurdu. Fetû´I - K&dir´de de böyledir.
"Şu kaptan, su içmem,» diye yemin ecien kimse; o kabın bizzat kendisine yemin eylemiş olur. Ihtiyâr´da da böyledir.
Bir kimse : «Eğer su testinin suyunu, bugün içmezsem, kerim boş olsun,» dediği halde, testide su olmasa; yemini bozulmaz.
Eğer, su olurda, onu akşam olmadan dökerse; İmâm Ebû Ha-nife (R.A.) ve İmâm Muhammed (R.A)´e göre , yemini yine bozulmaz. Yemin ederken, o testinin içinde, su olduğunu bilsin veya bilmesin müsavidir.
İmâm Ebû Yusuf (R.A)´a göre bu durumlarda o gün, geçince, bu yemin, Allah adma yapılmışsa bozulur. Fethû´l - Kadîr´ds de böyledir.
Bu yeminde vaktin, gün ay, cuma... şeklinde zikredilmesi hâlinde de, bir fark yoktur. Bahri*´r - Râık´ta da böyledir.
Bir kimse : «Şu testide olanı içmezsem veya şu başka testide olan suyu içmezsem; karım boş olsun,» der; onlardan birisi dökülüp, diğeri kalsa; yemini baki kalır. Geri de kalan testinin suyunu, gece olmadan içerse, yemini yerine gelir. Gece olana kadar izmezse; yemini bozulur. Şayet, iki testiden birinde, su yok idiyse, kıyasda İmâm Ebû Hanîfe (R.A) ve İmâm Muhammed (R. A.)* kavillerine göre, bu şahıs, içinde su bulunan testi üzerine ye-min etmiş olur. İmâm Ebû Yûsuf (R.A)´a göre, yemini her ikisi ü-zerine olur. Eğer, suyu içerse yemini bozulmaz; içmezse İmamların hepsine göre, yemini bozulur. Câmiu´l - Kebîr Şerhi´nde de böyledir.
Bir kimse : «Şu küpten içmem,» diye ysmin eder ve küp dolu olursa, İmâm Ebû Hanîfe (R.A.)´ye göre onun yemini ağzı ile içmeyedir. İmâmeyn´e göre, hem ağzıyla, hem de avucuyla içmeyedir.
Eğer, küp dolu değilse bil - icma avuçla alıp içmek üzere yemin etmiş sayılır. «Şu kuyudan (veya şu kuyunun suyundan)1 içmem,» diye yemin eden kimse; avuçla içmek üzere, yemin etmiş demektir. Hatta, o kuyudan su istese de içse; yemini bozulur. Bu suretlerde, kuyunun veya küpün altından ağzı ile içse; -sahih olan,- yemini bozulmaz.
Bir kimse Dicle´nin ortasından içmek üzere yemin etse de, her hangi bir yerinden içse, şart yerine gelmiş olmaz.
İçki ve ona benzer şeyden içmemeye yemin eden kimse; onlardan birini içerse yemini bozulur. Tatarhâniyeye´de de böyledir.
Bir kimse : «Şu sudan içmem,» diye yemin ettikten sonra; o su donup buz olsa; yemin eden şahıs da, bunu yese; yemini bozulmaz. Şayet, buz eriyince içerse; yemini bozulur. Hulâ-sa´da da böyledir.
Bir kimse : «Filan adam, izin vermeden içmem,» der; o adam da kendi eliyle verince-, alıp içerse; diliyle izin verdim dememesi hâlinde lâyık olan, yeminin bozulmasıdır. Çünkü, o izin değildir.
Bir adam, diğerine : «Eğer, seni bu gece, filanın evine götürüpte, içki içirmezsem; karım, şöyle olsun,» dese de o adamı alıp filanın evine götürse; fakat içki içirmese; yemini bozulur.
Şeyhu´l-İslâm Necmü´d-Dîn´den : «Şu bağın üzümünden, bu güz, içki yapar; arkadaşlarımla içerim. Ve onu, alıp evime götürmem. Eğer evime götürürsem; karım boş olsun,» deyip; o bağın, üzümünün tamamını içki yapıp; onun bir kısmını arkadaşlarıyla orada içen ve onun emri olmadan artan içkiyi evine götüren kimsenin durumu soruldu. :
İmâm : «Eğer, onun niyyeti, benefsihî kendinin tamamını eve götürmemesi idiyse; bir kısmını götürmekle, yemini bozulmaz. Ve başkasının götürmesiyle de, yemini bozulmaz.
Eğer, muradı hepsini orda içmek, eve götürecek bir şey koymamak idiyse; yemini bozulur. Eğer, bir niyyeti yoksa; yine bozulur.» buyurdu.
İçki içtiği için, eza edilen adam : «Şu bağın çıkardığından içmem,» diye yemin eylese; bu kimse, içki üzerine, yemin eylemiştir. İnsanların sözü ve manâların itibarı budur. Zahîriy ye´de de böyledir.
Sıkılmış bir şey içmemeye yemin eden kimsenin boğazına, bir üzüm tanesi veya bir saklım üzüm sıkılsa; yemini bozulmaz.
Şayet, avcıma sıkırir da, onu içerse; yemini bozulur.
«Bu, onların örfun-e1 göredir. Fakat bizim, örfümüzde, yemini bozulmaz. Çünkü, ilk sıkılışta, üzüm suyuna «sıkılmış» denilmez.» denilmiştir.
Bir kimse, elinde su dolu bardak olan karısına : «Egsr, bu suyu içersen veya koyarsan veya dökersen veya bir insana verirsen; benden boşsun,» derse; âlimler : «Bu kadın, bardağın içine, bir bez veya pamuk kor; su kuruyana kadar,» dediler, «Yemininde, cndan bir şey dediyse; böyle olur; demişse o suyun birazını içer: birazımda dökerse; yemini bozulmaz.» denilmiştir. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Yemini, biaynihi içilecek olana bağhyan kimse; bir dsf-da içebileceği şeye yemin etmiş demektir. Onun, bir kısmini içmekle, onu bir defada içmeye gücü yetmezse; yemini bozulmaz. Bu durumda, bir kısmımı içmeye yemin etmiş sayılır. Muhiyt te de böyledir.
İlâç içmemeye yemin eden. kimse; süt veya bal içerse; yemini bozulmaz. Sirâciyye´de de böyledir.
Hulâsa, bu hallerde, insanların nelere deva dediğine bakılır. Deva denilenlere yemin eylenmişse, yemini bozulur. Deva Yenilmeyenlere, deva demekle, -her ne kadar, yemin eden kimse, o deva denilmeyen ile tedavi olsa bile - yemimi bozulmaz. Muhıyt´te de böyledir.
Bir kimse : «Semaya dokunurum ve havada uçarım,.. diye Allah adına yemin eylese veya «Şu taşı, altuna çeviririm,» diye yemin eylese; yemini bozulur ve günahkâr olur. Çünkü yamasına gücü yetmeyeceği şeye yemin ve Allah´ın ismine hürmetsizlik etmiş olur. Timurtâşî´de de böyledir.
Fakat yemin zamanı : «Yarın semaya çıkarım,» demiş olsaydı, yarının vakti geçene kadar yemini bozulmazdı. Hatta vakit çıkmadan önce ölseyd, üzerine keffaret lâzım olmazdı. Yemini bozulmuş olmadığı için Fethu´l-Kedir´de de böyledir. [16]
6- SÖZ ÜZERİNE YAPILAN YEMİN
Filan adamla konuşmamaya yemin eden kimse, o yemininden itibaren, gelecek zaman üzere yemin etmiş demektir. Hatta : «Eğer, seninle konuşursam; kölem hürdür neman yanından git,» diye; kelimeleri bitişik söylese; veya filan diye kelimeyi bitişik söylerse; yemini bozulmaz. Itâbiyye´de de böyledir.
Bir kimse karısına : «Eğer, seninle konuşursam-, işte, sen boşsun. Haydi git (veya haydi kalk)» dese yamini bozulmaz. Çünkü, «haydi git (veya haydi kalk)» sözü yemine bitişiktir. Eğer «kalk veya git)» sözleriyle kelimelere yeniden başlamışsa; sözü tasdik edilir. Ve eğer, «kalk git» sözüyle, boşamayı murad eylediyse, işte o boşama olur. Yemini, ile de ikinci bir talâk vâki olur. Çünkü, talâka niyyet eylediği zaman söze yeniden başlamış oldu. Ve yemini bozuldu. Bedâi´de de böyledir.
Eğer «git» demiş olsa veya yemininin arkasından «sen boşsun,» demiş olsa yemini bozulmuş olur.
Yazmakla, haber yollamakla işaretle yemin bozulmaz. Keza konuşmam diye, yemin ettiği adama, yanmda olsa da namaz da, ona karşı selâm verse yemini bozulmaz. Itâbiyye´de de böyledir.
«İzni olmaksızın konuşmam,» diye yemin eden bir kimseye izin verilse de kendisi onu bilmeden konuşsa, yemini bozulur. Kâfî´de de böyledir.
Niyeti olmamaksızm konuşmamaya yemin eden kimse; namaz kusa ve namazda okusa-, veya teşbih veya tehlil okusa-, istihsânen yemini bozulmaz. Fakat namazın dışında okursa; teşbih ve tehlil getirirse; âlimlerimize göre, yemini bozulur.
Fakiyh Ebül-Leys´e göre eğer yemini farsca yapmışsa, namazın haricinde okumakla, teşbih ve tehlille de yemini bozulmaz. Örfen böyledir. Çünkü, o kimse için okudu ve teşbih eyledi denilir de konuştu denilmez. Fetva da, buna göredir Kâfî´de de böyledir.
Konuşmamaya yemin eden kimse, namaz da tekbîr getirse veya dua eylese; yemini bozulmaz,
Eğer, namazın haricinde tekbir alır ve dua ederse yemini bozulur. Yemini arapca değiîde, farsca ise, namazda da haricinde de yemini bozulmaz. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Filan adamla konuşmam diye yemin eden kimse, konuşmamaya yer "a eylediği kimseye uyup namaz kılarken; o adam sehveylese, yemin eden de, teşbih getirse; yemini bozulmaz. Muhıyt´te de böyledir.
İçinde yemin edileninde bulunduğu kimselere, yemin e-den kimse; İmâm olsa,- namazın sonunda verdiği birinci ve ikinci selâmla, yemini bozulmaz. Bu yemin edenin imam olmasına göredir. İmâma uyan kimse olsa da yemini bozulmaz.Ebû İmâm Ebû Hanife (R.A.) ve İmâm Ebû Yûsuf (R.A.)´a göre, yemini ey-liyen muktedî; yemin edilen de, imâm olsa,- yemin eden kimse, imamın yanılmasında, tekbir veya teşbihle imâmı uyardığında yemini bozulmaz.
Örfe göre, yemin eden yemin eylenene, Kur´an okutsa yemini bozulur Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
«Filan adamla, konuşmam,» diye yemin eden kimse; ona mektup yazsa; eğer maksadı ona yazı öğretmekse; yemininin bozulmasından korkarım. Hâvî´de de böyledir.
Filan adamla konuşmam diye yemin eden kimse, uzaktan çağırsa da sesi duyulmasa yemini bozulmaz.
Eğer uzaklık, sesin duyulacağı kadarsa; yemin bozulur. Keza, yemin edilen uyuyor olsa; yemin eden de, onu çağırsa; eğer uyanırsa, yemin bozulur. Uyanmazsa Şeyhu´l - İslâm, Şem-sû´l - Eimme Serahsî´ye göre yemini bozulmaz. Kâdîhân´ın Câ-miu´s - Sağîri´nde de böyledir.
Âlimlerimiz bu görüş üzeredir. Muhtar olan da budur. Nehru´l - FâüVta da böyledir.
Yemin eden, yemin edilenin bulunduğu cemaata varıp selam verse; yemin edilen, selâmı duymasa bile; yemini bozulur. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Eğer, onun haricindekilere, niyyet eylemiz olursa; yemini bozulmaz. Bu Allah ile kendisi arasında olur; hükümde geçer-olmaz. Bedâi´de de böyledir.
Selâm verdiği toplulukta, yemin edilen adam. varsa; bunu bilmese bile, yemini bozulur.
Şayet, «filan hariç size selâm olsun» diye istisna yaparsa; o zaman, yemini bozulmaz.
Eğer : «Bir kişi müstesna,» dese de, yemin eylediği adamı kasdettiğini belirtse; sözüne inanılır. Itabiyye´de de böyledir.
«Filan adamla konuşmamaya» yemin eden kimsenin kapusuna, yemin edilen adam çalsa, yemin eyleyen de, «kim »; «Bu kim » veya «o kim » dese; âlimlerin bazıları : «Yemini bozulmaz.» demişlerdir. Ancak : «Sen kimsin " derse; yemini bozulur. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Bir kimse; filan adamla, konuşmamaya yemin ettikten sonra; yemin edilen çağırsa da, yemin eden de : lebbeyk (= buyur) dese; yemini bozulur. Muhıyt´te de böyledir.
Bunu kapı çalındıktan sonra yaparsa, böyle olur. Eğer : «Burdayım,» derse, yemini bozulur. Hulâsa´da da böyledir.
«Filanla konuşmam,» diye yemin ´eden kimse; yemin edilen adam, bir başka adamı çağırınca yemin eden dö; lebbeyk ( = buyur) dese; yemini bozulur. Gıyâsiyye´de de böyledir.
Konuşmamaya yemin eden kimseye, karısı gelse; o da yemek yiyor olsa ve karısına : «Ne var » dese; yemini bozulur. Muhıyt´te de böyledir.
Karısıyle konuşmamaya yemin eden kimse, eve girdiği zaman, orada, karısından başka kimse bulunmadığı halde «Bunu kim koydu » vsya «Bu nerde » dese; yemini bozulur.
Eğer, evde, karısından başka biri de varsa; o zaman, yemini bozulmaz.
Bu kimse : «Ne olurdu, şiirimi birisi söyleseydi.» deseydi ve evde de, karısından başka kimse, bulunmasaydı yemini bozulmazdı. Hulâsa´da da böyledir.
Filan adamla konuşmamaya yemin eden kimse; o adamın anlamadığı bazı sözler söylese bile, yemininin bozulması gerekir. Muhıyt´te de böyledir.
Yenlin edilen adam, birine sövdüğünde, yemin eden şahıs, onu men etmeye çalışsa; yemin eden şahıs «yapma» deyince, yeminini hatırlayıp sussa; yemini bozulmaz. Çünkü, bu kadar söz, -Konuşma» sayılmaz.
Yemin edilen adam, yemin eden şahsın, babasına sövünce; yemin eden : «Hayır belki de sensin,» dese; yemini bozulur. Fetâvâyi Kâdihân´da da böyledir.
Yemin eden, yemin edilenin içinde bulunduğu topluluktan, başka biriyle konuşsa da maksadı yemin edilene duyurmak olsa; yemini bozulmaz. Hızânetü´l - Müftîn´de de böyledir.
Filan adamla konuşmamaya yemin eden kimse; duvarla konuşarak : «Ey duvar, şöyle şöyle oldu,» dese; -göyesi yemin eylediği adama duyurmak olsa bile,- yemini bozulmaz. Fel-vâ da buna göredir. Fetâvâyi Suğra´da da böyledir.
İmâm Muhammed (R.A.)´e göre bir kimse karışma : «Eğer, kadın alırsam, (veya köle satın alırsam; erkeklerle konuşursam; insanlarla konuşursam) sen boşsun,» dediği halde, bir kadınla nikâhlansa; veya bir. adamla konuşsa yahut bir köle satın alsa; yemini bozulur.
«Miskinlerle veya fakirlerle konuşmam.» diye yemin e-eden kimse; onlardan birisiyle konuşursa, ylmini bozulur. Şayet, bütün erkeklere ve kadınlara niyyet eylemişse; sözüne inanılır! yemini bozulmaz.
Eğer : «Kadınları nikâhladıysam; (veya köle satın aldıy-sam; yahut, erkeklerle konuştuysam...» demiş olursa; yemini bozulmaz; ancak, üç köle satın alması ve benzeriyle yemini bozulur. Şayet : «Köle cinsini niyyet eylediğini söylerse; sözüne inanılır ve tek bir köle almakla yemini bozulur. Câmiu´I - Kebîrde de böyledir.
Adem oğullan ile konuşmamaya yemin eden kimse; eyli-yen; onlardan birisiyle konuşursa yemini bozulur, eğer, tamamım niyyet eylemişse bozulmaz. Sözüne inanılır. Gerçek kendi ile Allahu Teâlâ arasındadır. Sözü hükümde geçerlidir. Bedâi´de de böyledir.
«Filan adamın şu kölesiyle konuşmam,» diye yemin eden kimse; o filanın satın aldığı başka bir köle ile konuşursa; yemini bozulmaz. Câmiu´s - Sağır Şerhi´nde de böyledir.
«Filan adamın, kölesiyle konuşmam,» diye yemin eden kimse; eğer belirli bir köleye niyyet eylemişse, işte onunla konuşunca; yemini bozulur. Eğer, niyyeti yoksa; ister, o şahsın kölesi yemin ederken orda bulunsun, ister bulunmasın, onunla konuşunca, bil-icma´ yemini bozulur. Tahâvî Şerhi´nde de böyledir. .,
Bir kimse : «Filancanın dostu, (veya karısı, veya oğlu) ile konuşmam,» diye yemin eylemiş olsa; (veya bunlara benzer, o adama izafe edilen biriyle mülküyet hükmü olmaksızın) bu şahıs yemin eyledikten sonra yemin edilen adam, bir kadınla nikâhlansa; veya bir oğlu olsa ve yemin eyliyen bununla konuşsa; yemini bozulmaz. Fetâvâyi Kâdihân´da da böyledir.
Bir kimse filan adamın karısıyla konuşmamaya, yemin etse; bu sırada, o adamın karısı olmasa da sonra bir kadın alsa; yemin eden de onunla konuşsa; İmâm Ebû Hânîfe (R.A) ve İ-mâm Ebû Yûsuf (R.A)´e göre yemini bozulur. İmâm Muhammed (R.A.)´e göre bozulmaz. Fetva, önceki iki imamımıza göredir. Tatarhâniyye´de de böyledir.
Bir kimse : «Konuşmam,- diye yemin eylediği kadınla, boşandıktan veya dost iken, düşman olduktan sonra, konuşsa; eğer yemin eylerken: «Şu kadın (veya şu dost)» diye tayin eylemişse; onlarla konuşunca yemini bozulur. Tayin eylememişse bozulmaz.
«Filan adamın, köleleriyie, konuşmam,» diye yemin eden kimse; üç köleye yemin etmiş demektir. O adamın, on kölesinden üçü ile konuşursa; yemini bozulur. Eğer, ikisi ile konuşursa bozulmaz, Fetâvâyi Kâdihân´da da böyledir.
Eğer, tamamını niyyet eylemişse; sözüne inanılır. Sahih olan da budur.
Filan adamın, kanlarıyla veya dostlarıyla konuşmamaya yemin eden kimse; belirttiği kimselerin biriyle konuşmazsa; yemini bozulmaz. Muhıyt´te de böyledir.
Filan adamın kardeşleriyle veya oğullarıyla konuşmamaya yemin eden kimse; onların hiçbiriyle konuşmazsa; yemini bozulmaz. Fetâvâyi Kâdihân´da da böyledir.
Bir kimse : «Filan adamın, kardeşleriyle konuşmam,» diye yemin etse; halbuki, o adamın bir kardeşi olsa; eğer öyle olduğunu bilmekte idiyse onunla konuştuğu zaman, yemini bozulur. Eğer bilmiyor idiyse; yemini bozulmaz. Fetâvâyi Kübrâ´da da böyledir.
Bir kimse : «Şu paltonun sahibiyle, konuşmam,» diye yemin etse ve o palto satıldıktan sonra, konuşsa; yemini bozulur, bil-tema´ böyledir. Eğer, o paltoyu satın alanla konuşursa yemini bozulmaz.
Bir kimse : «Filan adamla konuşursam, onun istediği kadar yeminler üzerime olsun,» der ve o adamla da, konuşursa, ne çok nede az değil- üç yemin keffâreli gerekir. Muhıyt´te de
böyledir.
Bir kimse, farca olarak yemin edip: «Bekerdi nakerdan» dese, «Filan adamla konuşmam,» demiş olur. Hulâsa´da da böyledir.
İmâm Muhammed (R.A.)´e göre : «Bir kimse filan adamla konuşursam; bütün kölelerim ve cariyelerim hürdür,.- der ve o adamla da konuşursa; mâlik olduğu bütün köle ve cariyeleri hür olur.
«Şayet, filan adamla konuşursam; üzerime hac veya umre yapmak gereksin,» diye yemin eden şahıs muhayyerdir Konuşunca, isterse hac; isterse umre yapar. Muhıyt´te böyledir.
Kayın validesiyle konuşmamaya yemin eden bir kimse; karısının yanma girer, kayın validesi de, ona : «Sana ne oluyor Böyle yapma.» der; yemin eden şahıs da: «Yemeye ve içmeye hazırım,» dedikten sonra «Ben, kayın valdeme cevap vermek istemedim. Karımı kasdeyledim.» derse! doğrusu, bu söz, -hükümde geçerli sayılmaz. Zahîriyye´de de böyledir.
«Babamla konuşursam, bütün malım sadaka olsun,» diyen kimsenin yapacağı iş; bütün malını, güvenilir bir kimseye, bir dürülü bez parçası mukabili satar; sonra, babasıyla konuşur, malı olmadığından bir şey gerekmez. Daha sonra da, sattığı gibi geri alır.
Bir kimse, diğerine : «Eğer, filan adamla konuzursan; kölen hür olsun,» der; diğer adam da : «Bu, senin izninle olursa,» der ve onun izni olmadan da, konuşursa; yemini bozulur. Tatar hâmyye´de de böyledir.
«Filan adamla, konuşmam,» diye yemin eden kimse-, yemin eylediği kimse; etle gelip dolaşırken, yemin eden «Ey et» derse; yemini bozulur.
«Konuşmam,» dediği adam apşırmca, yemin eden : «Yer-hamükallah,» derse; yemini bozulur. Hulâsa´da da böyledir.
Yemin eden bu şahıs sokağa çıkıp : «Et.» der; yemin edilen adam da orda olursa; yemini bozulmaz. Kerderî´nin Vecizi´-nde de böyledir.
Bir kimse :«Şu iki adamdan biriyle, her konuşmada, karılarımdan birisi, boş olsun, dese onun ikisiyle bir kelam konuşsa iki karısı boş olur Kâfî´de de böyledir.
Bir kimse, karısına : «Eğer talâka konuşursam; kölem hür olsun,» dedikten sonra; karışma ; «Eğer, istersen; sen, boşsun,» der; kadın da: «İstemem,» derse bazı âlimler : «Kölesi hür olur» demişlerdir. Keza, «şirk ile konuşursam...» diye yemin e-den bir kimse : «Gerçekten şirk büyük zulümdür,» derse; Hasana göre, bu durumlarda niyyetine itibar olunur. Eğer : «Hiç bir şeye niyyet eylemedim,» derse, onun, yemininin bozulacağını görmüyorum,» demiştir. Fakıyh Ebû´l - Leys : «Bana svvelki: kavil sevgilidir.» demiştir. Bazı âlimler ise Hasan´ın kavlini ihtiyar eylemişlerdir, Tatarhâniyye´de de böyledir.
Esed bin Ömer´den : «Karısına, eğer sana iftira yaparsam, kölem hür olsun,» deyip de sonrada sen inşâallah zina e-dicisin diyen kimsenin durumu ne olur diye soruldu : o «Yemini bozulur.» cevabını verdi.
Bir adam, üç defa karısına cima´ yapmadan önce ; «E-ger seninle konuşursam; sen boşsun,« derse; ikinci dsfa söylemesi sebebiyle, birinci yemini bozulur. Bize göre, ikinci yemini bağlı kalır. Cezasız olarak yemini çözülür. Üçüncü de, mün´akid olmaz : Şayet, üçüncü ile, kan´- koca olana kadar yemin etmemiş ve sonra konuşmuş olsaydı, bize göre, ikinci yemin sebebiy-lele talâk vâki olurdu. Kâfî´de de böyledir.
Bir adam, karısına : «Eğer, filan ve filanla, konuşursan; sen boşsun,» _dese, kadın da onlardan birisiyle konuşsa, eğer, niyyetinde her ikisiyle de konuşma varsa; veya niyetinde bir şey yoksa; yemini bozulmaz.
Fğer, niyyetinde onlardan birisiyle konuşma varsa; yemini bozulur. Eğer, bulunduğu yerin örf ve adetinde tamamı değil de, birisi irâde olunursa, yemin edenin niyetine göre olur.
Filan ve filan ile konuşmamaya yemin eden kimsenin niyyeünde bir şey yoksa; veya niyetinde her ikisiyle konuşmamak, varsa; onlardan birisiyle konuşunca, yemini bozulmaz.
Eğer, birisiyle konuşunca yemininin bozulmasını niyyet ey-lemişse; niyyeti gibi olur. Fetâvâyi Kiibra´da da böyledir.
«Şu iki adamla; konuşmam,» diye yemin eden veya fars-ca olarak : «Şu iki şahısla konuşmam,» diyen, kimse; onlardan birisiyle konuşunca, yemini bozulmaz. Eğer, birisiyle de konuşunca, yemininin bozulmasına niyyet eylemişse; o zaman, her hangi birisiyle konuşunca yemini bozulur. Fetâvâyi. Kâdîhân-da da böyledir.
Bir kimse : «Şu topluîuğla veya Bağdatlılarla konuşmak beni müzerime haram olsun,» dese; onlardan her hangi bir insanla konuşursa; yemini bozulur.
Bu, Vallahi şu iki adamla konuşmam,» sözüne muhaliftir. Bu takdirde, biriyle konuşunca, bil - ittifak yemini bozulmaz. Fetâvâyi Kübrâ´da da böyledir.
«Filan ve filanla konuşman bana haramdır,» diyen kimse; bunlardan» birisiyle konuşsa; yemini bozulur. Bazıları : «Eğer, niyyet eylemediyse; bozulmaz» Ancak, her ikisiyle de konuşunca, yemini bozulur demişler. Cevâhirû´IAhlâti´de de böyledir.
«Filan ile veya filan ile konuşmam,» diye yemin eden kimse; ikisinden birisiyle konuşursa; yemini bozulur. Hulâsa´da da böyledir.
Bir kimse : «Vallahi filan ile veya filan ile konuşmam,» derse; ister, önce söylediği adamla; isterse, sonra söylediği adamla konuşsun; yemini bozulur.
Şayet : «Vallahi, filan ve filan veya filan ile konuşmam,» demiş clsaydi; önceki iki kişi ile ve sonraki ile konuşunca yemini bozulurdu.
Eğer, önceki iki kişinin (teker teker) biriyle konuşmuş olsaydı, yenlini bozulmazdı. Kâfî´de de böyledir.
Bir kimse : «İçinde olanla konuşmadıkça, şu evden çıkar-sam; karım boş olsun, der; evde de kimse bulunmaz ve o evden çıkarsa; yemini bozulmaz. Bu İmâm Ebû Hanife (R.A.)´ye göre böyledir. Fetâvâyi Kâdihân´da da böyledir.
Bir kimse, dört kölesine : «Sizden herhangi birinizle, konuşursam; biriniz hariç, hürsünüz,» der ve, sağlığında dördüyle de konuşarak açıklamadan da ölse; hepsi hür olurlar. Kâfî´de de böyledir.
Bir adam; karısına : «Eğer, şu sözü filân adama söylersen; sen boşsun,» dedikten sonra, kadın, o sözü, o adama onun anlamayacağı bir dille söylese; kadın boş olur. Filan adamla konuşmamaya; yemin edipde, onun anlamayacağı şekilde konuşanın, yemini bozulduğu gibi... Muhıyt´te de böyledir.
«Bir şey konuşmamaya» yemin eden kimse; hayvan ve crnsızlerdan bazıları ile konuşursa; yemini bozulmaz.
Eğer, Sağır ve ahrasla konuşursa; yemini bozulur.
Çocuklarla konuşur ve konuşalam onlar anlarsa, yine yemini bozulur.. Anlamazlarsa, yemini bozulmaz. Tatahâniyye´de de böyledir.
Şemsü´I - İslâm Evzencî´den : «Hiç bir kimse ile konuşmamaya yemin eden kimseye; bir kâfir gelerek islâm olmayı isterse; ne yapar diye sorulunca; «İslâm´ın sıfatını söyler; kâfir müslüman olur; ena başka bir şey konuşmaz. Böylece de yemini bozulmaz,» demiştir. Muhıyt´te de böyledir
Bir kimse, karısını bir yabancı ile konuşurken görse ve öfkelenerek karısına : «Eğer bundan sonra, yabancı birisiyle konuşursan benden boşsun,» der; karısı da, kocasının talebesi ile konuşursa, bu mahremlerinden olmaz ve kadın boş olur.
Bu kadın, evinde eğlenen tanıdık ve aralarında mahremiyet olmayan birisiyle veya mahremiyeti bulunmayan, yakın, bir akrabasıyla konuşursa, yine boş olur. Zahiriyye´de de böyledir.
Bir adamla konuşmamaya yemin eden şahıs; başka bir adamla konuşsa; ve : «Ben, bundan başkasını niyyet eyledim,-dese, yemini bozulmaz. «Erkek cinsiyle konuşmam,,, diye yemin etmek bunun hilafmadır. Yâni, yemini bozulur. Muhiyt´te de böyledir.
«Şu gençle konuşmam, diye yemin eden kimse; o genç, ihtiyar olduktan sonra; konuşursa; yemini bozulur. Hâvt´de de böyledir.
«Sabi ile konuşmam,» diye yemin eden kimse; ihtiyar ile konuşsa yemini bozulmaz. Muhıyt´te de böyledir.
«Bir adamla konuşmam,» diye yemin eden kimse; sabi ile konuşursa; yemini bozulur. Zahîriyye´de de böyledir.
«Kadın île konuşursam, kölem hür olsun,» diyen bir kimse» küçük kız ile konuşursa yemini bozulmaz. Şayet : «Eğer, bir kadınla evlenirsem...» demiş olsa da, sabiye ile evlense; yine yemini bozulur. Çünkü, sabilik konuşmamaya mânidir. Yemin ederken sabiye ile konuşmamayı murad eylemez. Evlenmek böyle değiHir. Bahru´r - Râik´ta da böyledir.
Bir kimse, sabi ile veya gulâm ile vsya genç ile veya orta yaşlı ile konuşmamaya yemin etse; bizo göre, şeriatte : Gu-lam : Buluğa erişmeyen demektir Bülüğa erişince genç sayılır ve fetâ denilir. İm ânı Efaû Yûsuf (R.A.)´a göre, genç : Onbeş yazından, otuz yaşına kadar olanlardır. Kehl : ( = orta yaş) ise, otuz yaştan, elli yaşa kadar olandır. İhtiyar, elliden yukarı olandır
Onbeş yaşından aşağı olana genç denmez. Otuz yaşından a-şağı olan da kehl f = orta yaşlı) sayılmaz. Elli yaşından aşağı olana da ihtiyar denilmez.
Bu arada, itibar, saçın ağarıp ağarmamasmadır. Nevâidir´-de : Orta yaş, otuzla kırk arasıdır. İhtiyar, elliden yukarı olandır. Her ne kadar, saçma beyazlık düşmese bile böyledir.
Eğer, bir kimse kırk yaşında olur; sacının da beyazı fazla bulunursa; o da ihtiyar sayılır. Eğer, beyazı çok değilse; ihtiyar sayılmaz. İmâm Muhammed (R.A.)´e göre Gulam : Onbeş yaşından aşağı olandır. Genç ve fetâ: Onbeşten yukarıda bulunandır. Kelıl (= orta yaşlılık) kırk ile altmışın arasıdır. Yalnız, bu arada saçının fazlası beyaz olana da ihtiyar denilir. Her ne kadar yaşı elli olmasa bile böyledir. Yalnız, kırka varmadan, orta yaşlı olmaz; kırkı geçmeden de ihtiyar olunmaz.
Bir kimse : «Filanın oğulunun yetimleri ile konuşmam,» veya «Filanın oğlunun .dulları ile konuşmam,» veya «Filanın oğlunun, evlileri ile konuşmam,» veya «Filanın oğlunun kızları´ ile konuşmam,» diye yemin ederse; bu yeminlerde geçen kelimelerin mânâları şöyledir : : Yetim : Babası ölen ve bülüğa erişmemiş olan kimsedir. Bülüğa erişmişse yetim denilmez. İmâm Muhammet! (R.A.)´e göre de, bu böyledir.
Dul ise : Bu da, kocası cima´ etsin veya etmesin, kocasından ayrılan muhtaç.kadındır. Bu isim, kadından başkasına verilmez. Ve bu isim, ancak, bülüğa erişmiş ve zevcinden ayrılmış olana söylenir. Bu isim, muhtaç ve fakir olmayana verilmez. Evli kadın´a gelince : Caiz olsun, bir nikâhla kendisine cima´ olunan her kadının ismidir. Kocasından zengin olsun, fakir olsun veya bülüğa erişmiş veya erişmemiş olsun, ayrılan kadına verilen isimdir.
Seyyib : Helâl veya haram olarak cima´ olunmuş, kocası var veya yok, küçük veya büyük, zengin veya fakir, her kadına verilen isimdir.
«Sen, benimle konuşmadıkça veya bana söylemedikçe veya benimle konuşana kadar, seninle konuşmam,» diye yemin 3den kimse, o şahısla beraberce selamlaşsa; İmâm Muhammed (R.A.)´e göre, yemini bozulur. İmâm Ebû Yûsuf (R.A.)´e göre, bozulmaz. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Bir kimse : «Mekke´ye giderse, onunla konuşmam,» diye yemin etse-, diğer şahıs da Mekke´ye gitse; yoldan geri, dönse ve yeminden şahıs o zaman konuşsa, yemini bozulur. İtâbiy-ye´de de böyledir.
Bir adam, arkadaşına´: «Kğer, senden önce konuşursam veya evlenirsem kölem hür olsun," dese deT karşılaşınca ayni anda selamlaşmalar veya beraberce evlenseler yemini bozulmaz. Kâfi´de de böyledir.
Yemin eden kimseden, yemin düşer; Ve, bu yemin hükmüyle, ebediyyen yemini bozulmaz. Çünkü, yemin eyleyenin sözü, her zaman yemin olunan sözünden, sonra olmuş olur.
Bir adam karısına : «Eğer, sendan önce konuşursam; sen boşsun,» dediği vakit, karısıdâ ona : «Ben de, sen konuşmadan önce, konuşursam; cariyem hür clsun.» der; bundan sonra, Kocası konuşursa; yemini bozulmaz. Kadının da yemini bozulmaz-
Çünkü, o kocasından evel konuşmarmştır.
Eğer her ikisinin de yemini beraber oimuş olsaydı, lâyık olan yine beraberce konuşmaktı, o zaman, her ikisi de yeminini bozmuş olmazdı. Keza, başka birisine ; «Eğer, senden önce konuşursam; kölem hür olsun,- diyen kimse ile karşılaşmalarda aynı anda selamlaşsaiar yemin edinin yemini bozulmaz. Muhıyt´te de böyledir.
Bir topluluk, bir mecliste, konuşurlarken bunlardan birisi : "Bundan sonra, kim konuşursa; karısı boş olsun.» dedikten sonra, kendisi konuşursa karısı boş olur. Fetâvâyi Kâdîhân´da
da böyledir.
Bir kimse : «AbduUahın çocuğu ile, kim konuşursa; söyle olsun...» der ve yemin edenin de adı Abdullah olursa, bu şahıs, kendi çocuğu ile konuşunca; yemini bozulur. Hulâsa´da da böyledir.
Bir kimse : «Vallahi, filan ile konuşmam, estağfiruüah, inşallah..." dese, îmâm Ebû Yûsuf (R.A.)´e göre istisna etmiş o-lur ve diyâneten yemini bozulmaz. Fetâvâyi Kâdihân´da da böyledir,
İmânı Muhammet! (R.A)´c çnvc bir adanı : Vallahi, bir kimse ile konuşmam; ancak filan ile vey filân ile konuşurum,» dese; onların İkisiyle veya birisyls konuşabilir.
«Hiç bir kimse ile konuşmam yalnız Basralı veya Küfe-li biri ile konuşurum,» diye yemin eden kimse; onlardan birisiyle veya her ikisiyle konuşsa; yemini bozulmaz.
Keza, Küfeli veya Basralı birçok kimse ile konuşsa; yine, yemini bozulmaz, Keza : «İnsanlardan şu iki adam hariç, hiç biriyle kGnuşmam,» diye yemin eylese ve şayet «şu iki adamın lairisi hariç, ebediyyen hiç kimse ile konuşmam,» demiş olsa onlardan ancak birisi müstesna kalmış olur. Eğer, birisiyle konuşursa; yemini bozulmaz. İkisiyle de konuşursa yemini bozulur.
Keza : «Küfeli veya Basralı iki kişiden birisi hariç, hiç bir kimse ile konuşmam,» diye veya «Küfeli veya Basralı olan şu iki kişinin birisi hariç kimse ile konuşmam,» diye yemin eden kimse onlardan birisiyle veya her ikisiyleöe konuşursa, yemini bozulmaz. Muhıyt´te de böyledir.
Bir kimse : «Vallahi, bir kimse ile konuşmanı; yalnız bir kişi, küfeli hariç,» diye yemin etse ve küfeli iki kişi ile konuşsa yemini bozulur.
Şayet : «Kûfeli ehlinden, bir kişi hariç,» demiş olsaydı da; hepsiyle konuşsaydı: yemini bozulmazdı..
Bir kimse .- «Eğer Zeydin oğlu ile konuşursam; karım boş olsun,» der; bir başka adam da : «Amr´in oğlu ile konuşursam; kölem hür olsun,» dedikten sonra; konuşurlarsa; yeminleri bozulur. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
«Filan adam ile konuşmam,™ diye yemin eden kimseye; yemin olunan adam, sevindirici bir haber söylese; yemin eden de, «elhamdülillah» dese; veya üzücü bir haber söylese de, yemin eylende : «înnâlillah,» dese, yemini bozulmaz. Tatahâniyye´-de de böyledir.
Bu şahıs, eğer: «Allah, bize de, sana da ecir versin,» derse; yine yemini bozulur. Hulâsa´da da böyledir.
Bir kimse : «Eğer seninle konuşursam, eve girmem haram olsun; filanca ile konuşmam da,» dediği halde eve girse ve o filanca ile de konuşsa; yemini bozulur.
Şayet : «Filan ile konuşamam da, haram olsun,» demiş ol-saydi; yemininin ikise de bozulmuş olurdu, Tatarhâniyye´de de böyledir.
Bir adam karısına: «Eğer filane ile konuşursan; sen boşsun,» dedikten sonra, karısı çamaşır yıkasa; konuşmaması gereken kadın da : «Temiz yıkadın,» deyince diğeri, o kadını tanısın veya tanımasın «Evet» dese; bu sözlerle; kadın boş olur. Zahîriyyc´de de böyledir.
Aslolan : Gerçekten konuşmak, anlatmak, hitap oylc-mek dudakla olur. İtbiyye´de de böyledir.
Bir adam diğerine : -Eğer, filan adam geldi diye haber verirsen; karım boş olsun.» veya «Kölem hür olsun» der; diğeri de yalandan haber verirse; yemin bozulur ve köle hür olur.
Eğer : «Bana, filan adamın geldiğini haber verirsen...» demiş olduğu halde, o, yalandan haber verseydi, yemin bozulmaz; köle hür olmazdı.
Bir adam, diğerine : «Eğer. karımın evde olduğunu bana haber verirsen; şöyle olsun...» der; o da yalandan haber verirse; yemini bozulur, fiöer : «Karımın evdeki ysrini söylersen,..» der: oda, yalandan haber verirse,- yemini bozulmaz.
Bir adam diğerine : «filan adam, geldi diye veya filan adamın geldiğini müjdelersen, şöyle olsun,» diye yevmin eyîese; diğer adamda yalandan müjdelcse, yemini bozulmaz.
«Eğer filan adamın geldiğini (veya geldi diye) bildirir-sen, şöyle olsun...» diyen bir kimseye; diğer adam, yalan olarak haber verirse; yemin bozulmaz.
Şayet, doğru olarak haber verdiği halde, yemin eyleyen, daha önce filanın geldiğini bilirse! yemin yine bozulmaz.
Fakat, yemin ederken : «Eğer, bana haber vsrırsen...» elemiş olsaydı; bu durumda, yemin eden kimse! diğerinin haber vermesinden önce, o şahsın geldiğini bflse bile,- yemini bozulurdu.
«Eğer bildirirsen..." demekle, «haber verirsen...» demeyi kasdeyiemişss; o zaman da, yemini bozulur, lâyık olan da, hem diyâneten hem de, hükmen kasdını kabul eylemektir. Bir kimse :
«Eğer, bana filan geldi diye, yazarsan» dediği zaman o şahıs, ena yalandan yazsa; mektup yemin eyleyene varsın veya varmasın, yemin bozulur.
Şayet : «Filanın geldiğini, bana yazarsan...» der; o da, yalandan yazarsa; yemin bozulmaz.
Diğer şahıs, yemin eden kimseye, şu şekilde yazarsa : Gerçekten, filan adam geldi. Hakikaten, o adam da mektup yazılmadan önce gelmiş, olsa fakat mektup yazan, onu bilmese; yemin bozulur. .
Bir adam; filanın sırrını filana açmayacağına ebodiy-yen yemin eylese de ya mektupla yazsa veya söylese veya filanın sırrı söylemi diye sorulunca başı ile işaret eylese, yemini bozulur. .
Keza : «Filan adamın, sırrını filan adama ifşa eylemeye-ceğine,» veya «Filanın sırrını, filana bildirmemeye» veya «yerini bildirmemeye» veya «Sırrını gizleyeceğine yemin eyleyen,» veya «sırrını örteceğine yemin eyleyen,» veya «filana işaret eylem ey eceğine» yemin eden kimse; bunlardan birisini yaparsa; yemini bozulur.
Eğer, bunların tamamında, işaretten başka, söylemekle, yazmakla haber vermeyi kasdeyledi ise; Allah ile kendi arasındadır. Hükümde, inanılıp inanılmayacağı hakkında bütün âlimler : «inanılmaz,» demişlerdir.
Sonra da bu şekildeki yemininin kurtuluş yolunu ararsa; çâre şudur : «Biz, yerlerin ve sırların halini söyleyeceğiz Sen, yemin eylediğin adamın yeri ve sırrı olmadığı zaman hayır de ve biz, o adamın yerini ve sırrını söyleyince sus,» denilir. İşte, böyle yapılınca yemin edilenin sırrı ve yeri belli olsada yemin edenin yemini bozulmaz.
Filan kadını çahştırmamaya yemin eden kimse; ona ima eylese ve onu çalıştırsa : (halbuki işaretler büyüklerin halidir.) Kadın çalışsa da, çalışmasa da, yemin eden şahsın yemini, bozulmaz-
Bir adamın sırrını veya yerini diğer bir adama haber vermemeye yemin eden kimse; onu, yazmakla veya mektup yollamakla haber verse; yemini bozulur.
Keza; müjdelememeye yemin eden bir kimse; yazsa veya mektupla müjdelese yemini bozulur.
Şayet, yemin eden kimseye; «Filan adamın sırrı, şu değiîmi veya» yeri, filan yer değil mi denüse; o da, başıyla «evet» diye îmâ eylese; bu bir haber beşaret olmadığından, yemin eyleyenin yemini bozulmaz.
Eğer, baş işareti ili haber vermeyi veya beşaret eylemeyi kasdeylemişse; hem diyâneten hem de, hükmen tasdik olunur.
«Filan adamın malını ikrar eylemem,» diye yemin eden kimse : «Şöyle, şöye mi » denilince: oda başı İle «evet» diye işaret yapsa; yemini bozulmaz.
«Filan adamın, sımm söylemem» diye yemin eden kimse; bu haberi yazmakla; işaret etmekle, yemini bozulmaz.
Şayet : «Filan adamın sırrı şu mu » veya «yeri şura mı » denilince; yemin eden «evet» dese; yemini bozulur.
Bu şekilde, yemin eden kimse; yeminden sonra ahras olsa; konuşmaya kudreti yetişmese; yemini, işaret üzere ve yazmakla olur.
Yalnız, bir her hariç : O da : Bir adamın sırrını konuşmayacağına, veya haber vermeyeceğine, yemin eden kimsenin yemini işaret ve yazmakla bozulmaz. îşâröt ve yazmak ahras olduktan sonra olsa bile böyledir.
«Filan adamı çağırmam» diye yemin eden kimse; onu yazmakla veya mektupla çağırırsa; yemini bozulur. İmâm Muhammet! (R.A.)´e göre, tebliğ, haber menzilindedir. Bu yazmakla da, haber yollamakla da, hasıl olur. Keza, bu hatırlamakda, yazmak ve haber yollamakla hasıl olur.
Bir kimse : «Hangi kölem,´ beni şöylece sevindirirse; hürdür,» dese; kölelerde, birlikte müjdeleseler, hspside hür olurlar.
Eğer, birisi önceden müjdelerse ,o hür olur. Onlarda, birisi haberci yollasa; eğer, haber veren de, yemin eden kimsenin kölesi ise, işte o hür olur.
Eğer, haber veren, haberi kendini gönderen köleye mal ey-lemezse, bu köle, hür olmaz. Muhıyt´ta de böyledir.
Bir kimse, diğerine : «Eğer, bana şu taş altındır veya şu erkek kadındır diye haber verirsen...» diye bir şeye yemin eylese; o da, haber verse şart yerini bulduğundan yemin bozulur. Şayet : «Eğer, bildirir veya müjdelersen...» demi şolsaydi; yemini bozulmazdı. Tatarhâniyye´de de böyledir.
Bir kimse, «filancaya mektup yazmam,» diye yemin ettiği halde, emredip bir başkasına yazdırsa; eğer, yemin eyleyen hükümdar ise, onun emreylenıesi kendi yazması yerinde olduğundan, yemini bozulur. Bedâi´de de böyledir.
Bir kimse : «Kur´âıı´dan sûre okumam,» diye yemin ettiği halde, bir sûreye gözüyle, sonuna kadar baksa; yemini bozulmaz. Bu ,bil - ittifak böyledir. Fetâvâyi Dûmrâ´da da böyledir.
Bir kimse «Filan adamın kitabını okumam.» diye yemin etse de, ona baksa ve kitabın içinde ne olduğunu anlasa; îir.ftm Ebû Yûsuf (R.A.)´a göre, yemini bozulmaz. Fetva da, buna göredir.
Bir kimse : «Filan adamın mektubunu okumam,» diye yemin eylese de, bir satırını okusa, yemini bozulur. Eğer, yarım satır okursa, yemini bozulmaz. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
«Bir süreyi okumamaya» yemin eden kimse; o sureyi okuyup, bir harfini okumasa; yemeni bozulur. Eğer, uzunca bir âyetini okumazsa; yemini bozulmaz. Bedâi´de de böyledir.
«Bir şiire benzetmemeye» yemin eden kimse; o şiirin yarısına benzetse; yemini bozulmaz. Eğer, o yarım beyt diğer bir şiirden bir beyt ise yine yemini bozulmaz. İmâm Muhammet! (R.A.)´e göre farslı bir adam el - hamd sûresini arapça okumamaya yemin eylese de, lalın ile okusa; yemini bozulmaz. Eğer adam fasih kimse ise, o zaman bozulur.
«Yazı okumamaya» yemin eden kimse, yumurta veya başka şey üzerine yazılmış yazıyı okursa ve «ben, kağıt üzerinde olanı okumamayı kast eyledim» derse; gerçek, kendi ile Al-lahu Teâlâ arasındadır. Hükümde bu sözü geçerli olmaz Mu-hıyt´te de böyledir.
«Bugün kur´ân okumayacağım,» diye yemin eden kimse; namazda veya başka yerde okursa; yemini bozulur. Keza : «Rükû´ ve secdeleri yapmayacağım,» diye yemin eden kimse; bunları namazda veya başka yerde yaparsa, yemini bozulur.
Eğer, yemin eden kimse; besmeleyi okur da, sûre-i Nemil´de olanı kast eylerse; yemini bozulur; değilse bozulmaz. Çünkü, insanlar besmeleyi teberrük için okuyorlar; kıraat için okumuyorlar. Fetâvâyi Kât hân´da da böyledir.
Bu şekilde yemin eyleyene çâre Farzları cemaatla kılarsa; yemini bozulmaz; şayet, bir rek´atı kazaya kalır da, onu yalnız kılarsa, yemini bozulur.
Kadın, böyle yemin eylemişse; kocasına veya başka bir mahremine iktidâ eyleyerek kılar ve yemini bozulmaz. Muhıyt-te de böyledir.
Vitir namazını kasdeden kimse; Ramazanın haricinde de, bir başka vitir kılana uyarsa; yemini bozulmaz. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Kur´ân okumamaya yemin eden kimse; Fatiha Sûresini, duâ niyyetiyle okursa, yemini bozulmaz. Zahiriyye´de de böyledir.
Bir kimse : «Eğer Kur´ânm bütün sûrelerinden okursam; sadaka vermek, üzerime borç olsun.»-derse : İmâm Muhammed (R.A.)´e göre bütün Kur´ân üzerine yemin eylemiş olur. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir
Bir adam : «İstersen, yemin üzerime olsun,» der; diğeri-de : «İsterim,» derse; yemin etmiş olur. «Eğer filanla konuşursam yemin üzerime olsun,» diyen de böyledir. Muhıyt´te de böyledir.
Bir kimse, karısına : «Eğer, filan adamın evine gider ve onunla konuşursan, benden boşsun,» der; kadın da, onun evine gitmez; fakat başka bir yerde, o adamla konuşursa; yemin bozulmaz.
«Eğer, filan adamın evine gitmez ve onunla konuşmazsan benden boşsun,» demiş olsa ve evine gitmese, fakat başka bir yerde konuşsa yemini bozulur. Ve karısı boş olur.
Bir kimse, karısına : «Benimle bugün yaptığım filan adama söylemezsen; sen, boşsun.» der; kadın da dediği gibi konuşur fakat, o adam duymazsa; kadın boş olmaz.
«Eğer,-bu gün bana söylemezsen sen boşsun,» der; kadın da söyler; fakat kendisi duymazsa; bu kadın boş olur. Hulâsa´da da böyledir.
Bir adam, kimsenin aybını söylememek üzere karısının talâkına yemin etse; karısı ile konuşurken de : «Filan içki içti ve içki sattı; sonrada tevbe eyledi,» dese karısı boş olur. Sirâcü´l-Vehhâc´da da böyledir.
«Bir sene, konuşmamaya» yemin eden kimse, senin baki kalan günlerinde konuşmaz.
Bir ay konuşmamaya yemin eden kimse; yemin eylediği günden itibaren, bir ay konuşmaz. Kâfî´de de böyledir.
«Aylara, konuşmam» diye yemin eden kimse; İmâm E-bû Hanîfe (R.A.)´ye göre üç ay konuşmaz.
«Seninle, senelerce konuşmam,» diye yemin eden kimse; üç sene konuşmaz. Bu bil - ittifak böyledir. Bedâi´de de böyledir.
«Hin veya zaman konuşmamaya» yemin eden kimse; nefi de olsun, isbatta olsun, altı ay konuşmaz.- (misâl : «Bir müddet veya bir zaman oruç tutacağım.» diye yemin eden kimss-; eğer, bir "zaman tayin eylememişse; altı ay oruç tutar. Eğer, muayyen zamana niyyet etmişse; tasdik edilir. Dehir de, böyledir. İmâm Ebû Yûsuf (R.A.) ve İmâm Muhammed (R.A.)´e göre, niy-yetinde belirli bir azman yoksa; bu müddet altı aydır. İmâm Ebü Hanîfe (R.A) «Dehir nedir Ben bilmiyorum,» demiştir. İhtilaf kelime nekre (= belirsiz) olduğuna göredir. Eğer, marife (= belirli) olursa; bil - icma ebediyet ifade eylerler Tebyin´de de böyledir.
Zamanlara konuşmamaya, yemin eden kimse; İmâm Ebû Hânife (R.A.)´ye göre, altmış ay konuşmaz. Sirâcü´İ - Veh-hâc´da da böyledir.
«Dehirlerce konuşmamaya» yemin eden kimse;, İmâm Ebû Yûsuf (R.A.) ve İmâm Muhammed (R.A.)´e göre en sekiz ay konuşmaz. Tahâyî Şerhi´nde de böyledir.
Ömür boyu konuşmamaya yemin eden kimse: niyeti yoksa, ömrünün sonuna kadar konuşmaz, Eğer, nekre olarak «omren» demişse İmâm Ebû Yûsuf (R.A.)´a göre altı aydır, hin gibi. Eğer, «bir hukup» demişse; bu müddet seksen senedir. Si-râcü´l - Cehhac´da da böyledir.
Asıl´da : Ayın evveli; yansı geçmeden önceki zamandır.
İmâm Ebû Yûsuf (R.A)´a göre, bir adam, «filanca ile, aym evvelinde, günün sonunda konuşmam,» diye yemin eylese ve günün evvelin de, aym sonunda da konuşmam... dese; onboşin-ci ve on altıncı günleri konuşmaz. Hulâsa´da da böyledir.
«Annesiyle, üç yıl konuşmamaya» yemin ve talâk üzere şart eden kimsenin haber yollayarak, annssinin kendinden râzi olmasını ve hakkını helâl etmesini istemesi uygun olur. Hâvî´de böyledir.
İmâm Mulıammed (R.A.)e «Senenin veya aym bu gününde konuşmam,» diye yemin eden kimse;´ seneler veya aylar devreyledikce, o gün, konuşmaz. Tatarhâniyye´de de böyledir.
Bir kimse : «Filan ile, bu senemizde konuşmam, diye yemin etse; muharrem ayını nbaşma kadar, konuşmaz, -yoksa, yemin ettiği andan itibaren bir sene değil.-
Bir adam, karışma : «Eğer, seninle seneye kadar, konuşursam; sen boşsun, git ey Allah´ın düşmanı,» dese; kadm boşanmış olur. Muhıyt´te de böyledir.
Bir kimse : «Vallahi, aydan sonra bir ay, seninle konuşmam,» diye yemin etse işte o, iki ay konuşmama sözü menzilindedir. Keza : «Vallahi, seneden sonra bir sene, seninle konuşmam,» diye yemin etse; «iki sene konuşmam» demiş olur,
Bir kimse : «Vallahi, bu aydan sonra, seninle bir ay konuşmam,» derse; bu şahıs, içinde bulunduğu ayda konuşur; ondan sonraki ayda konuşmaz. Zehıyre´de de böyledir.
Bir kimse : «Vallah; filan adamm geldiği günde, seninle konuşmam,» derse; günün evelinde, o adamla konuşur; günün sonunda da, «gelirse» dediği adam gelirse; yemini bozulur.
Şayet, o gelecek adam günün evvelin gelse de yemin eden şahıs günün sonunda konuşsa; bütün âlimlere göre, yemin bozulmaz. Muhıyt´te de böyledir.
Bir adam : «Filan adamın gelmesinden önceki bir ayda; filan adamla konuşamam,» diye yemin etse ve aym başında «konuşmam» dediği o adamla konuşsa; «gelirse» dediği adam da ,aym son günü gelse; yemini bozulur.
Bir adam : «Vallahi, filan adamm gelmesinden önce, bir ay seninle konuşmam,» dedikten sonra konuşsa; beş gün sanra da,- o adam gelse; yemini bozulmaz. Muhıyt´te de böyledir.
Bir kimse : «Vallahi, bir gün hariç veya bir günden başka, senin, bir ay konuşmam,» diye yemin etse; işte o, niy-yjeti üzerinedir. Eğer, niyyeti yoksa; istediği günü seçebilir. Çünkü, gün nekredir yani belirli değildir
Şayet : «bir gun noksan,» demiş olsaydı, yirmi dokuz gün konuşmaması gerekirdi. Çünkü, ^noksan, bir şeyin sonunda otur* fcâmiu´I - Kebir Şerhi´nde de böyledir.
Bir kimse : «Filan ve filan ile bir gün hariç, bu sene konuşmam,» diye yemin etse; eğer, ikisiyle de ayni günde konuşursa; yemini bozulmaz.
Eğer, birisiyle bir gün, diğeri ile de, başka bir günde konuşursa; yemini bozulur.
Şayet, birisiyle konuştuğu gün, diğeri ile de, konuşda; yemini bozulmaz.
Eğer, belli bir günü istisna eylemişse; birisiyle o belli günde konuşsa da, diğeri ile başka bir günde konuşsa-, yemini bozulmaz.
Ve eğer, bir gün hariç ikisiylede bir ay konuşmamaya yemin eylemişse; eğer, bir günü tayin eyleyerek niyet eylemişse; işte, o gün konuşabilir. Eğer, böyle bir niyeti yoksa, dilediği günü seçer. Muhıyt´te de böyledir
Bir adam, Karısına : «Filan adamla bir gün konuşursam; sen, benden boşsun,» dese; işte o, geceli ve gündüzlü bir gün h az. Şayet, gece veya gündüz konuşursa yemini bozulur.
Eğer Hassaten, gündüzü niyyet eylemişse; hükümde, sözü doğrulanır ve geçerli olur. Kâfî´de de böyledir.
Bu kimse : «Eğer, gece filanla konuşursam veya gece filan gelirse; sen boşsun,» demiş olsa da, gündüz konuşsa; veya adam gündüz gelse; kadın boş olmaz. Çünjtü, gece lügatte gecenin karanlığının ismidir. Burda örf yoktur. Bedâi´de de böyledir.
Bir adam, karısına : «Eğer filan ile konuşursam; sen boşsun; yalnız filanın gelmesi-veya gelene kadar müstesna veya filan izin verene kadar müstesna» dediği halde konuşursa; kadın boş olur. Eğer , adam geldikten veya izin verildikten sonra konuşursa; kadın boş olmaz.
Keza : «Eğer filan ile konuşursam; sen boşsun; ancak filan gelirse müstesna,» der ve o adam ölürse; yemin, İmâm Ebû Ha-nîfe (R.A.) ve İmam Mulymımed (R.A.)´e göre düşer. Kâfî´ds de böyledir.
Bizzat, bir gün, bir adamla konuşmamaya yemin eden kimsenin yemini, o güne aittir. Gecesi beraber değildir. Tahâvî Şerhi´nde de böyledir.
Bir kimse : «Günlerce onunla konuşmam,» diye yemin ettiği zaman; İmâm Ebû Hanîfe (R.A.)´ye göre, on gün konuşmaz. Hidâye´de de böyledir.
«Günlerce onunla konuşmam,» diye yemi neden kimse : Cami Kitabına göre üç gün üzerine yemin etmiş sayılır, «Bunun hilafı, söylenmemiştir. Sahih olan da budur.» denilmiştir.
«Çok günler, onunla konuşmam,» diye yemin eden kim-, se; on gün üzere, yemin etmiş sayılır. Bu, İmâm Ebû Hanîfe (R. A.)´nın kıyasında böyledir. Bedâi´de de böyledir.
Bir adam: «Seninle, her gün konuşursam; şu yemin üzerime olsun,» dese de, onunla, iki gün konuşsa, iki yemini bozulmuş olur. Şayet, her iki günde konuşursam demiş olcaydi, bir yemini bozulurdu. Tatarhâniyye´de de böyledir.
Bir adam: «Onun şu günlerinde, filan adamla konuşmayacağım,» diye yemin etmiş olsa; İmâm Ebû Yûsuf (R.A.)´e göre, o, üç gün konuşmaz. Şayet, «bütün günlerinde konuşmayacağım.» demiş olsaydı; ömür boyu konuşamazdı. Fetâvâyi Kâdi-hân´da da böyledir.
«Seninle, on gün konuşmayacağım,» diyen kimse; bu sözü, Cumartesi gününde söylediyse, iki cumartesi konuşmaz. Çünkü, on günün içinde, cumartesi günü, iki defa dolanmaz Keza : «Seninle, cumartesi günü, iki günü, iki gün konuşmam» dese; iki cumartesi günü konuşmaz. Çünkü, cumartesi günü, iki gün olmaz ve iki günde iki cumartesi arka arkaya gelmez; onun muradının, iki defa, cumartesi günleri konuşmak olduğu anlaşılır.
«Eğer, cumartesi günü, üç gün konuşmam; seninle,» diye yemin eylemişse; o üç günün hepsinin de, Cumartesi günleri olması gerekir. Câmiu1! - Kebîr Şerhi´nde de böyledir.
Bir kimse : «Onunla bir gün bir sene, bir gün, konuşmam.» veya «Bir sene, bir gün, konuşmam,» der; eğer aynı günü niyyet eylemişse; bütün sene, o güne tesadüf eden günde konuşmaz.
Şayet, bir şeye niyyet eylemişse; sene boyu haftanın cum´a günü konuşmaz.
Eğer, bir cum´a konuşursa; yemini bozulur. Itâbiyye´de de böyledir.
Filan adamla, on güne kadar konuşmamaya yemin eden kimsenin yeminine onuncu günde girmiş olur. Fetâvâyi Kâdî-hân´da da böyledir
«Onunla bugün veya yarın konuşmam,» diyp yemin eden kimse, bu gün veya yarın konuşsa; yemini bozulur. Itâbiyye´de de böyledir.
«Vallahi; onunla, bugün ve yarın konuşmam,» diyen kimse : o günün kalan kısmıyla; yarın, konuşmaz. Aradaki gece ise, yeminin içine girmez. Bedâi´de de böyledir.
«Onunla, bugün ve yarın ve öbür gün, konuşmam,» diye yemin eden kimse; gecede olsun, gündüzde olsun, bir tek söz söyleyemez. Şayet, «Bu günde, yarın, öbür günde, konuşmam.»
demiş olsaydı; o üç günde, ayrı ayrı konuşmadıkça yemini bozulmazdı. Ve gece konuşsa bile yine yemini bozulmazdı. Ksrder"nin Veçîzi´nde de böyledir.
İmâm Muhammed (R.A.)´e göre «Filan adamla, iki gün arasında bir gün konuşmam,» diyen kimse; bir niyyeti yoksa; işte o, «vallahi, onunla bir gün konuşmam» diyen gibidir. Muhiyt´te de böyledir.
Eğer, gece : «Onunla, bir gün konuşmam,» derse; O andan, güneş batana kadar, konuşamaz Itâbiyye´de de böyledir.
Eğer, yemininden sonra, şafak yeri ağarmadan, konuşursa; sahih kavle göre, yemini bozulur. Muhiyfte de böyledir.
Şayet gündüz : «Onunla, gece konuşmam/, derse; o andan itibaren, fecrin tulûuna kadar, konuşmaz. Itabiyye´de de böyledir.
Günün bazı kısımmda : Onunla bir gün konuşmamaya yemin eden kimsenin yemini, o andan itibaren, yemin eylediği dakikaya kadar, gece ve gündüz devam eyler.
Keza, gecede iken : «Gece konuşmam,» diye yemin edenin yemin müddeti, o dakikadan itibaren, gelecek gecenin o anma kadar, gündüzde dahil olmak şartıyla devam eyler. Bedâi´de de böyledir.
«Vallahi, seninle, bir gün ve birgün konuşmam,.» veya «iki gün konuşmam,» diyen kimse; aralardaki gecelerde de konuşamaz.
Şayet : «Seninle, bir gün ve iki gün konuşmam,- dese; üçüncü gün sona erince, yemin de nihayet bulur. .
Eğer : «Seninle, bir gün, iki gün değil, konuşmam,» der ve üçüncü 1 gün, konuşursa; yemini bozulmaz.
Bir kimse gecenin yarısında veya gündüzün ortasında: «Vallahi, seninle, iki gece konuşmam,» demiş olsa! yarının ayni saatma kadar da, konuşmasa; yemini bozulmaz.
«Filan adamla, otuz gün konuşmam diye yemin ettiği zaman, yemin eylediği andan itibaren, otuzuncu günün batışına kadar konuşmaz. Muhıyt´te de böyledir.
Günün bir kısmında .- «Vallahi bugün, onunla konuşmam,« diyen kimse; o günün geride kalanı kadarında, konuşmaz. Şayet, geceleyin yemin eylemişse; yarının gün batınıma kadar konuşmasıyla yemini bozulur. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Gündüzleyin : «Bu gece konuşmam,» diye yemin eden kimsenin yeminine, o günün kalan kısmı dâhil olmaz. Bu yemin, geceye mahsusdur.
«Gecenin evvelinde, niyyeti olmaksızın : «Bugün konuşmam,» diye yemin eden kimsenin; yemini geçersizdir.
Eğer, gecenin sonunda yemin eylemiş olsaydı, işte o, gelecek günde,, konuşamazdı.
«Vallahi, filan adamla, günlerimin birisinde, konuşurum veya günlerimin birinde veya ikisinde çıkarırım veya günlerim de çıkarırım,» dese işte o kimse, o gün ve gece de dâhil olmak üzere, on günden az bir zamanda konuşur veya çıkarırsa yemin yerini bulmuş olur. Eğer, on gün geçene kadar konuşmaz veya çıkarmazca; yemini bozulur. Muhıyt´te de böyledir.
Üç gün konuşmam! yalnız, bu gün hariç, diye yemin eden kimse! o günden sonra, iki gün konuşmaz. Şayet : «Bu günden gayri veya bugünden başka,» demiş olsaydı, bu durumda, üç gün konuşmazdı. Itabiyye´de de böyledir.
«Filan adamla, bu evde olduğu müddetçe, konuşmam.» diye yemin eden kimse, o adam, o evden eşyalarını çıkardıktan sonra, gelse ve o zaman konuşsa; yemini bozulmaz. Muhıyt´te de böyledir.
Keza : «Evde durduğu müddetçe» dese, yine böyledir. İzah -da da böyledir.
«Bağdad´da kaldığım müddetcs, seninle konuşmam,» diye yemin eden kimse; kendisi bizzat Bağdat´tan çıkınca; yemin kalmaz. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
«Şu elbise üzerinde olduğu müddetçe, filan adamla konuşmam,» diye yemin eden kimse; o adam, o elbiseyi çıkarıp tekrar giydikten sonra, konuşursa; yemini bozulmaz. Şâyct : "Şu elbise, üzerinde olduğu halde, konuşmam,» diye yemin etse ve
o adamda, o elbiseyi çıkarıp tekrar giydikten sonra konuşsaydı; yemini bozulurdu. Muhıyt´te de böyledir.
Bir kimse, karışma : «Vallahi, annen baban sağ iken, seninle konuşmam,» dese de, onlardan birisi öldükten sonra konuşsa; yemini bozulmaz. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
İmâm Ebû Yûsuf(R.A.)´e göre, ayakta duran bir adam hakkında : «Vallahi, şu adamla konuşmam,» dese ve «onun, a-yakta olduğu müddeti niyyet eylese» ve ayakta ikende konuşmasa; niyyeti geçerli değildir.
Şayet : «Şu ayakta durduğu müddetçe,» demiş olsaydı; kendi ile Allah arasında olurdu. Muhıyt´te de böyledir.
Bir kimse : «Ebediyyen, elbette konuşacağım,» diye yemin ettiği adamla karşılaştığı, müddetçe, devamlı konuşacaktır. Eğer : «Ebediyen konuşmayacağım,» demiş olsaydı; konuştuğu zaman yemini bozulurdu. îzâh´ta da böyledir.
«Filan adamla, hac dönüşüne kadar konuşmayacağım,» diye yemin eden kimse; hacdan bir kişi geldikten sonra, konuşursa; yemini bozulmaz. -
Keza «Hasad zamanına kadar, filan adamla konuşmayacağım,» dese de; bir kişi hasad yapsa; yemini sona ermiş olur.
«Kar olmadığı müddetçe, konuşmam,» diye yemin eden kimse; eğer, kar yer yüzünde olmadığı müddeti niyet eylemişse; hakikaten, kar, yer yüzünde oldukça; konuşamaz. Eğer yemin e-den kimse, kendi bulunduğu yeri şart koşmuşsa; -başka beldeyi değil,- yemin eden kimsenin beldesinde, kar olmadığı müddetçe, yemini geçerli olur. Kar´m olması demek, kar´m gökte u-çar olması veya duvar veya ağaç üzerinde bulunupta yerde ka-rar etmemiş olması demek değildir. Kar´m, yerde mevcut olması demektir. Eğer, kar´m yağma zamanını niyyet eylemişse; kar yağma zamanı gelene kadar konuşmaz.
«Hac mevsimi gelene kadar, filan adamla kosmşmam,» diye yemin eden kimse. İmâm Muhammed (R.A.)´e göre kurban bayramı sabahı konuşur. İmânı Ebû Yûsuf (R.A.)´s göre ise, arefe günü güneş batınca konuşur. Muhıyt´te de böyledir.
«Filan adamla yaza veya kışa kadar konuşmam,» diye yemin eden kimse; bulunduğu beldede yaz veya kış tanınan zamana kadar konuşur. Kış, kalın elbiselerin giyildiği; yaz ise, ince elbiselerin giyildiği zamanlardır.
Kadir gecesi avama göre, Ramazanın yirmi yedinci gecesi-dir. Ariflere göre, ihtilaflıdır. İmâm Ebû Hanîfe (R.A.)´ye göre ileri ve geri gider. İmâmeyn´e göre ise gitmez.
Bu ihtilâfın faydası : «Bir adam, Ramazan geçene kadar, filan adamla konuşmam,» diye yemin etse; İmâm Ebû Hanîfe (R. A.)´ye göre, eğer Ramazmm bir günü geçtikten sonra yemin ey-lediyse gelecek senenin ramazanıda çıkana kadar konuşamaz.
İmâmeyn´e göre, ikinci ramazanın, birinci günü geçtikten sonra konuşabilir.
Eğer, Ramazan girmeden önce yemin eylemiş olsaydı; o Ramazan çıkınca konuşabilir. Fetva İmâmın kavline göredir. Kerderî´nin Vecîzi´nde de böyledir.
Bir kimse : «Filan adam ile konuşursam; cum´a veya perşembe günü kazancımın tamamı sadakadır.» dese; o iki günde, mâlik olduğunun tamamını tasadduk eyler.
Bir kimse : «Cum´a günü konuşmam,» diye yemin etse; niyyeti de olmasa; hafta´nm cum´a günlerini Itonuşmaz. Eğer, iki cum´a demiş olsaydı, işte o, iki cum´a günleri iki hafta konuşmazdı.
Şayet, üç cum´a deseydi, işte o, yemin eylediği günden itibaren, yirmi bir gün konuşamazdı.
.Eğer, yalnız cum´a gününü niyyet eyledim,» derse; bu sözü,, hükümde geçerli olmaz. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
«Vallahi, seninle bu Cum´a konuşmam," diye yemin eden kimse; cum´anm dışında kalan günlerde, konuşur.
«Seninle perşembe günü veya pazar günü veya pazartesi günü konuşmam,» diyen gibi...
Bu, niyyetinin yalnız cum´a gününe olduğuna göredir. Eğer, cum´a derken, bütün haftanın günlerini niyyet eylemişse; bu niyyetine göre haftanın hiç bir gününde konuşamaz. Muhıyt´te de böyledir.
«Vallâh, seninle, nıâlura cum´a günü konuşmam,» diye yemin eden kimse; diğer günlerde konuşur. Zira, cum´a bilinen bir günün ismidir. Bedâi´de de böyledir.
Bir kimse : «Filanla, şu zamana kadar konuşmam,» diye vemin edince; eğer, niyetinde, «bir zaman» varsa; (on saata kadar, on güne kadar, on aya veya on yıla kadar gibi...) bu kimse, niyyetine göre, amel eder. Eğer, böyle bir niyyetî yoksa, bir gün konuşmaz.
«Filanla, ebediyyen konuşmam,» diye yemin eden veya «ebediyyen» demeyip de, «konuşmam» diyen kimse; ebediyyen .konuşamaz. Her hangi bir vakit konuşsa; yemini bozulur. Ze-hıyre´de de böyledir.
«Filanla, ebediyyen konuşmam,» diye yemin eden kimse, o adam Öldükten sonra, konuşsa; yemini bozulmaz.
«Uzun müddet konuşmam,» diye yemin eden kimse; eğer, bir zamana niyyet eylemîşse; o öyledir. Eğer, niyyeti yok sa; işte o, bir ay bir gün konuşmaz. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böy-ledir
Bir kimse : «Yakın zamana kadar, seninle konuşmam,» diye yemin etmiş olsa; bir aydan bir gün noksana kadar, konuşmaz. İmâm Ebû Hanîfe (R.A.)´ye göredir. Bunun hilafını
söyleyen de olmadı. Eğer, bir aydan fazlaya niyyet eylemişse öyle olur.
Uzak zamana kadar, konuşmamaya, yemin eden kimse; İmâm Ebû Hanîfe (R.A.)´ye göre bir aydan fazla zaman konuşmaz.
İmâm Ebû Yûsuf (R.A.)´a göre «serîan» diye yemin eden kimse; -niyyeti yoksa- bir aydan bir gün noksan, konuşmaz.
Eğer niyyeti varsa; ona göre hareket eder. «Acilen- derse; bu bir aydan azdır.
«Acilen- derse: bu; bir aydan çoktur.
«Bıd´a aşere yevmen.» derse, on üç gündür. Eğer : -Fazlaya niyyet eyledim.´ derse; oudokuz güne kadar, sözü kabul ediliir., Tatarbâniyye´de de böyledir.
Bir kimse, bir köleye : «Senin efendinle konuşmam,» di-, ye yemin etse; o köleninde, iki efendisi olsa (biri yüksek, biri engin adam olsalar,) — eğer niyyeti yoksa; biri ile konuşunca, yemini bozulur.
Keza : «Dedenle konuşmam,» diye yemin eden kimse; hem baba, hem de ana tarafından olan dedeleri ile konuşamaz. Meb-sût´ta da böyledir.
Bir kimse, diğerine : «Seninle, senenin yakınına kadar konuşmam» derse; altı ay ve bir gün, konuşmaz. Hulâsa´da da böyledir.
Bir kimse, diğerine : «Ey filan! Vallahi, seninle on gün konuşmam;vallâhi, seninle dokuz gün konuşmam; vallahi, seninle sekiz gün konuşmam,» dese; yeminin ikisi bozulmuş olur; üçüncüsü kalır. Eğer, sekiz gün içinde konuşursa; o yemini de bozulur.
Keza, eğer : «Vallahi, seninle sekiz gün konuşmam; vallahi, seninle dokuz gün konuşmam, vallahi, seninle on gün konuşmam,» dese; yine yemininin ikisi bozulmuş, üçüncüsü kalmış olur, Eğer, on gün içinde konuşursa o yemini de bozulur. Meb-sût´ta da böyledir.
İmâm Muhammed (R.A.)´e göre : Bir,adam -. Filanla bir günde her konuşmamda, Allah için bir dirhem sadaka vermek, üzerime vacip olsun; iki günden, her konuşmamda, iki dirhem-, üç günde, her konuşmamda, üç dirhem; sadaka vermem, vacip olsun. Dört günde, her konuşmama dört dirhem; beş günde, her konuşmamda, beş dirhem; sadaka vermem üzerime vacip olsun,» dedikten sonra; dördüncü ve beşinci günlerde konuşsa; onun, otuz dirhem sadaka vermesi lâzım olur. Eğer, birinci gün veya diğer günlerden birinde iki defa konuşmuş olsaydı, otuz dirhem sadaka vermesi gerekirdi. En doğrusunu ancak Al-lahu Teâlâ bilir. [17]
8- ALIM - SATIM, EVLENME VE BENZERLERİ HAKKINA YAPILAN YEMİN
Satın almamaya veya satmamaya veya icarlamanıaya yemin eden kimse; bu işler için vekil tâyin ederse; yemini bozulmaz. Ancak, başkasına da, emretmemeye niyyet eylemişse-, o takdirde, yemini bozulur. Kâfide de böyledir.
Bir kimse, «evini satmamaya» yemin eylese de., onu, karısının mehrine karşılık verse; yemini bozulur.
«Şu kısrağı satmam» diye yemin eden bir adamın kısrağım, birisi, alır bedelini kısrak sahibim verir; o da razı olursa; yemini bozulmaz Cevahur´l - Ahlatî´de de böyledir.
Bir kimse : Şunu, bir kişiden almam,» diye yemin etse ve «almam» dediği şeyi, iki kişiden alsa, yemini bozulur.
Bir kimse : «Elbise almam,» diye yemin etse, fakat bir şeye de niyyet eylemese; kürk, veya palto veya entari alsa, yemini bozulur. Eğer mesh veya sergi veya baş beresi veya halı, hasır alırsa; yemini bozulmaz.
Namaz caiz olacak kadar, - örtünebileceği - elbise alırsa; yemini bozulur. Kerderî´nin Vecîzi´nde de böyledir.
Kadına elbise almamaya yemin eden kimse; ona, bir baş Örtüsü alsa, yemini bozulmaz.
Bir kimse : «Filan adamdan, birşey satın almam» diye yemin etse-, yemin olunan da, ona bir elbise teslim eylese; yemini bozulur. Zahiri yy e´dede böyledir.
Hizmetçisi kıza, «taze elbise almamaya» yemin eden bir kimse, (yeni, örfde yıkanmamış olan elbisedir) onu alamaz. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
«Yiyecek almam,» diye yemin eden bir kimse; buğday satın alsa; âlimlerimize göre, yemini bozulur. Hâvfde de böyledir.
«Şu dirhemlerle, ekmek satın almam, »diye yemin eden kimse; önce o dirhemleri, ekmekçiye vermezse; yemini bozulmaz.
Cami´ Kitabında ise : «Yemin, o dirhemlere izafe edildiğinden dolayı ister önce ekmeği alsın; ister önce dirhemleri versin-yemini bozulur.» denilmiştir. Kerderî´nin Vecîzi´nde de böyledir.
«Arpa satın e nam,» diye yemin eden kimse; buğday satın aldığı halde, onun içinde arpa dâneleri de bulunsa; yemini bozulmaz. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
«Küp almam,» «Odun almam,» «Kamış almam.» diye yemin eden kimse; bir ev satın alsa da; o evde, bunlar da, bulunsa; yemini bozulmaz.
«Hurma meyvesi almam,» diye yemin eden kimse; bir yer alsa da; o yerin içinde, hurma ağacı ve o ağaçta da hurma bulunsa; müşterinin şartı hurma meyvesi olduğundan, yemini bozulur.
Keza : «Baklasatm almam,» diye yemin eden kimse; bir yer alsa da, içinde bakla bulunsa; yemini bozulur. Satışa baklada dahil olduğu için böyledir.
«Et satın almam,» diye yemin eden kimse; sağ bir koyun satın alsa; yemini bozulmaz. Keza «Zeytin yağı satın almam,» diye yemin eden kimse- zeytin satın alsa; yemini bozulmaz.
«Kamış satın almam,» diye yemin eden kimse; kamıştan yâ-i pılmış sepet satın alsa yemini bozulmaz.
«Kuzu satm almam,» diye yemin eden kimse; bir koyun alsa da, oda kuzulasa; yemini bozulmaz.
«Küçük köle satın almamaya» yemin eylese de; aldığı Câriye doğursa; yemini bozulmaz. Bedâi´de de böyledir.
«Ağaç satm almam,» diye yemin eden kimse; bir yer satın alsa da, crdada ağaç bulunsa; yemini bozulmaz. Zahîriy-ye´de de böyledir.
«Duvar, satm almam,» diye yemin eden bir kimse; yapılmış bir ev satın alsa; istihsanen, yemini bozulur.
Hurma ağacı, satm almamaya,» diye yemin edan bir kimse; bir duvar satın alsa da, onun içinde hurma ağacı bulunsa yemini bozulur.
«Yün satm almamaya» yemin eden kimse; bir koyun satm alsa da, onun üzerinde, yün bulunsa; yemini bozulmaz. Fetâvâyi kâdîhân´da da böyledir.
«Yün satın almamaya» yemin eden kimse yünlü deri satm alsa; yemini bozulmaz. İmâm Muhammed (R.A.)´e göre ise, bozulur. Itâbiyye´de böyledir.
Bir kimse, süt satın almamaya yemin etmiş olduğu halde, memesinde süt bulunan, bir koyunu satm alsa; yemini bozulmaz.
Koyun kuyruğu, satın almamaya yemin eden kimse; kesilmiş bir koyun satın alsa; yemini bozulur. Fetâvâyi Kâdîhân´da da bğyledir
Bu meselelerde aslolan : Yemin olunan, yemin olunmayana, tâbi olarak satm almıyorsa; yemin bozulmaz.
Eğer, kasdinde dahil ise, yemin bozulur. Zehıyre´de de böyledir.
«Et satın almam» diye yemin eden kimse; bir baş satın alsa; yemini bozulmaz. Hulâsa´da da böyledir.
«Baş satın almam,» diye yemin eden kimse, İmâm Ebû Hanîfe (R.A.)´ye göre sığır ve davar basma yemin etmiş olur. İmâmeyn´e göre, yalnız, davar başına yemin etmiş sayılır. Bu ihtilaf, o, asrın ve zamanın ihtilafdır.
«İç yağı satın almam,» diye yemin eden kimse; karın yağı satm alsa, yemini bozulur.
Şayet, sırt yağı satm alsa, (o yağın eti bitişiktir. Şemsü´l -Eimme Serahsî´ye göre yemini bozulmaz. Muhıyt´te de böyledir.
Bir adam : «Vallahi ben bu paralarla etten başkasını satın almam,» dediği halde, o paraların bir kısmı ile et; bir kısmı ile de, başka şey satm alsa ; — hepsine etten başka şey almadıkça— yemini bozulmaz.
Bir kimse : «Vallahi, bu paralara etten başka şey satıh almam» desede, paraların bir kısmı ile etten başka şey satın alsa; kıyasta yemini bozulmaz; istihsânda ise bozulur.
Bir kimse, yün veya kıl almamaya yemin eylese; bu kimse, mamul olmayan üzerine yemin etmiş sayılır. Yünden veya kıldan yapılmış heybe, çuval satın almakla, yemini bozulmaz. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
«Yağ satın almam,» diye yemin eden kimse; insanlarca, yağ, denilmesi âdet olan şeye yemin etmiş sayılır. Bu kimse, sütleğen otundan çıkarılan yağı satın alsa; yemini bozulmaz.
Bu kimse kaynamış zeytin yağı satın alırsa; yemin eylerken niyyeti olmasa bile yemini bozulur. Bedâi´de de böyledir.
Benefseç denilen veya hatmi denilen şeyleri satın almamaya yemin eden kimse; bunların yağım satın alsa; bizim örfümüze göre, yemini bozulmaz. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
«Filan adamı satın almam,» diye yemin eden kimse; onun emiriyle, onun küçük oğlunu veya izinli kölesini satın alsa; yemini bozulmaz. Itâbiyye´de de böyledir.
Bir kimse : «Şu şeyi, senin için alacağım,» diye yemin edip, onun için alsa; sonra da, onu satıcıya geri verse; yemini yerine gelmiş olur. Kerderî´nin Vecîzi´nde de böyledir.
Bir kimse : «Filan adamı satın alırsam; işte, o hürdür,» dese ve onu bir başkası için satın alsa; yemini yerine gelir mi
İmâm Muhammed (R.A.)´den. Fakıyh Ebû Bekir Belhî´nin rı´vâyet ettiğine göre, o : «Yemini yerine gelmiş olmaz. Doğrusu da budur.» buyurmuştur. Zehıyre´de de böyledir.
«Filan adamın, kölesini satın almam,» diye yemin eden kimse, o şahsın evini kölesi ile birlikte kiralasa; yemini bozulmaz. Zahîriyye´de de böyledir.
Bir kimse : «Şu köleyi, satın almam,» diye yemin eder; o köleyi olmak için kimseye de emir vermez; yemin eden, başka bir köle satın alıp ona, ticâret yapması için izin verir, o da, yemin olunan köleyi satın alır ve o köle de yemin edenin olursa; yeminin şartı bulunmadığı için, yemin bozulmaz. Hulâsa´da da böyledir.
«Kadın satın almam,» diye yemin eden bir kimse; küçük bir cariye satın alsa; yemini bozulmaz, Zahîriyye´de de böyledir.
Bir kimse, on adet cariyeye, baksa da : «Eğer ben, bunlardan bir câriye satın alırsam; işte o hürdür.» der ve onlardan, bir cariyeyi başka birisi için satın aldıktan sonra; onu kendisi için alsa; ıtk olunmuş olmaz.
Şayet, iki cariye alır da, birisi başkası için; birisi de kendisi için olursa; bunların birisi de ıtk olmuş ( = âzad edilmiş) ol. maz. Zahîriyye´de de böyledir.
«Câriye satın almam,» diye yemin eden bir kimse; yaşlı birisini veya süt emzirtmek için birisini satın alsa; yemini bozulur.
«Filan yerli, köleleri satın almam,» diye yemin eden kimse; yemini üzere, oralı köleleri alamaz.
Bir-kimse : «Horasanlı olanı almam,» diye yemin ettiği halde; Horasan şehrinden değil de, Horasana mensup olanı satın alsa; yemini bozulmaz. Hulâsa´da da böyledir
Bir adam yüzbeş dirheme, üç hayvan satın aldıktan sonra «birisini,- otuz beş dirheme aldım,» diye yemin etse; yemini bozulmuş olur.
İki kişinin, ortak seksen koyunu olsa ve onlardan birisi: Ben, kırk tanesine sahip değilim,» diye yemin etse yemini bozulmuştur ve ona zekât gerekir. Kerderî´nin Vecîzi´nde de böyledir.
Bir adam, erkek bir köleyi bin dirheme satın almak istese; ve o kölenin sahibine bin dirhemi verse-, sonrada yemin edip : «Eğer, ben bu köleyi, bu bin dirheme satm alırsam.; işte, bu bin dirhem, fakirlere sadaka olsun.» der; kölenin sahibi de: «Eğer, ben bu köleyi, bu bin dirheme, satarsam; işte o bin dirhem fakirlere sadaka olsun,» dedikten sonra; kölenin sahibi, o köleyi, obin dirheme satarsa, işte, o bin dirhemi, alıcı değilde, satıcının fakirlere tasadduk etmesi gerekir. Tatarhâniyye´de de böyledir.
«Eğer, bir köleye sahip olursam, işte o hürdür,» diyen kimse; yarım köle satın alsa; sonra onu satsa; sonrada geri kalan yansını satın alsa; kendinin olan yansı azad olmuş olmaz.
«Eğer bir köle satın alırsam,» demiş olsaydı; mes´ele aynısı olsaydı, kölenin yansı azad edilmiş olurdu. Bu, muayyen olma-, dığı zamandadır. Eğer, köle muayyen olursa; (mesela : Şu köleye sahip olursam demiş olsa.) İşte o satın alma gibidir. Yarısı azad olmuş olur. Dirhemler de, böyledir.
Şayet : «İkiyüz dirheme sahip olursam; onu, Allah için tasadduk etmek üzerime vacip olsun,» der; yüz dirheme sahip olduktan sonra; bir yüz dirheme daha sahip olursa; gayrı muayyende tasadduk gerekmez; muayyende ise, gerekir.
Satın alma mes´elesinde : «Ben tamamını kasdeyledim.»´ derse; bu sözü hükmen geçerli olmaz; diyâneten sözüne inanılır. Hulâsa´da da böyledir.
İki adam : «Eğer satm alırsak, veya sahip olursak; kölelerimizden birisi hür olsun,» derler ve ikisi ortaklaşa bir köleye sahip olurlar veya onlardan birisi satın alır; diğeri de, satarsa,- satın alanm yemini bozulur,
«Elli dirhem hariç, paraya sahip olsam...» dese de; ancak yirmi dirheme sahip olsa; yemini bozulmaz. Eğer olli dirheme; ve on dinara sahip olursa; veya otlakta otlayan hayvanları veya ticâret eşyaları bulunursa; yemini bozulur.
Eğer elli dirhemle birlikte, ticaret için olmayan arsaya veya eve sahip olursa; yine yemini bozulmaz. Çünkü, onun muradı örfte zekâtı verilecek olan maldır, Kerderî´nin Vecîzi´nde de böyledir,
Bir kimse, altın veya gümüş almamaya yemin edince; bunların içine, altın parçası, dirhemler ve dinarlar da girer, Ebû Yûsuf (R.A.)´e göre; İmâm Muhammed (R.A) ise : «Dirhemler ve dinarlar girmez,» demiztir.
Altm yüzük satın alırsa; yemini bozulur.
Keza, gümüşle tezyin edilmiş kılıç alsa da, yemini bozulur. Kılıçta veya kemerde bulunan, altın veya gümüşü bunlarla birlikte satın alırsa; bedeli altın veya gümüş yahut buğday veya başka şey olursa yemini bozulmaz.
Bir kimse; «demir satın almamaya» yemin ederse; mamul olsun olmasın demirlerle silahlar bu yemine dahil olurlar.
İmâm Muhammed (R.A.)´e göre, demircinin sattığı dâhil o-lur. Kılıç gibi, biçak gibi zırh gibi silahlar dahil olmaz. Bazı âlim7 îer : «Bizim örfümüze göre, çiviler ve anahtarlar satın almakla., yemini bozulmaz.» demişlerdir.
Bakır ve benzerleri de, demir menzilindedirler.
«Bakır satın almam,» diye yemin eden kimse; bakırdan mamul olanları da alamaz.
Bakır paralara gelince İmâm Ebû Yûsuf yi.A.)´a göre, bunlar da, yemine dâhildir. İmâm Muhammed (R.A.)´e göre, bu yemine dahil değildir.
«Demir almamaya yemin eden kimse; bir demir kapı satın alsa; onda da demir az bulunsa; Nevâdir Kitâbı´nda : «Alması caiz değildir; eğer, alırsa, bey´i caiz olur. Yemini bozulur.» denilmiştir.
Yüzük kaşı satın almamaya yemin eden kimse; kaşlı bir yüzük satın alsa; —bu kaşın bedeli, halkanın bedelinden eksik olursa, —yemini bozulur.
«Yakut almamaya» yemin eden kimse; kaşı yakut olan bir yüzük satm alsa; yemini bozulur.
«Cam almamaya» yemin eden kimse; kaşı cam olan bir yüzük aîsa; eğer, kaşın bedeli, halkanın bedelinden eksik olursa; yemini bozulmaz; fazla olursa; yemini bozulur. Fetâvâyi Kâdî-hân´da da böyledir.
«Saç kap almamaya» yemin eden kimse bir ev satın alır; onun kapusu da saç olursa; yemini bozulur.´ Hulasâ´da da böyledir. [18]
Bu Konu İle İlgili Bazı Meseleler ;
«Şu kadını nikahlamam» diye yemin eden kimse; o kadını, fâsîd nikahla nikahlarsa; ister, şahitsiz olsun isterse, şahit tam olmasın; veya benzeri olsun; işte onun yemini bozulmaz. Si-racü´I - Vehhâc´da da böyledir.
«Bir kadın nikahlarsam; kölem hür olsun,» diyen; caiz olarak veya fâsid olarak; bir kadın nikahlarsa; kölesi hür olur. Bu istihsalidir.
Eğer sahih nikâha niyyet eylemişse; hem diyâneten hem de hükmen sözüne inanılır,,
Eğer, istikbâlde, fâsid nikâha niyyet eylemişse; hükmen sözü doğrulanır.
Eğer, mecaz olarak niyyet eylemişse; caiz nikâhlada olsa. ini bozulur. Câmiu´l - Kebir Şerhi´nde de böyledir.
«Nikahlanmam,» diye yemin eden bir kimseyi, bir başkası nikahlarsa; eğer, başkasının nikahlaması yeminden önce olur; yemin eden de, iznini (sözle veya fiille) yeminden sonra vermiş bulunursa; yemini bozulmaz.
Eğer başkasının nikahlaması yeminden sonra olursa; izin verilmiş olmadıkça, yemin bozulmaz.
Eğer, yemin eden kimse; başkasına kendini nikahlamak ü-zere; sözle izin verdiyse muhtar olan kavle göre yemini bozulur. Eğer, fiille izin verdiyse (meselâ : Mehrini göndermek ve emsali gibi,) İmâm Muhammed (R.A.)´e göre, yemini bozulur. Âlimlerin ekserisi, bu görüştedirler. Fetva da bunun üzerinedir.
Eğer, başka birisi yeminden sonra, onu fâsid nikâhla nikâhlamışsa; yemin eden de, buna, sözle veya fiille izin ver-misse, -ondan sonra, caiz olan nikâhla nikâh olmadıkça- yemin bozulmaz : Nikâh olunca, yemini bozulur.
Keza yemin eden kimse, kendisini nikâh eylemek üzere, bir vekil tayin etse; vekil de, onu fâsid bir nikâhla nikahlasa; müvekkilin yemini bozulmuş olmaz.
«Bir kadın nikahlamamaya» yemin eden kimse; zor karşısında nikâh olsa, yemini bozulur.
Hişamin Nevâdiri´nde s İmâm Muhammed (R.A.) : Nikahlanmamak üzere, üç talâk´a yemin eden kimseye; bir adam, küçük bir kızı, babasının hazır olduğu yerde, nikahlasa; baba, sesini çikarmasa, kocası olacak adam da kabul eylese, sonra dtı, kızın babası razı olsa.; yemini bozulmuş oimaz.
Tecrid´dc, İmâm Muhammed (R.A.)´den naklen şöyle denilmiştir.
Bir adam, bir kadım izni olmaksızın nikahlasa; sonrada, «onu nikahlamam» diye yemin eylese; kadın ise, nikâha razı olsa; yemin bozulmuş olmaz. Bir kadın, "kendi nefsini nikâhlama-maya» yemin eylese; bir adam da, bu kadının emri ile veya emri olmadan onu nikahlasa da, kadın izin verse; veya bu kadın kız olsa da, velisi onu nikahlayınca sussa, işte bu hallerde, yemi-ı.i bozulmuş olur. Bu rivayet, önceki rivayete muhaliftir. Hulâ-sa´da da böyledir.
Bakire bir kız, «kendisini nikahlamak hususunda, kimseye izin vei´mameye» yemin ettiği halde; onu, bir adam nikâhlar;, haber kendisine varınca da susarsa; bu fasılda, İmâm Muhammed (B.A.)´den bir rivayet yoktur.
Ancak, şöyle bir vivâyet vardır : Bir adam, «kölesine izin vermemeye yemin eylese (ticâret hakkında.´..) ve onun alım -j- .hm yaptığını gördüğü halde, sesini çıkarmasa; bu şahsın yemini bozulur. İmâm Ebû Yusuf (R.A)´a göre, bu iki halde de, yemin bozulmaz. Muhıyt´te de böyledir.
Mecmûu´n - Nevazilde :
Bir kız, «kendisini nikahlamak hususunda, kimseye izin vermemeye» yemin eylese de; babası onu nikahlayınca sussa; nikâh tamam olur ve yemini bozulmaz. Hulâsa´da da böyledir.
Bir kimse, süt kız kardeşine veya nikâh kendisine ebeden haram olan, her hangi bir kadına : «Eğer seni nikahlarsam; kölem hür olsun,» dedikten sonra, onu nikahlasa yemini bozulur. Câmju´I Kebîrde de böyledir.
«´Evlenmemeye» yemin eden bir kimse; cinnet, getirse de, onu, babası evlendirse; "yemini bozulmaz .
Tecrîd´de, «İmâm Muhammed (R.A.)´den naklen : «Nikahlanmamaya yemin eden kimse; bunasa da, babası «onu nikâhlasa; yemini bozulmaz»" demiştir. Hulâsa´da da böyedir.
«Kadınları nikahlamamak üzere» yemin eden kimse; bir kadm nikâhlasa, yemini bozulur. Serahsî´nin Muhıyla´nde de böyledir.
«Bir kadm nikâhlamamaya» yemin eyleyen adamın ka nsı olsa ve bu karısını bâin talâkla boşayıp; sonra da onu geri nikâhlasa, İmâm Muhammed (R.A.)´e göre, yemini bozulmaz. Çünkü, onun yemini o kadından başkasına aitti. Zahiriyye´de de böyledir .
«Dört dirhemden fazlaya nikahlamam,» diye yemin e-den kimse; dört dirheme bir kadm nikahladığı halde; hâkim, onu, on dirheme çıkarsa; yemini bozulmaz.
Keza, nikâh kıyıldıktan sonra artıi´sa; yemini bozulmuş olmaz. Kederî´nin Vecîzi´nde de böyledir.
Bir dinardan fazlaya nikahlanmamaya yemin eden kimse; bir dinarın üstünde, gümüşle nikâhlansa; (meselâ yüz nekreye = sikkesiz gümüş para) yemini bozulmaz. Hulâsa´da da böyledir.
«Filan adamın, kızını almamaya» yemin eden kimse; onun, başka bir kızı doğsa da, onu alsa; yemini bozulmaz. «Filan adamın kızlarından birisini, nikâhlamamaya» yemin eden kimse; bu şekilde nikahlayınca, yemini bozulur. Serahsî´nin Muhıy-tı´nde de böyledir.
Fetâvâ´da : «Bir adair : Vallahi, şu evin ehlinden veya filanın kızlarından nikahlamayacağım, dsr; o anda, o evde kimse olmadığı halde sonra, bir aile gelip oturur, yemin eden şahıs da, o evden biriyle nikâhlamrsa; veya «kızlarını almam» dediği adamın, yeniden bir kızı doğar ve onu alırsa; yemini bozulmaz. Bu kavil, İmâm Muhammed (R.A.) dir. Muhtar olanı yemini bozulur. Bu kavil de, diğer imâmlanmızmdır.
«Küfe ehlinden nikahlamam,» diye yemin eden bir şahıs bir kadın nikâhlar ve bu kadın, yemin ettiği zaman, henüz ûfe´de doğmamış olursa; bütün âlimlerimize göre, yemini´bozulur.
«Filan adamın, aslından nikahlanmam,» diye yemin eden kimse; o adamın kızının kızını nikâhlasa; yemini bozulur.
Şayet, «evinin ehlinden nikahlamam,» demiş olsaydı, o zaman, kızının kızını almakla yemini bozulmazdı.
Ancak, bu durumda da, oğulunun kızını nikahlarsa; yemi-´ ni bozulur. Hulâsa´da da böyledir.
«Küfe veya Basra ehlinin kadınlarınım nikahlamam,» diye yemin eden kimse; bir kadın nikâhlasa ve bu kadın, Basra´da doğmuş; Kûfe´de yaşayan birisi olsa; yemini bozulur. Bu görüş, İmâm Ebû Hanîfe R.A.)´in görüşüdür. Serahsî´nin Muhıy-tı´ndede böyledir.
Bir kimse, «Kûfe´de nikahlanmamaya» yemin ettiği halde, Kûfe´de rızası olmayan bir kadını nikâhlar; nikâh haberi, kadına Basra´da ulaşır ve o, bu nikâha izin verirse; yemin bozulmuş olur. Eğer nikâhın tamamı, kadının izniyle, Basra´da olursa; yemin bozulmaz. Muhıyt´te de böyledir.
«Yer yüzünde, bir kadınla nikahlanmam» diye yemin eden ve bu yemini ile bir kadına niyyet eden kimsenin durumu, Allah´la kendisi arasındadır. Hükümde, bu niyyeti geçerli değildir.
Keza, tek gözlü veya her iki gözüde kör olan, kadına veya arap veya habeşi bir kadına niyyet eylese, durum, Allah ile kendisi arasındadır. Zahiriyye´de de böyledir.
Bir köle, «evlenmemeye» yemin ettiği halde, onu, efendisi zoraki evlendirse; yemini bozulmaz.
Eğer, efendisi zorlar; kendisi de evlenirse o zaman yemini bozulur. Cevâhiru´l- Ahlâtî´de de böyledir.
Bir kimse, «kölesini, evlendirme meye» yemin ettiği halde, onu, bir başkası evlendirse; efendi de buna, izin verse; yemini bozulur. Fetâvayi Kâdîhân´da da böyledir.
Bir kimse; «gizli evlenmemeye» yemin eder ve nikâhta, şahidi iki kişi olursa; bu nikâh gizli demek olur. Şayet, şahit üç oursa; nikâh aleni olmuş olur. Serahsi´nin Muhıytı´nde de böyledir.
«Şu evi kiralamanı,» diye yemin eden kimse; eğer, onu, yeminden önce kiralamış ve terk etmişse; ücretini, her ay varın esin i hâkim hükmedince, kirayı her ay verse bile yemini bozulmaz.
Bir kimse iddia eylediği bir hak hakkında, «filan a-damla sulh olmamaya» yemin eder ve bir vekil tayin eder da, vekil o adamla sulh olursa İmâm Muhammed (R.A.)´e göre, yemini bozulur.
İmâm Ebû Yûsuf (R.A.)´a göre ise, iki rivayet vardır. Kas-den öldürülen, bir kandan sulh olmuş ise; vekilin sulhu ile, yemin edenin yemini bozulur. Eğer, «filan adamla husumet etmemede» yemin eylemişte; vekil de, husûmet için tayin edilmişse; yemini bozulmaz. Fetâvâyi Kâdîhan´da da böyledir.
Şemsü´l - İslâm Evzencî´den soruldu :
Bir adam, sarhoş halinde iken, bir başkasına, bir şey hibe edip; hibesinden de, dönmemeye yemin eylese; hibeyi alan da, o aldığını başkasına bağışlasa; ilk önce yemin eden ise; onu geri alsa; durumu ne olur
İmâm : «Yemini bozulmaz,» dedi. Muhıyt´te de böyledir.
Bir kimse, «filan adama bağış yapmamaya» yemin ettiği halde! bağış yapsa ve bunu karşıdaki adam kabul eylemese veya kabul eylese de almasa; bize göre, yemin bozulur. Keza, o bağışı bir elçi ile yollasa veya başka birine emreylesede o verse; yine yemini bozulur.
Hibe etmiyeceğim diye yemin ettiği halde sadaka verse yemini bozulmaz.
«Bağış yapmam» diye yemin eden kimse, ödünç olarak veya emaneten bir şey verse; yemini bozulmaz.
«Sadaka vermem» veya «Borç vermem,» diye yemin eden kimse; sadaka veya borç verse de, karşıdaki adam almasa; yemini bozulur.
«Borç almam,» diye yemin kimse; aldığı borcu vermese yemini bozulur.
«Kölesini filan adama bağışlamamaya» yemin eden kimsenin kölesini, bir başkası, o adama bağışlasa da, yemin eden de buna izin verse; hibe için başkasını vekil eylediğinde olduğu gibi, yemini bozulur.
«Filan adama bağış yapmam,» diye yemin eden kimse; o adamın bağışına karşılık, bağış yapsa; yemini bozulur.
Kölesini, mükâtebe yapmamaya, yemin eden kimsenin kölesini, onun emri olmadan bir başkası mükâtebe yapsa; yemin eyleyen de razı olsa; yemini bozulur. Vekil sebebiyle bozulduğu gibi... Fetâvâyi Kâdîhan´da da böyledir.
«Filan adamdan ödüne bir şey almayacağım,» diye yemin eden kimse; o adamın hayvanın terkisine binse; yemini bozulmaz. Serahsi´nin Muhıytı´nde de böyledir.
«Füan adamla, iş yapmamaya» yemin eden kimse; o adamın ortağı ile, iş yaparsa; yemini bozulur. Eğer, onun izinli kölesiyle, iş yaparsa; yemini bozulmaz.
«Filan adamla bu beldede ortaklık yapmam,» diye yemin eden kimse, o beldeden çıkıp, başka bir yerde, ortaklık sözleşmesi yapsa ve tekrar oraya girerek orada iş yapsa, eğer yemin eyleyenin niyyeti, o beldede sözleşme yapmamaksa; yemini bozulmaz. Yok, eğer iş yapmamaksa; yemini bozulur.
Eğer, onlardan birisi arkadaşına, ticâret için mal vermişse,. «filan ile ortaklık yapmam» diye yemin eden kimse; o adamın küçük oğlunun malına, ortaklık yapsa; yemini bozulmaz!
«Filan adamla, ortaklık yapmam,» diye yemin eden kimse, bir adama mai verse ve ona : «Re´yine göre hareket eyle,» dese; o da yemin edilen adamla ortak olsa, yemin eden şahsın yemini bozulur.
Bir kimse, kardeşine : «Eğer, seninle ortaklık yaparüûm; Allah´ın helâl kıldığı, bana haram olsun,´» dedikten sonra; ortaklaşmaya başlasalar; âlimler : «Eğer, yemin eyleyenin büyük oğlu varsa; malını ona verir; oğluna da, kazançtan az birpay tahsis eyler ve oğluna kendi re´yine göre iş yapmasına izin verir. Sonra da, oğlu amcasıyla ortaklaşa iş yapar. Oğlan, böyle yaptığı zaman, babanın yemini bozulmaz.
Oğulun yerinde, bir yabancı bile olsa, cevap aynıdır. Zahî-riyyc´de de böyledir.
«Filan adamdan, herevî olan elbiseyi almam,» diye yemin eden kimse; o adamdan herevi olan bir dağarcık alsa; onun içinde de herevi elbise bulunsa; böyle olduğunu da bilmese; yemini kazaen bozulmuş olur.
Keza, o adamdan, «dirhem almamaya» yemin eden kimseye yemin edilen adam, içinde dirhem gizlenmiş bir para kesesi verse; yemin eyleyen de cnu bilmeyerek alsa; yemini bozulur. Huîâsa´da da böyledir
Yemin eden kimse, yemin edilen adamdan, kavrulmuş un alır; onun içinde de dirhem bulunduğu halde yemin eden bunu bilmezse; o zaman yemini bozulmaz.
Keza, o adamdan, elbise alır ve onun içinde, dirhemler bulunur; fakat, alan adam bunu bilmezse; yine, yemini bozulmaz.
Bir kimse : « Filancadan bağış olarak dirhem almam,» diye yemin etse; yukardaki hallerin hepsinde dirhem olduğunu bilsin veya bilmesin yemini bozulmaz.
«Emânet olarak, o adamdan dirhem almam,» diye yemin eden kimse; hibe olarak alsa; bir şey gerekmez. Fetâvâyi Kâdî-hân´da da böyledir.
«Kefil olmam,» diye yemin eden kimse; hür veya köle bir kimseye; yahut bir elbise veya bir hayvan için bunların satışları hakkında kefil olsa; yemini bozulur. Mebsût´ta da böyledir.
«İnsanlara, bir şey hakkında kefil olmam,» diye yemin eden kimse; bir adam, nefsi hakkında kefil olsa; yemini bozulmaz. Çünkü, örfte, kefil -başka değil- mala olur. Zahîriyye´de de böyledir .
«O adama kefil olmam," diyen kimse; başka birisi için kefil olsa yemini bozulmaz. Kefil olduğu adamın dirhemlerinin aslı, diğer adamın olsa biîe hüküm aynıdır.
Keza, o adamın kölesine kefil olsa; yemini bozulmaz.
Eğer, yemin eylediği adama kefil olsa da, onun dirhemlerinin aslı, başkasının bulunsa; yemini bozulur.
«Ona kefil olmam,» dediği halde, onun borcunu Ödese yemini bozulur,
«Ben kefaletin ismini kasdeyledim; ona kefil olmam, dedim. Fakat borcunu ödedim,» derse; kendisi ile Allah arasındadır. Hükümde, sözü geçerli değildir.
«Filana kefil olmam,» diye yemin eden kimse; kefil olmadıkça bir şey gerekmez. Mebsût´ta da böyledir.
«Filan adama, bir şey için kefil olmam,» diye yemin eden kimse; nefsiyle veya malıyla kefil olursa: yemini bozulur.
Şayet, onun kölesine veya vekiline veya ortağına kafi] olursa; yemini bozulmaz.
Bir kimse, birine kefil olur; .o adam da, ölür ve oüi´O-üiu -vârisler ödemezse- kefil olan adam öder.
«Hiç bir kimseye, birşey hakkında kefil olmam,» diye yemin eden kimse; sattığı bir ev veya sattığı bir köle için bir a-ama kefil olsa, yemini bozulur. [19]
9- HAC, NAMAZ VE ORUÇ HAKKINDA YAPILAN YEMİN
Hac yapmamaya yemin eden kimse; iâsid olmayan, sahih olun hacca yemin etmiş sayılır. «Hac yapmayacağım.» veya «Bir defa hac yapmiyacağım.» diye yemin eden kimse; Hac için ihrama girse; Arafat´ta vakfeye durana kadar yemini bozulmaz. İbn-i Se-mâa (R.AJ bunu, İmâm Muhammed (R.A.)´den rivayet etmiştir. Bîşr (R.AJ ´de, İmâm Ebû Yûsuf´tan rivayetle : Gerçekten, o adamın yemini, ziyaret tavafının çoğunu yapana kadar bozulmaz.» demiştir.
«Umre yapmam.» veya «Bir dei´a umre yapmıyacağırn.» diye yemin eden kimse; ihrama girip dör*t şaft tavaf eyleyene kadar, yemini bozulmaz. Bu kavli Bişr (R.A), İmâm Ebû Yûsuf (R.AJ´dan ı ivayet eylemiştir. Muhıyt´te de böyledir.
Müntekâ´da : İbn-i Semâ a (R.A.) İmâm Muhammed (R.AJ´ in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir : Bir kimse «Vallahi, Umre yapana kadar, hac yapmayacağım.» der; umre ve hac için ihrama girer ve her ikisinidc yaparsa; yemini bozulmuş olmaz. Çünkü, hacdan önce, umre .yapmakla, şart yerine gelmiş olur. Serahsî´nin Mu-hiyt´nde de böyledir.
Bir kimse, kölesine : «Eğer, ben bu sene hac yapmazsam sen, hürsün.» der ve sonrada : «Hac yaptım.» derse ve iki şahit «Kûfe´de gördük.» diye şahitlik etseler; bu şehâdet de kabul olunmaz; kölede hür olmaz. Tebyîn´de böyledir.
Bir kimse, Peygamber (S.A.VJ´in Şehrine veya Mescid-i Aksâ´ya, yaya olarak gitmek, üzerime olsun » dese, bir şey lâzım gelmez. Allah´ın Evine yürümek üzerime vacip olsun.» dediği halde, Mescid-i Aksâ´ya veya her hangi bir mescide niyet eylese; bir şey lâzım gelmez.
«Eğer, böyle yaparsam; ihram üzerime vacip olsun.» dediği halde yeminini yerine getirmese; ona hac veya umre lâzım olur. Eğer : «ihrama gireceğim.» veya «Ben ihramlıyım.» veya « Kurbanlık yollayacağım.» veya Beytullah´a gideceğim: eğer böyle yapmazsam.. » diye yemin ederse; burda üç vecih vardır: Eğer sayıya niyet eyledi ise bir şey gerekmez.
Bir şeye, niyyet etmiş veya etmemişse; dediğini yapması gerekir.
Eğer, sayıya niyyet eylemişse; bir şey gerekmez. Fetâvâyi Kâdî-hân´da da böyledir.
Bir kimse, «Namaz kilmamaya>´ yemin edince; fâsid bir namaz kılarsa; (Abdestsiz namaz kılmak gibi...) yemini, istihsa-nen bozulmaz.
Eğer «fâsid namaz kılmamaya» niyyet eylemişse; hem diyaneten, hemde, hükmen doğum anır. Eğer, yeminini geçmiş zamana bağlamışsa; (namaz küdıysanı... demek gibi..) bu, caiz veya tâ-sid, hepsine delâlet eder. Eğer geçmişteki caiz namazı, hasseten niyet eylemişse; Allahu Teâlâ ile kendisi arasındadır. Hükümde de böyledir. Zehıyre´de de böyledir.
«Namaz kılmamaya» yemin eden bir kimse Kalkar, Kur´-an okur ve Rükûda yaparsa; yemini bozulmaz. Bunlarla beraber, secdede yapar ve sonra namazı keserse yemini bozulmuş olur. Hi-dâye´de de böyledir.
İmâm Muhammed (R.A.) ne zaman yemininin bozulacağını söylemedi. Âlimler bunda ihtilaf eylediler : Bazıları : «Başını secdeden kaldırınca, yemini bozulur.» demişlerdir. Tebyîn´de de böyledir.
Bir namaz kılmamaya yemin eden kimse; iki rek´at namaz kılınca, yemini bozulmaz : Bedâi´de de böyledir.
«Namaz kılmamaya» yemin eden kimse; iki rek´at kıldıktan, sonra teşehhüd miktarı oturmasa; eğer yeminini, nafileye bağlamışsa; yemini bozulmaz; eğer iki rek´atii bir (arza bağlamış sa (sabah namazı gibi...) yine yenlini bozulmaz. Eğer, dört rek´atii farza bağlamışsa; yemini bozulur. Doğru olanda budur.
«Namaz kılmamaya, yemin eden bir kimse; kıyam, Rükû´ ve secde yaparak Kur´an okumazsa; yemini bozulmaz» diyende; «bozulur» divende olmuştur..
«Öğle namazını kılmamaya yemin» eden kimsenin yemini dört rck´atın sonunda teşehhüd miktarı oturana kadar, bozulmaz.
Keza, «Sabah namazını kılmamaya» yemin eden kimsenin yemini; iki rek´at kıldıktan sonra, teşehhüt miktarı oturana kadar, bozulmaz. «Akşam namazını kılmamaya» yemin eden kimsenin yemini, üçüncü, rek´attan sonra teşehhüt miktan oturana kadar, bozulmaz. Muhyt´te de böyledir.
Bir adam kölesine : «Eğer İmâmla beraber, öğle namazını kılmaya yetişirsen; hürsün.» dese, oda imâma teşehhüdde yetiş-se; yemini bozulur. Yani, köle hür olur.
«İmâmla beraber cum´ayı kılmamaya» yemin eden kimse; imâma, ikinci rek´atte yetişip, imâm selâm verdikten sonra namazını tamamlasa, yemini bozulmaz. Eğer İmamla beraber başlar; sonra uyur veya abdestî bozulur; gider-abdest alıp gelir ve îmânı selâm verince namazını tamamlarsa; yemini bozulur. Muhıyt´te de böyledir.
Nevâzil´de : «Secde yapmamaya» veya «Rükû yapmamaya» yemin eden kimse; bunları ister, namaz içinde; ister, namaz dışında yapsın; yemini bozulur. Âhu´da da böyledir.
«Bugün, cemaatla namaz kılmam.» diye yemin eden kimse; bir kişiye uysa; veya kendisine bir kişi uysa; yemini bozulur. Kendisne uyan, sabi olsa bile böyledir. Tatarhâniyye´de de böyledir.
Bir kimse, «bir kişiye İmâm olmamaya» yemin edip kendi kendine namaza başlasa ve kimseye İmâm olmamaya niyyet ey-lese; sonra bir cemaat gelip ona uysa; hükmen yemini bozulur; diyaneten bozulmaz. (Rükû ve secdeleri yaptı ise.) Keza bu yemin sahibi, insanlarla, cuma kılsada niyyeti, yalnız başına olsa; kendinin de cemâatin de cumaları sahih olur. îstihsânen ve hükmen yemini bozulur; diyaneten değil. Eğer namaza başlar, sonrada abdes-ti bozulur ve bir adam öne geçirirse; yien yemini bozulur. Hulâsa1-da da böyledir.
Bu kimse, insanlara, cenaze namazında veya tilâvet secdesinde imâm olursa, yemini bozulmaz. Çünkü, yemini, mutlak namaza idi. Cenaze namazı ise, mutlak namaz değildir.0 «Bizzat biı- adama imânı olmamaya»´ yemin eden bir şahıs, namaz kılmaya başlasa ve insanlara namaz kıldırmaya niyyef eyîese; o cemâatin arasında yemin eylediği adam´da olsa; Kendisi, onun olduğunu bilmese bile yemini bozulur. Fetâvâyi Kâdîhân´dada böyledir.
»´Filanın arkasında, namaz kılmamaya» yemin eden kimse; onun >an tarafında, kılsa; yemini bozulur. Eğer, hakikaten arkasını niyyet eylemiş olursa, hükmen sözü doğrulanmaz.
«Vallahi seninle namaz kılmam.» diye yemin eden şahıs yemin ettiği kimse ile beraberce, bir imamın arkasında namaz kıl-sa; yemini bozulur. Ancak onunla beraber namaz kılarken üçüncü kimsenin olmamasını niyet eylemişse, o müstenâdır. Kerderî´nin Vecîzi´nde de böyledir.
«Bugünün namazını, elbette cemaatla birlikte kilcağım.» diye yemin eden kimse; karısıyla cima´ eyiesede vikanmadan sabah, öğle, ikindiyi kilsa; sonra yine karısıyla cima´ yapıp yıkansa güneş battıktan sonra akşam ile yatsı namazlarını cemaatla kılsa; yemini bozulmaz. Çünkü, yıkanması gündüz değil, gece olmuş oldu. Fetâvâyi Kübrâ´da da böyledir.
Mecmûu´n - Nevâzfll´de : «Şu mescit ehli ile, filan adam hayaria oldukça ve bu mescitte namaz kıldıkça namaz kılmam.» diye yemin eden kimse, o filan, üç gün hasta olsa ve o mescitte namaz kılamasa; veya hasta olmasada, üç gün o mescitte namaz kılmasa ve yemin eyliyen adam o mescitte namaz kılsa; yemini bozulmaz. Şayet, «filan adamın oğlunun mescidinde namaz kılmam» diye yemin else ve o mescit büyütülsede yemin eden o büyütülen yerde namaz kılsa, yemini bozulmaz Zehıyre´de de böyledir.
«Şu kadar rek´at namaz kılana kadar uyumamaya» yemin eden kimse; oturduğu yerde uyuşa; yemini bozulmaz. Sirâciyye´de de böyledir.
Bir kimse Kölesine: «Eğer, namaz kılarsan hürsün» deyince Köle : «Namaz kıldım.» der; efendisi ise bunu, inkâr ederse, köle hür olmaz. Serahsî´nin Muhıyü´nde de böyledir.
Bir kimse, «Burnu kanayınca, abdest almamaya» yemin etse ve burnu kanasa; sonrada bevl etse; müteakiben de abdest alsa veya bevlettikten sonra, burnu kanasa da, öyle abdest alsa; yemini bozu´ur. Abdest her ikisine bir alınmış olur. Muhıyt´te de böyledir.
Müntekâ´da : «Vallahi şu karının canabetinden gusletmeni.» diyen kimse; o kadında cünüp olduktan sonra; diğer bir karısında da cünüp olsa; veya bunun aksisi olsa yemini bozulur. Çünkü yemin cima´ üzerine olmuş olur. Şayet hakikaten gusletmeyi niyyet eylese; cevap aynıdır. Çünkü, gusül cima´ da vâki olur. Fötavâyİ- Kübrâ´da da böyledir.
Bir kadın, «cenabetten yıkanmamaya» veya «hayizdan yı-kanmamaya» yemin eylese; kocası cima´ eder ve hayız da olursa; gusleyler. Bu, ikisinden dolayı olmuş olur ve yemini bozulur. Zâhî-riyye´de de böyledir.
«Filan adamı yıkamamaya» veya «filan adamın başını yıkamamaya» yemin eden şahıs; o adam öldükten sonra, yıkasa, yemini bozulur, Muhıyt´te de böyledir.
«Haramdan gusletmemeye» yemin eden kimse; cima´ üzerine yemin etmiş sayılır. Hatta, cima´ yapsa da, gusletmese; veya teyemmüm eylese yemini bozulmuş olur.
Şayet, boynuna sarılırda inzal vâki olur ve gusleylerse yemini bozulmaz, ftulâsa´da da böyledir.
Karısına yaklaşmamaya yemin eden bir kimse, sırt üstü yatarken, karısı gelip ona cima´ etse; yemini bozulmuş olur. Hatta, bunlar yabancı olurlarsa; her ikisine de had gerekir. Fetva buna göredir. Eğer, yemin eden uyuyorsa; o zaman, yemini bozulmaz. Serahsî´nin Muhiytı´nde de böyledir.
«Filâne kadınla cima´ etmemeye» veya «onu öpmemeye» yemin eden kimse, bunu o kadın sağ iken yapamaz; öldükten sonra yaparsa, yemini bozulmaz. Sirâciyye´de de böyledir.
Bir kimse : «Eğer sana mücamatta bulunursam...´) derse; bu ferçten cima´ anlamına gelir.
Şayet «sana gelirsem.» derse;, bu niyyetiue göredir. Niyeti cima´ ise, cima´; ziyaret ise, ziyarettir. Eğer, cima´ eylerse; yemini bozulur. Cima´yı niyyet eyler de; ziyarete gelirse; yemini bozulmaz.
Eğer bir niyyeli yoksa; yine, ziyaret edince verilini bozulma/; cima´ eyleyincf bozulur.
Bir kimse : «Eğer, sana isabet edersem» derse; bu cima´ya delâlet eylemez. Ancak, niyyet etmiş olması hâli müstesnadır. Şii-yel, niyyet i yoksa; işte o kıyâsa göredir.
Bu gün veya herhangi bir gün oruç tutmamaya yemin eden kimse; sabaha oruca nij´etli girer ve sonra iftar ederse; yemini bozulmaz.
«Oruç tutmamaya yemin» eden sonra, da yukardaki gibi hareket eden kimsenin yemini bozulur. Câmiu´l-Kebîr´de de böyledir.
İmâm Muhammed (R.A.) ´e göre:
Bir adam : «Filan adamın, geldiği gün oruç tutmak, Allah için üzerime vacip olsun.» der ve yemin eden kimsenin yiyip içtiği gün de o adam gelirse; veya öğleden sonra gelirse; bir şey gerekmez.
Şayet : «Filan adamın geldiği günde, vallahi, elbette oruç tutarım » der; adam da yemin eden kimse, bir şey yemeden ve zevalden önce gelir ve bu şahıs o gün oruç tutarsa keffaret gerekmez. Eğer oruç tutmazsa; gerekir.
Şayet, adanı zevalden veya adam birşey yedikten sonra gelirse; yine keffaret gerekir. Câmiıı´l - Kebîr Şerhinde de böyledir.
Bir kimse, bir şey yedikten veya zeval vakti geçtikten sonra : «Vallahi, bu gün oruç tutanm.» der ve günün geri kalanında imsak ederse; yemini yerine gelmiş olur. Keza, bu kimse oruç tutma yeminini geceye izafe eyler ve : «Vallahi, bu gece oruç tutarım.» derse; o gece, imsak etmekle yemini yerine gelmiş olur. Tel-hiys Şerhi´nde de böyledir
«Bir hm, elbette oruç tutacağım.» diye yemin eden kimse; Lğcr bir müddete niyyet eylemişse; öyle yapar.
Şayet niyyeti yoksa; bu kimse; altı ay oruç tutar.
Meselenin takdiri ; «elbette altı ay oruç tutacağım.» demektir. Hin kelimesini elif lamh söyler; yine böyle yapar.
Keza, «bir hin oruç tuttumsa» .veya «ethîn oruç liıttuysam.» Jer bir niyeti de bulunmazsa, müddet altı aydır. Eğer, «Altı ayoruç tutarsam.» der de vaktim tayin eylemez ise; yemini müteakip oruç tutmaya; veya tutmamaya başlar. (Yeminin müsbet veya menfi olunuşa göre..)
Eğer : «Bir zaman oruç tutacağım.» demiş ve (ister «zaman» desin ister «ez-zaman» desin) bir müddete niyyet eylemişse; öyle yapar.
Hîn ve zaman, müsavidir. Eğer, iki ay ve daha fazlaya —altı aya kadar— niyyet eylemişse, niyyetine göre hareket eder. Eğer, niyyeti yoksa; o zaman, müddet altı aydır, «temren» dediği vakit de, hîn ve zaman gibi hareket eder.
«Ömür boyu Allah için oruç tutmak üzerime vacip olsun.» diyen ve bir niyyeti de bulunmayan kimse; hayatta oldukça oruç tutar Câyetü´l - Beyân´da da böyledir.
«Ebed» veya «dehr» derse; Ömrünün tamamında oruç tutar. Eğer, bir gün yerse; yemini bozulur.
Eğer, lâmsız olarak «ebeden» derse; bir saatlik iftar ile yemini bozulur. Bu, yeminin müsbet olduğuna göredir. Yâni «ebeden oruç tutarım." diye yemin etmesi halindedir.
Şayet, menfi olarak : «Ebeden oruç tutmam..» derse; bir saatlik orucu ile yemini bozuİmuş olur. Câmiu´I - Kebir´de de böyledir.
Eğer «dehren oruç tutarsam kölem hürdür.» der ve bir zamana niyyet ederse; o, öyle olur. Eğer, bir şeye niyyet eylemediyse; İmâm Ebû Hanîfe : (R.A.) «Dehir nedir. Ben bilmem.» buyurmuştur. İmameyn ise : tster toplu, ister dağınık, altı ay, ömründe tutmazsa yemini bozulmaz, dediler.
«Eğer zamanlar, veya denirler veya hinler oruç tutarsam...» diyen kimse; onsekiz ay tutarsa yemini bozulur. Câmiul-Kebîr´de de böyledir.
«Eğer, bir ay oruç tutarsam...)» diye yemin eden kimse; ayın tamamım oruç tutmadıkça, yemini bozulmaz. Muhıyt´te de böyledir.
«Eğer bir ay oruç tutmazsam; kölem hürdür.» diyen kimsenin yemini bir ay üzerinedir. İster, dağınık tutar; ister, toplu tutar.
Yeminden hemen sonra tutar kaydı da, yoktur. İs+ediği zaman tutar.
Eğer bir ay oruç tutmadan Ölürse; yemini bozulur. Yani "kölesi hür olur.
«Şayet, bir ay orucu terk edersem...» derse; işLe o zaman, yemini müteakip başlar. Eğer, ay çıkmadan bir gün veya bir saat oruç tutar; o ayın bütün günlerini terk etmezse yemini bozulmaz. Câmiu´l - Kebîr´de de böyledir.
Bir kimse : «Eğer, bir ayın orucunu terk eylersem...» veya «Bir ay oruç tutarsam...» diye yemin ederse; o bir ay, ömrünün tamamının içine girer. Bahru´- Râik´ta da böyledir.
Bir kimse; kölesine : «Benim yerime oruç tut. Ben bir günü kasdediyorum.» veya «namaz kıl; ben iki rek´at kasdediyorum; sen hürsün.» derse; köle, oruç tutsun veya tutmasın; namaz kılsın veya kılmasın; hür olur.
Şayet, «Benim yerime hac yap; ben, bir hac kasdediyorum; sen, hürsün.» derse; köle hac yapmadıkça hür olamaz. Bu ikisinin arasındaki fark, gerçekten hacda niyabetin caiz olup, oruç. ve namazda caiz olmayışıdır. Zahîriyye´de de böyledir.
«Ramazan ayında, Küfe´de, oruç tutmamaya» yemin eden kimse; Ramazan ayının orucunun tamamını Kûfe´de tutmamaya yemin eylemiş olur. Hâttâ, Kûfe´de bir gün oruç tutar da; sonra or-dan çıkarsa; veya Kûfe´de hastalanır oruç tutamazsa yemini bozulmaz.
Şayet, «Kûfe´de iftar etmemeye yemin ederse; yemini Kûfe´de olduğu müddetcedir. Ramazan bayramında, iftar etmekte, yemini bozulur.
Her ne kadar, ye ilecek birşey yemez ve içilecek bir şey içmezse bile, hüküm böyledir. Câmiu´l - Kebîr´de de böyledir.
Bayram gecesinde niyyei eder ve bir şey de yemezse yemini bozulur mu Bu zikredilmemiştir. Alimler, bu hususta görüş ayrılığına düştüler. Sahih olan görüş yeminin bozulmasıdır. Câ-mîul´- Kebîr´de de böyledir.
«Filan adamm yanında, iftar etmemeye» yemin eden kimsenin yemini, o kimsenin yanında hakîkî iftara göre vaki olur.
Eğer, yemin eden, o adamın evinde su içse; sonra da akşam yemeği yese; yemini bozulmaz. «Kûfe´de, ramazan hilalim görmemeye» yemin eden kimsenin yemini, Kûfe´de hilalin yeni görülmekte olduğu zamandır. Her ne kadar, hilal Basra´da görünmese de, Kûfe´de görününce, yemini bozulur.
Bir kimse, kölesine : «Bu yıl, Kûfe´de kurban kesersem; sen, hürsün.» der; Kûfe´de kurban bayramı olur; bu adam kurban kesmezse; yemini bozulmaz.
Bir kimse, hizmetçisini itham eder; o da, harama gelmediğine yemin ederse; öpmekle veya şehvetle dokunmakla yemini bozulmuş olmaz. Cima´ ile bozulur.
Zina eymeyeceğine yemin eden kimse; livata ederse; yemini bozulur. Kerderî´nin Vecîzi´nde de böyledir.
"Kudûrî´nin Eymâm´nda : Karışma, haram olarak cima´ yapmamaya yemin eden kimse; karısı hayız iken, veya zıhâr edilmişken cima yapsa; yemin; bozulmaz. Ancak, niyyeti, bu hallerde de cima´ etmemekse; o müstesnadır.
«Haram fiil yapmamaya» yemin eden kadın; zinanın haram olmadığım kast ve niyet eyleyerek; onu yapsa yemini bozulmaz.
Yemin eyleyen erkek olsa; o da aynı şekilde yapsa; yemini bozulmaz. Eğer, yemini talâk veya ıtâk üzere ise; diyaneten doğrulanır. Hükmen doğrulanmaz.
«Haram irtikâp etmemeye» yemin eden kimse; zina yapmamaya yemin eylemiştir. Eğer, yemin eyleyen, cima´dan aciz kimse ise; o da öpme ve benzerini yapamaz; yaparsa, yemini bozulur. Zahîriyye´de de böyledir. [20]
10- ELBİSE GİYME VE SÜSLENME HAKKINDA YEMİN
Bir kimse, karısına : «Eğirdiğin iplikten yapılan elbiseyi giyersem; işl^ o Mekke´de sadaka olsun.» der; kadın da, yemin zamanı, adamın malı olan, pamuktan iblik eğirir; adam da onu giyerse; o, ittifakla, Mekke´de tasadduk edilecektir.
Mülkünde pamuk olmadığı veya kadının ondan eğirmediği zaman; yenlinden sonra, satın alınan pamuktan eğir ip de adamın giymesi hâlinde İmâmı Azam (R.A.) ´a göre, o da tasa,dduk edilir. Fe´t-hu´l - Kadîr´de de böyledir.
«Filâne kadının eğirip dokuduğundan^ giymemeye» yemin eden kimsenin, bir niyyeti yokse; o kadının, eğırdiğinden dokunan giyerse, yemini bozulur. Eğer, ipliğin bizzat kendisine niyyet eyle-mişse; ondan dokunmuş elbise giymekle yemini bozulmaz. Muhıyt´te de böyledir.
«Bir kadının eğirdiğinden, elbise giymemeye» yemin eden kimse; o kadının ve başka bir kadının eğirdiğinden elbise giyerse; yemini bozulmaz. Diğer kadının ipliği, yüzde bir nisbetinde olsa bile böyledir. İster, iplikleri katışık dokunsun; isterse birinin ipliği bir yerde, diğerinki başka yerde dokunmuş bulunsun, müsavidir.
Bu, «filanın elbisesini giymem.» diye yemin ettiği halde, başkasıyla ertak olduğu elbiseyi giyen kimsenin yemininin bozulmaması gibidir.
«Filan adamın dokuduğu, elbiseyi giymem» diye yemin eden kimse, o adamın, başkasıyla beraber dokuduğu elbiseyi giyse; yemini bozu:ur.
Şayet, «filanın dokuduğu bezden giymem.» demiş olduğu halde, onun, başkasıyla dokuduğu bezden giyseydi; eğer bez bir kişinin dokuyabileceği kadar olur ve onu iki kişi dokumuş bulunursa; yemini bozulmazdı. Ancak, iki kişi dokuya bilecek bezden ise, o zaman yemini bozulurdu
«Filane kadının, ipliğinden giymemeye» yemin eden kimse; o kadının, başka kadınla eğildiğinden giyerse; yemini bozulur. O fî-lâne kadının ipliği; bir adet" olsa bile böyledir. Fetâvâyi Kadîhân´da
da böyledir.
«Filânın dokuduğundan, elbise giymem.» diye yemin eden kimse; o adamın hizmetçisinin dokuduğundan giyse; yemini bozulmaz, îz^h´ta da böyledir.
«Filânın, ipliğien, elbise giymem.»: diye yemin eden kimse; yemin ettiği zaman, o kimsenin mülkimde bulunan iplikten ve
pamuktan elbise giyerse; yemini bozulur.
Keza. İmâin-ı A´zam Ebû Hanîfe (R.A.) göre, bu şekilde mülkünde bulunmasa bile, yemini bozulur. Serahsî´ivm Muhıyti´nde de böyledir.
«Filânenin, ipliğinden giymemeye» yemin eden kimse; o filânenin ipliği ile dikilmiş elbiseyi giyse; yemini bozulmaz.
Keza : «Onun ipliğinin bulunduğu elbiseyi giyse; yemini bozul-
Şayet, onun ipliğinden bir don bağı alırda; donuna bağlar ve gİ5´erse; İmâm Ebû Yûsuf (R.A.)´a göre yemini bozulur. İmâm Mu-hammed (R.A.) ´e göre bozulmaz. Fetva, İmâm Muhammed fR.A.) ´in kavline göre verilir.
Eğer, düğme ve düğme iliği, o iplikten olursa; yemim bozulmaz.
Koltuk altına konan parça, o ipliğin bezinden olursa yine yemini bozulmaz. Yaka kenarı veya yama ondan olursa; bazılarına göre, yine yemini bozulmaz. İmâm Muhammet! [R.A.)´den bir rivayete göre, yamadan vemini bozulur. Yamadan bozulunca, yaka kenarı ve koltuk altı parçasından da bozumr.
Kczâ, yama cep üzerinde olsa bile, yemini bozulur.
Yemin eden kimse; o iplikten dokunmuş bezden, iki karış ka^ dar bir parça oisa ve avı üt mahalline koysa; yemini bozulmaz.
Eğer, o bezden başına, takke yapıp giyse, yemini bozulur. Feîâ-vâyi Kadîhân´da da böyledir.
«Filânenin ipliğinden yapılmış elbiseyi giymemeye» yemin eden kimse onun bir parçasını koparıp giyse; eğer, kopardığı parça izar veya ridâ kadar varsa; yemini bozulur; değilse bozulmaz.
Bir don alacak kadar koparırsa; yemini bozulur. Keza, bir kadın, «bir elbise giymemeye» yemin etse ve başına bir örtü örtse; îzâr miktarı olmadıkça, yemini bozulmaz. Eğer, izar miktarı olursa; yemini bozulur.
Keza, böyle yemin eden; bir sarık sarınırsa; yemini bozulmaz. Ancak, bu sarık, izar veya rida kadar olursa; o zaman, yemini bo zulur. Don ve gömlek olacak kadar bir parça İle yemin bozulur. îzâh´da da böyledir,
Yemin eden kimse «elbise (— örtü)» demez de, yemin eylediği kadının bezinden sarık sarınırsa, yemini bozulur.
«Onun, bezinden elbise giymem.» diye yemin eden kimsenin giydiği elbise, göbeğine kadar iner; kolları ve bacakları olmazsa; yemini bozulur.
«Don ve mest giymemeye yemin eden kimse; bacağının birine, don giyse veya ayağının birine mest giyse; yemini bozulmaz.
«Şu elbiseyi giymem.» diye yemin eden kimse; uyurken, üzerine örtülse; sonra, yine uyurken geri kaldırılsa; yemini bozulmaz. Fakıyh Ebü´I - Leys : «Uyurken üzerine Örtülen elbiseyi uyandığı vakit kendisi atarsa yine yemini bozulmaz. Eğer kaldırıp atmazda bir müddet üzerinde kalırsa; yemini bozulur.» demiştir.
Uyanık iken, üzerine atılırsa; bilsin veya bilmesin yemini bozulur. Fetâvâyi Kadîhân´da da böyledir.
«Fiiânenin eğirdiğinden elbise giymem» diye yemin eden kimse; onun ipliğinden ve başkasının ipliğinden elbise dokursa; yalnız, o başkasının ipliğinden bezin evvelini veya sonunu dokur, sonra da onu keser geri kalanını giyer; oda bir izar veya ridâ miktarı olursa; yemini bozulur; değilse, bozulmaz.
Eğer, bir don olacak kadar koparıp, giyerse; yemini bozulur.
Eğer. başkasının ipliğinden dokumuş olduğu kısmı kesip çıkarmadan giyerse; yemini bozulmaz, Muhıyt´ie de böyledir.
«Kadının eğildiğinden, elbise giymemeye yemin eden kimse; o iplikten yapılmış kilimi Örtünse yemini bozulur. Bu kilim yünden olsa bile, bu kadının yemini bozulur. Serahsî´nin Muhıy-tı´nde de böyledir.
«Elbise giymem.» diye yemin eden bir kimsenin yemini, namazda, avret mahallini örtecek kadar olan, her örtüye şâmildir. Mest veya çizme giymede bu şahsın yemini bozulmaz.
Deniz koyunun yününden yapılmış, elbiseyi veya aba, kürk, palio giyerse: yemini bozulur. Çünkü, bunlar giyilenlerdendir. Eğer, başına bere giyerse; yemini bozulmaz. Muhiyt´te de böyledir.
Keza, deri, hasır, mest, çorap giyse; yemini bozulmaz. Çünkü, bunlara elbise denilmez; Tatarhâniyye´de de böyledir.
Bizzat elbise denilen ve bir tanenin çoğunun giydiği şeyi giyenin yemini bozulur. Mebsût´ta da böyledir.
«Don giymemeye» yemin eden kimse, uzun boylu bir adamın elbisesini giyse; onun üzerine de don giyse; yemini bozulmaz.
Keza : «elbise giymemeye» yemin eden kimse; kısa boylu bir adamın donunu giyse, üzerine de elbise giyse; yemini bozulur. Mu-hiyt´te de böyledir.
Avret mahallini örtmeyen şeye elbise denilmez. Tatarhâniyye´de de böyledir.
«Gömlek giymemeye.» yemin eden kimse; kolları olmayan bir gömlek giyse; yemin ederken de, onun için niyyeti olmasa; yemini bozulur. Muhıyt´te de böyledir.
Mül tekitte : «Giymemeye» yemin eden bu şahıs zoraki-giy-dirilse; yemini bozulmaz.
Eğer, çıkarmaya gücü yeterde çıkarmazsa; işte o zaman, giymiş olur ve yemini bozulur. Tatarhâniyye´de de böyledir.
«Gömlek giymemeye» yemin eden kimse; gömlek giymede âdet olan ve ekserin itibar eylediği; başını yakasından çıkardığı elbiseye yemin eylemiş demektir. îtâbîyye´de de böyledir.
«Don, göm] ek veya ridâ giymemeye a yemin eden kimse; bunları omuzuna atsa; yemini bozulmaz.
Şayet, «bu gömleği» veya >ı* veya «bu donu« giymemeye yemin etmişse; onu hangi halde örtünürse örtünsün; yemini bozulur. Ridasını omuzuna atsa veya gömleğini rida gibi bağlasa veya gusleylesede gömleğini başına alsa yemini bozulur.
Bir kimse : «Bu sarığı örtünmem.» diye yemin ettiği halde, onu, omuzlarının, üzerine atsa; yemim´ bozulur.
Bir kimse : «İki gömlek, giymem.» diye yemin ettiği halde-, birini giyse ve onu çıkarıp diğerini giyse; her ikisini de birlikte Giymedikçe, yemini bozulmaz.
Şayet : «Valiâhi, şu iki gömleği giymem.» demiş olsaydı ve birini giyip çıkardıktan sonra diğerini giy sevdi, yemini bozulurdu. Çünkü, yemin onların aynileri üzerine yapılmış olurdu. İtibar, mu-tad olan givmeve değil ismedir. Bedâi´de de böyledir.
«Filan adamı, giydirmem.» diye yemin eden kimse; ona, Ödünç elbise verse; veya onu öldükten sonra kefenlese; yemini bozulmaz. Ancak, mülkiyet değil de, örtmeyi niyyet eylemişse; o zaman, yemini bozulur.
«Şu elbiseyi, filan adam izin verene kadar giymem.» diye yemin eden, şahsın dediği adam ölürse; yemini düşer.
Şayet : «Ancak, filan adam izin verirse...» demiş ve kendisine bir defa izin verilmiş olsaydı bu yemin sona ererdi. Sirâciyye´dede böyledir.
Bir kimse; «kendi karısının eğirdiğini giymemeye» yemin ettiği halde; dışı onun ipliğinden, içi de başkasının ipliğinden yapılmış bir elbise giyse; yemini bozulur. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
"Bir adamı giydirmemeye» yemin eden bir kimse; ona para verse o da onunla elbise alsa; yemini bozulmaz.
Şayet, giyilecek bir elbise yollarsa; yemini bozulur. Eğer, niyyeti, kendi eliyle vermemek idiyse, o zaman yemini bozulmaz. Mehsût´ta da böyledir.
İmâm Ebû Yûsuf (R.A.) ´a göre «siyah giymemeye» yemin eden kimse; elbise üzerine yemin etmiş olur. Başına siyah bere, veya siyah mest veya siyah ayakkabı giyse yemini bozulmaz. Serahsî´nin Muhıyti´nde de böyledir.
Eğer f «Siyandan, hiç bir şey giymeyeceğim.» dediyse; o zaman, here mest, ayakkabı gibi siyah oian, bir şeyi giyerse; yemini bozulur. Hızânetü´l - Müftîn´de de böyledir.
«İpek giymemeye» yemin eâen kimse; karışık dokunmuş kumaş giyse; itibar, erişine değil geçkisinedir.
«Pamuk giymemeye» yemin eden kimse; pamuk elbise giyince yemini bozulur. Atkısı pamuk olmayan erişi pamuk olan paltoyu giyse; yemini bozulmaz. Yalnız, öylece niyyet eylemiş olması müstesnadır, îzâh´fa da böyledir.
«İbrişim giymemeye yemin eden kimse; geçgisi deniz koyununun yünü, erişi ibrişim olan elbiseyi giyse, yemini bozulmaz.
«Keten elbise giymemeye» yemin eden kimse; keten ve pamuktan olan elbiseyi giyince; yemini bozulmaz. Ketenin eriş veya atkı olması müsavidir.
«İbrişim elbise-giymemeye´» yemin eden bir kimse; geçgisi ibrişim oian, erişi pamuk bulunan elbiseyi giyse; yemini bozulur. Mııhıyt´ıe de böyledir.
Bir adam, «deniz koyununun yönünden yapılmış elbiseyi giymemeye» yemin etse ve erişi pamuk veya ibrişim; atkısı deniz koyunun yönü olan, elbiseyi giyince yemini bozulur.
«O kadının eğirdiği deniz koyunu ipliğinden yapılı elbiseyi giymemeye» yemin edeiı kimse; atkısı ibrişim; erişi, o kadının eğirdiği deniz koyununun yünü olan elbiseyi giyse; yemini bozulur.
"Yünden palto giymem» diye yemin eder kimse; atkısı yün, erişi iprişim veya pamuk olan, paltoyu giyse yemini bozulmaz. Palto, diğerlerim* benzemez. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
İmâm Mthammed (R.A.)´in şöyle buyurduğu nakledilmiştir :
«Şu bezden, iki tane gömlek keseceğim» diye yemin eden kimse; o bezden bir iane gömlek kesse ve onu dikse; sonra onu söküp, ikinci defa yeniden dikse; yemini bozulur.
Şayet, «Bundan iki gömlek dikeceğim.>< diye yemin etmiş olsaydı; yemini bozulmazdı.
Eğer; «Elbette, ondan iki gömlek keseceğim.» diye yemin ettiği halde; ondan bir gömleklik kesse; onu dikip; sonra sokse; o kes tiğinden başka bir gömleklik daha kesse; yemini bozulmaz. Serah-sî´nin Muhıyti´nde de böyledir.
Bir kimse; bir gömlekten bahsedip, «elbette, bundan bir kaftan; bir de don keseceğim.» diye yemin ettikten sonra; — giysin veya giymesin— kaftandan bir don kesse; yemini bozulur.
Gömleği, kesmesi halinde, Ziyâdal Kitabı´nda : «Eğer, bu bezden kaftan, ve don yapmazsam; kölem hür olsun.» der; bir niyyeti de olmazsa; onun hepsini kaftan {= entari) yapıp dikse; sonra onu geri sökse don dikse; yemini bozulmaz.
Ancak, «Eğer, bir kısmını kaftan; bîr kısmını don yaparım.» diye niyyet etmişse; o zaman yemini bozulur. Bedâî´de de böyledir.
«Şu gömleği, giymem.» diye yemin eden kimse; onu söküp yeniden dikse ve giyse Kudûri´ye göre yemini bozulur. Nevâhir´de de böyledir.
Entari ve cübbe de böyledir. Çünkü, gömlek entari, cübbe ipliğini sökmekle ismini değiştirmezler. Buna da sökülmüş gömlek denir. «Şu gemiye, binmem.» diye yemin eden kimse; sökülüp tahta olduktan sonra, yeniden gemi yapılsa ve ona binse; Nevâdİr-de : «Yemini bozulur.» denilmiştir. Câmî´de ise : «Bozulmaz. Çünkü o sökülen gömlek, entari, cübbe ve gemi yeni bir san´at olmaksızın yapılmaz» denilmiştir.
«Pamuklanmış cübbeyi, giymem.» diye yemin eden kimse; eyleyen o pamukları çıkarsa da, yeniden pamuk koysa; ve giyse, yemini bozulur.
Keza, «Astar!anmış bir cübbeyi giymemeye» yemin eden kimse, onun astarını değiştirse de. Öyle giyse; yemini bozulur. Çünkü cübbe, pamuğu çıkarılmakla, astan sökülmekle, cübbe ismini kaybetmez.
«Şu döşeğin üzerinde uyumam.» diye yemin eden kimse; onun içinde olan şeyi boşalttıktan sonra uyuşa; yemini bozulmaz.» denildi. Çünkü, içi boşaltılmış olan şeye, döşek denilmez.
Eğer, döşeğin içini boşaltır da, içinden çıkan yünün veya pamuğun üzerinde uyursa; yine yemini bozulmaz. Zira, yüzü olmayan pamuğa döşek denilmez. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Bir kadın : «Şu baş örtüsünü giymem (—örtünmem) diye yemin ct.se, ve onu gaziler için bayrak yapsa, gaziler de, onu, ona geri verseler, o da, onu başına örtünse; yemini bozulur. Hıza-îietül Miiftîn´de de böyledir.
Cami´de şöyle denilmiştir :
Bir kadın : l(Şu çarşaf, örtünmem.» diye yemin edince; o çarşafın yanlan dikilip, gömlek yapılsa, ona yaka ve kol da, takılsa ve kadın ona giyse; yemini bozulmaz.
Şayet, iplikleri kopanhr; yaka ve kolları da çıkarılır, eski çarşaf haline getirilir de, kadın onu örtünürse, yemini bozulur. Çünkü, ismi geri dönmüştür.
Bu, çarşafın kesilip gömlek dikildikten sonra tekrar bozulup, bazı parçaları bazılarının yanma dikerek çarşaf haline sokulmaya ve onu giyincede yeminin bozulmasına muhaliftir.
Kıı Huri´d e : «Deniz koyununun yününden yapılmış bir parçayı, giymemeye yemin eyleyen onu bozar; yeniden eğirir; başka bir parça yapar ve onu giyerse; yemini bozulma/..» denilmiştir.
"Şu serginin, üzerine oturmam» diye vemin eden kimse; onun iki tarafı dikilerek hüre haline getirilse de, onun üzerine atarsa, yemini bozulmaz. Eğer, ipliği kopar ve eski haline gelir; yemin eden de onun üzerine oturursa; yemini bozulur.
Şayet, sergi kesilir ve ondan iki tane hurç (~ heybe) yapılır; sonra onların dikişi kopar ve onlar tekrar sergi halini alır da onun üzerine oturursa yemini bozulmaz.
Alimlerimiz : «Bu, iki hurçtan her biri sökülmüş olsa; tek başına sergi denilemezse o zamandır. Amma, «sergi» denildiği zaman, onları yan yana dikipte üzerine oturunca, yemin bozulur." demişlerdir.
Bir kimse: : »Yer yüzüne oturmam.» diye yemin etse; yemini bozulmaz. Ancak, kendisi ile yerin arasında elbisesi hariç bir şey yoksa; o zaman, bozulur.
Eğer, kendisi ile yerin arasında, hasır veya kamış veya sergi veya sandalye varsa; yemini bozulmaz.
»Şu döşeğin veya şu hasırın veya şu serginin üzerine oturmam» diye yemin eden. kimse; onun üzerine aynen onun gibi bir başkasını koyar da, onun üzerine oturursa, yemini bozulmaz.
«Şu döşeğin üzerinde uyumam» diye yemin eden kimse; onun ü/eıine, başka bir döşek kor da; onun üzerinde uyursa; yemini bozulmaz. Bahm´r - Râık´ta da böyledir.
«Şu döşeğin üzerinde uyumam.» diye yemin eden kimse; onun üzerine çarşaf veya bil´ örtü kor da, onun üzerinde uyursa yemininin bozulacağında iema1 vardır.
Şu serinin (— makadm) üzerine oturmam.» veya «Şu sekinin üzerine oturmam.» veya «Şu tavanda uyumam.» diye yemin eden kimse; onun üzerine, bir seccade veya bir döşek veya bir sergi kor da, onun üzerine oturursa; yemini bozulur.
Şayet, o şeririn (—mak´adın) üzerine diğer bir şerir koyar; veya seki´nin üzerine bir seki daha yapar; veya tavanın üzerine bir tavan daha yapar da; onun üzerine oturursa, yemini bozulmaz. Bedfi*´de de böyledir.
«Zivnet eşyası giymem.» diye yemin eden kimse; parmağına aitm yüzük taksa; yemini bozulur. İnci takınca da, İmâiueyn´e göre yemini bozulur. İmâm Ebû Hanîfe (R.A.)´ye göre, bozulmaz.
Eğer incinin içinde süslenmiş olanı varsa, bil - ittifak bu şansın yemini bozulur.
Süslenmiş olmayan zebeıccd ve zümrüdü takınmakla da yemin bozulmaz. Bu bizim diyarımızın örfüne yakındır. Fetva, İmâ-meyn´în kavli üzeredir.
Şayet halhal (= ayağa takılan gümüş bilezik ve emsali) veya bilezik veya pazubend takınsa; ister, aitun olsun; ister gümüş; yemini bozulur, Kâfî´de de böyledir.
Bir kadın, «ziynet takmraamaya» yemin ettiği halde, bir gümüş yüzük takınsa, yemini bozulmaz. Bu, zahir-i rivayetdir. Bilginler dediler Alimler : «Bu, eğer erkeklerin vüzüğü gibi yapılmışsa; böyledir. Fakat, kadınların yüzüğü gibi yapılmışsa; (ki, onların kaşları olur.) O zaman, yemini bozulur. Mııhiyt´le de böyledir.
Hükümdarın tacı, ziynet değildir.
Kadınların taçlan, ziynettir.
Boyuna takılan şeylerde ziynettir. Tİrnurtâşî´de de böyledir.
Bir kadın, «koncu olmayan ayakkabıyı giymemeye» yemin etse ve «lâlik» denilen ayakkabıyı giyse; örf ve âdette, eğer koncu olmayana «lâlik» deniliyorsa; kadının yemini bozulur; değilse bozulmaz. Muhıyt´te de böyledir.
Bir adam, «ziynet kullanmamaya´) yemin ettiği halde; süslü kılıç veya pombend kullansa; yemini bozulmaz. Fetâvâyi Kâdî-hân´da da böyledir.
«Zırh kullanmamaya yemin» eden kimse; demirden zırh veya kadın zırhı giyse; yemim´ bozulur.
Eğer, bunlardan birini niyyet etmemişse; diğerini giymekle yemini bozulmaz. Serahsî´n´in Muhıyti´nde de böyledir,
«Silah takınmamaya» yemin eden bir kimse; kılıç kuşatışa veya ok yay takmsa, yemini bozulur. Bunlar da silahtır.
Giymekte aslolan, elbisedir. Bunun dışında kalana «giyildi» denilmez. Silah, zırh, kıhç, yaygibiîerc «giyildi» değil; «kuşanıldı» denilir. Itâbiyye´de de böyledir.
En doğrusunu, ancak AUahu Teâlâ bilir. [21]
11- DÖVME, ÖLDÜRME VE BENZERLERİ HAKKINDAKİ YEMİN
«Bir adama, vurmamaya» yemin eden kimse; o adam öldük Luı sonra, ona vursa; yemini bozulmaz. Tahâvî Şerhin´de de böyledir.
«Kölesine vurmamaya» yemin eden kimse; başkasına em-rcLse de, o vursa; yemini bozulur.
Eğer, yemin eden kimse; bizzat, kendisinin, vurmamasını, niy-yet eylemişse; hükmen de yemini bozulmaz.
«Hür bir adamı dövmeye» yemin eden kinime; başkasma, em-reise ve emroîunan dövse; yemini bozulma/, Jığer, yemin eden şahıs hâkim veya hükümdar ise, onun yemini bozulur. Zahîriyye´de de böyledir.
«Çocuğunu dövınenıeye» yemin eden kimse; başkasına emre vlese; o da dövse; babanın yemini bozulmaz. Muhıyt´te de böyledir.
Bir adam, niyeti etmeksizin; «kölesine yüz kırbaç vurmaya» yemin eder ve yüz kamçıyı, çok hafif olarak vurursa; yemini yerine gelmiş olur. Alimler : «Bu vuruş, can acilıcı olmak şartty-Irdır. Fakat, can acıtıcı şekilde vurmazsa; yemini yerine gelmiş olmaz.» demişlerdir. İki parça olan, kırbaçla elli defa varsa; her vuruşta, kırbacın her iki parçasıda vücûda değse; yemini yerini bulur, Zehıyre´de de böyledir;
Bir adam, küçük kızına yirmi kamçı vurmaya, Allah´a yemin eylese; işte o, hurmanın küçük dalı ile, yirmi defa vurur. Zahîriyye´de de böyledir.
Bir adam : «Vallahi, filan adamı yakalarsam, ona, elbet le yüz kamçı \ururum.» der ve o adamı yakalayıp bir veya iki kam çı vurursa yemini bozulmaz. Zira, hayat boyu vura birilir. Zehıy re´de de böyledir.
Biı- adam, «karısını, dövmemeye» yemin ettiği halde, on :xı söylese veya onu ssırsa veya boğazını sıksa veya saçını çek canını acitsa;"yemini bozulur. Bilginler bu Âlimler : «Bu, sevişip oynaşırken olmazsa, böyledir." demişlerdir. Eğer, o zaman, olursa yemini bozulmaz. Sahih olan da, budur.
Keza sevişirken, başı başına değse de, başını kanatsa, yine yemini bozulmaz.
Bu, yemin arabca olduğu zamandır. Arabca olmazsa; hiç bir halde, yemini bozulmaz.
Sahih olan, öfkeli halinde yaparsa; yemini bozulur.
Saçını yolarsa yemini bozulur. Saçını tutup, geri bırakır ve ka^ dınnı cam acımazsa; yemini bozulmaz. Fetâvâyî Kâdîhân´da da böyledir.
Arabî olan birisi, farşça bir yemin eylese; ona sorulur.: Eğer, arabcanın yerine koyduğu farsea kelime ile, arabcanın ifade eylediği manayı irâde eylediyse; o aynen arapca yemin etmiş gibi olur; yok eğer, o kelime ile farsça mânâyi irâde eylemişse, farsça yemin etmiş gibi olur.
Eğer, kelimenin manasını bilmiyorsa; o zaman, o kelimenin lügat manasına göre hareket olunur.
Farsh, birisi de, Arabca yemin eylese; aynisi olur, Zehiyre´de de böyledir.
«Eğer seni döversem, boşsun.» ıdese de cariyesini dövse; ona vururken karısına da isabet eylese; Mecmuu iı- NevazÜ´de söyenildi-ğine göre, karısı boş olur. Buna göre fetva verenler de olmuştur. Bazıları da : «Boş olmaz.» demişlerdir. Bu görüş daha uygundur.
tf «Karısını dövmemeye» yemin eden kimse; elbisesini silkeı-ken o, karısının yüzüne isabet eyleyip canını acıtsa; Fetâvâyi Ebû´l -Leys´de «Yemini bozulmaz.» denilmiştir. Muhiyt´te de böyledir.
Bir kimse, kansıno : «Seni sağmi, Öİümü olduğun belli olmayana kadar dövmezsem...» diye yemin etse; İmâm Ebû Yûsuf (R. A.)´a göre bu adam canı çok acıyasiya, karısını döverse; yemini yerini bulur.
Bir adanı, «kölesini, ölene kadar, kamçılarla dövmiye» yemin eylese, o adam kölesini mübalağalı bir şekilde döver. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Bir adam, «kölesini, bayıltana, veya ağlayana veya akıtan veya yalvarana kadar dövmeye» yemin eder ve bu dedikleri olana \i dar dövmezse; yemini yerini bulmaz. Serahsî´nin Muhıytı´nde de böyledir.
«Elbette, ona, kılıçla, ölene kadar vururum.» diye yemi eden kimse; ölene kadar, vurmazsa; yemini yerine gelmez. Hulâsa´d da böyledir.
Bu kimse, niyet etmeksizin : «Vallahi, ona vururum.» deı se; kılıcın ters tarafı ile vurunca yemini yerine gelir.
Eğer, niyyeti, keskin tarafı ile vurmaksa; o tarafı ile vurur.
Niyyeti olmadığı halde kılıcın kını ile vursa yemini yerine gel mez.
Eğer, kının içinde olan kılıç, vurunca kını keser ve yemin olunanı yaralarsa yemin yerine gelir.
«Balta ile, kimseye vurmamaya» yemin eden kimse; baltanır sapı ile vursa; yemini bozulmaz. Zehiyre´de de böyledir.
«Kılıç Üe veya kırbaç ile vurmamaya» yemin eden kimse; kılıç ile veya kırbaç ile vurur da «Ben, bundan başka kılıç üe veya kırbaç ile vurmaya niyyet eyledim.» derse, bu hükümde kabul edilir. Çünkü, o konuştuğunun ihtimâli olana,-niyyet eylemiştir. Gerçek, Allah ile kendi arasındadır. Serahsî´nin Muhıytı´nde de böyledir.
Müntekâ´da : İmâm Muhammed (R-A.)´in şöy!e buyurduğu mezkûrdur :
Bir adanı kölesine : «Eğer, sana yüz kamçı vurmazsam sen hür .sim.» diye yemin eder; köle de yüz kamçıyı yemeden ölürse, hür olarak Ölmüş olur.
Bir adam : «Vallahi, filan adamı, elli gün döverim.» der bizzat kamçı ile vurmayı kasdettiği halde, kamçıdan başkası ile vurursa; vakit geçince ne ile döverse dövsün yemini yerine gelmiş olur. Niyyeti ise, geçersiz kalır.» Muhiyt´te de böyledir.
Bir kimse, «kırbaçla dövmek üzere» yemin ettiği halde, kırbacı bir örtüyle sarsa; yemini yerine gelmez. Bir kimse : «Saçma dokunmam.» diye yemin eder; yemin olunan da tam hraş olur ve ye-
niden saç gelir ve o saça dokunursa; veya «dişine dokunmam.» diye yemin ettiği adamın yeniden bir dişi çıkar da, ona dokunsa; yemini bozulur. Kerderî´nin Vecîzi´nde de böyledir.
«Seni ebeden veya ebediyyen veya dehren döversem...» diye yemin eden kimse; o saat, dövse; yemini bozulur.
Bir kimse : «Eğer, seni bir ayda, dövmezsem; kölem hür olsun´.» derse; bu adam, yemin ettiği andan itibaren, bir ay içinde, bir defa döverse; yemini bozulmaz. Eğer, bir ay geçene kadar, dövmezse; yernİni bozulur. Camiul - Kebîr Şerhı´nde de böyledir.
Bir adam, karısına : «Eğer, seni bugün dövmezsem; sen boşsun.» der ve dövmeyi istediği halde kadm : «Eğer, a´zan azama dokunursa; kölem hür olsun.´» der; kocası da, sopa ile onu döver ve bu kadına elini dokundtırmazsa; yemini bozulmaz.
Eğcı1 kadm : «Sen, beni döversen, kölem hür olsun.» deseydi; bunun çâresi : Kadın köleyi güvenilir birine satar; sonrada kocası onu c güit yavaşça döver; hem kocanın yemini yerini bulur. Kadm da bir ceza gerekmez. Zahîriyye´dc1 de böyledir.
Eğer, «Bugün, yer yüzünde, senin çocuğunu iki parça, edene kadar dövmezsem...» diye yemin eden kimse; dövmesinde mübalağa eylerse; esahh olan. görüşe göre; yemini bozulmaz. Yetıâbî´de de böyledir.
Bir adam, diğerine : «Eğer sen Ölürsün ve ben seni dövmezsem; bütün kölelerim hür olsun." dese ve adam da ölse; yemin eden onu dövmese; köleler hür olmazlar.
Şayet : «Eğer, seni dövmezsem.» dese de; dövmeden Önce karşıdaki adam Ölse; ölenin son anmda yemini bozulur. Yâni köleler hür olur.
Kölesine, «sen Ölene kadar, seni dövmezsem.» diyen kimse; dediğini yapmazsa yemini bozulur.
Bir adam, çocuğunu dövmek istese ve hiç bir kimsenin ona yardım etmemesi için, yemin eylese; bir adam da, onu bir veya iki sopa vurduktan sonra, men eylese; adam ise daha fazla vurmak istese; âlimler : «Yemini bozulur.» demişlerdir. Çünkü, onun muradı, kalbi mutmein olana kadar, men etmemeleri idi. îşte ona, mani olununca, yemini bozulur. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Bir adam, diğerine : «Seni dövene kadar/filan adama ne yaptığını haber vermezsen; kölem, hür olsun.» diye yemin etse; o da, dövülmeden haber verse; yemin yerine gelmiş olur.
Keza : «Sen, bana sabah yemeği yedirene kadar, sana gel-mezsem...» veya «sen beni dövene kadr,r, seni dövmezsem...» dedi-ti halde; ö, sabah yemeği yedirmeden, ona gelse veya onu dövmeden, o bunu dÖvse; yemini yerine gelmiş olur.
Eğe;-: «Hakkımı verene kadar, seni suçlamazsam...» veya «Gece girene kadar, seni dövmezsem...» veya «´Sabaha kadar, seni dövmezsem...-´ veya «Zeyd sana şefaatçi olana kadar, seni dövmezsem...» veya «Zeydbern men eyleyene kadar, seni dövmezsem...» veya «Elim şikâyetçi olana kadar, seni dövmezsem...» demiş olaydı; yeminin yerine gelme şartı, onu suçlamak ve vakti gelene kadar dövmektir. Hakkı ödenmeden, suçlama da bulunmasa veya dediği vakitler gelmeden, dövmeyi terk eyleseydi; yemim bozulurdu. Çünkü, burada «hatla > kelimesi, gaye içindir. Zira, suçlama ve dövme tekrarlama yoluyla sonuna kadar uzar.
Şayet, cezaya niyyet eyiernişse; bu diyâneten kabûî edilir; fakat hükmen kabul edilmez.
Eğer, iki fiil, bir kişi tarafından olsa; (meselâ : «Bugün, sabah yemeğimi senin yanında yiyene kadar, senin yanına gelmezsem...» demek gibi...) o zaman, yeminin yerine gelme şartı, fiillerin yerine gelmesine bağlıdır. Hatta, gelse de, onun yanında hemen yemek ye-nıese ve sonra yese; yemin yerine gelmiş olur. Eğer, hiç yemek ye-mezse; yemini bozulur. Zira fiilin biri yapılmamış olur. Kâfî´de de böyledir.
Bir kimse, karısına : «Seni her dövdükçe sen boşsun.» Ona, avcuyla parmaklan ayrı ayrı olduğu halde dokunup kadına vursa; kadın, sadece, bir talâk boş olur. Eğer kadına iki eliyle vursa; iki talâk boş olur. Serahsi´nin Muhıytı´nde de böyledir.
Bir adam kölesine : "Eğer, seninle karşılaşır da seni dövmezsem; karım, boş olsun.» der, ve o köleyi bir mil mesafede görür, veya damın üzerinde görürde, ona yetişmezse, yemini bozulmaz. Fetâvayi Kübrâ´da da böyledir.
«Filan adamı görürsem; elbette, döverim.» diye yemin eden kimse; görme yakından olsun uzaktan olsun; dövme, hangivakıtta olursa olsun yemini bozulmaz. Yalnız, fevri (= hemen) dövmeyi kasdeylediyse. O müstesna´dir. Muhıyt´te de böyledir.
«Eğer, seni görürde, dövmezsem...»diye yemin eden şahıs, onu görür; fakat, hasta olduğu için dövmeye gücü yetmezse; yemini bozulur. Zahîriyye´de de böyledir.
Bir kadın, bir câriye yüzünden kacasıyla nizahlaşırda; kocası : «Eğer, elimi basma koyarsam...» diye yemin eder ve başına, eliyle Öfke ile vurursa; yemini bozulmaz. Itâbiyye´de de böyledir.
Haklı veya haksız, «elbette, kölesini dövmeye» yemin eden kimsenin bir niyyeti yoksa; bunun manası, haklı veya haksız, her şikâyet eyledikçe dövmektir. Eğer, bir hal üzere, niyyet eylemişse; işte o halde iken, döver. Eğer, şikâyet eylerse, döver. Ayni şeyi, bir defa daha şikâyet eylerse; ikinci şikâyet için dövmek yoktur. Muhıyt´te de böyledir.
«Filan adamı, bin defa, dövmeye» yemin eden kimse; onu defalarca döver.
«Filân adamı, bin defa öldürmeye» yemin eden kimse; onu, şiddetle bir defa öldürürse yemini yerine gelir. Fetâvâyi Kâ-cîîhân´da da böyledir.
«Filan adamı dövmeye veya onunla konuşmaya» yemin eder; halbuki, o adam Ölmüş olursa; eğer onun Öldüğünü bilmiyor idiyse İmâm Ebû Hanlife CR.A.) ve İmâm Muhammed (R.A.) göre, yemini bozulmaz. Ve eğer, öldüğünü biliyorsa; yemini mün´akid olur ve biLima´, hemen o saatte bozulur. Muhıyt´te de böyledir.
Bir adam, diğerine : «Eğer, sen, beni dövdüğün takdirde, ben seni dövmezsem...» diye yemin ederse; bu yemin edenin, yemin olunandan önce vurması halindedir. Eğer, sonrayı niyyet eylemişse; hemen vuracaktır. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Bir adam, başkası için, «hangi kölen onu döverse, işte o hürdür.» desede; köleleri hep birden dövseler; ancak, onlardan bir tanesi, hür olur. Eğer : «Ey filan, sana hangi kölem vurursa; işte o hürdür.» der; kölelerde hep birden vururlarsa; hepside hür olurlar. Birinci meselede, kölelerden birisi hür olur. Ona bakılır, eğer vurma birbirini takip ederek oldu ise; ilk vuran hür olur. Eğer, hep birden vurmuşiarsa; onlardan efendilerinin belirleyeceği birisi, hür olur.
Bu kimse : «Kölelerim o şahsa vurduğu zaman hürdür.» der ve hepsi vurursa, hepsi hür olur. Bazısı vurursa, o vuranlar hür olurlar. Muhıyt´te de böyledir.
Eğer, «Kölelerimden ona kim vurursa; işte, o hürdür, der ve hepsi birden vururlarsa İmâmeyne göre, hepside hür olurlar İ-mam Ebû Hanif (R.A.)´ye göre birisi hür olur. Telhıys Şerhi´nde de böyledir.
«Şu köleyi, bir kimse döverse; karısı boş olsun.» derse; bu yemin, hem yemin edene hemde, başkasınadır. Şayet: «Şu başıma kim vurursa...» demiş olsaydı; bu yemin, yemin edenden başkası´na ait olurdu.
Bir adam, bir insan dövmeyi murad eylesede başka bir adam «eğer döversen; kölem hür olsun.» derse; oda hemen onu dövmeyi bıraksa; sonra dövse yemin bozulmaz. Ancak, hemen döverse yemin bozulur. Sirâciyye´de de böyledir.
İmâm Muhammed (R.A.) şöyle buyurmuştur :
Bir kimse, iki kölesine : «Sizi dövmem; ancak, bir gün döverim.» veya «Bir günde döverim.» diye yemin etse; bu şahıs, dilediği günde, ister beraber, isterse ayrı ayrı döver. Eğer, onlardan birini, perşembe, diğerini cum´a günü döverse; yemini cuma günü güneş batana kadar bozulmaz. Çünkü onları istisna edilen günde dövmüştür. îstisnâ edilen gün, onların dövülmelerinin toplandığı gündür. Eğer, güneş batmadan dönerde evvelkini yeniden döverse; yemini, bozulmaz. Eğer ondan sonra, her ikisinide bir günde döver veya iki günde döverse veya cuma günü dövdüğünü döverse; dövdüğü saat yemini bozulur. Çünkü dövmesi istisna ettiği günün başkasında olmuştur.
Bir kimse: «Eğer, filânı öldürmesem; karısı boş olsun.» der; o adamda ölmüş olur ve yemin eden onun Öldüğünü bilirse; yemini mün´akid olur. Sonrada aczinden dolayı yemin bozulur. Göğe çıkmak gibi... Eğer, ölümünü bilmiyorsa; yemini bozulmaz. Kâfî´de de böyledir.
Yarın filan adamı, elbette öldürürüm.» diye yemin eden kimsenin, Öldürürüm.» dediği adam, bu gün Ölse; yemini bozulmaz. Te´bvîn´de de böyledir.
Bir kimse : «Eğer, filanı öldürürsem veya ona dokunursam..." diye yemin etse ve başkasına kasdettiği, ona isabet eyle-se, yemini bozulur. Serahsî´nin Muhıyti´nde de böyledir.
Bir kimse, başkası için : Seni cum´a günü öldürürsem; kölem hürdür.» der; yeminden sonrada perşem´e günü o adama vurur ve adamda cum´a günü ´Mürse; yemini bozulur.
Şayet cum´a günü vurarda cumartesi günü ölürse; yemini bozulmaz. Eğer, vurması yeminden önce olmuş olsa (meselâ : Çarşamba günü vursa; perşembe günü de yemin eylese ve : Eğer seni cum´a günü öldürmezsem; kölem, hür olsun.» der ve vurulan adamda cum´a günü Ölürse) yemini bozulmaz Muhıyt´te de böyledir.
Bir adam : «Falanı Küfe´de öldürmem.» diye yemin edip cna, başka yerde vursa; ancak, o şahıs Kûfe´de Ölse; yemini bozulur. İtibar öldüğü yere ve zemandır. Yaralandığı yer ve zaman muteber değildir Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Bir kimse, başkasına : «Eğer, sana mescidde söversem; kölem, hürdür.» der; yemin eden, mescidin içinde; yemin olunanda, mescidin dışında oldukları halde; ona söverse; yemini bozulur. Eğer aksi olmuş olsaydı, yemini bozulmazdı. Câmhı´I-Kebîr Şerhrnde de böyledir.
Bir kimse, başkasına: «Eğer, seni mescidde öldürürsem veya «mescidde döversem; kölem hürdür.» der; onu Öldürür veya döver; öldüren ve vuran mescidin içinde; ölen ve vurulan mescidin dışında olursa; yemin bozulmaz. Şayet bunun aksisi olmuş olsaydı, yemin bozulurdu.
Bir kimse, başkasına : «Eğer, bu baş yarığından, ölürsen; şöyle olsun...» diye yemin eder; o da, bu baş yarılmasından ve başka etkenden ölürse; yemini bozulur. Muhıyt´te de böj´îedir.
Bir kimse, başkasına : «Eğer sana mescidde, taş atarsam; kölem hür olsun,» dese; yemin edenin haline (yemine) itibâr olunur. Şayet: «Seni mVcidde atarsam.» demiş olsaydı; o zaman, yemin olunanın haline yerine itibar olunurdu. Zehıyre´de de böyledir.
Bir kimse : «Filan adamı, yarın çıplak ve aç olarak hapsetmezsem, karısı boş olsun.» der; yarında, o adamı, çıplak ve açolarak hapseder ve bir başkası onu doyurursa; yemini bozulur. Fetâvâyi Küibrâ´da da böyledir.
«Filan adama azab eylemem.» diye yemin eden kimse; o adamı habseylese, yemini bozulmaz. Ancak öylece niyyet eylediy-se; c zaman müstesnadır.
Bu hapis, yemininin altına girmez. Çünkü, tam tazib değildir.
Bir adam karısını yatağına çağırır oda, kaçınır ve : «Sen bana eziyet eyliyorsun.» der; adamda : «Eğer, ben sana azab ey-lersem; sen boşsun.» dedikten sonra; kadın yatağa gelir ve cima´ ederse; eğer onun hoşlanmadığı hal üzere cima´ etmişse; muhakkak ona azap etmiş olur ve karısı boş olur. Eğer, kadının isteğiyle yaparsa; kadın, boş olmaz. Zehıyre´de de böyledir.
Bir adam, karısına: «Eğer, sana bir zarar vermezsem...» veya «bir kötülük yapmazsam; sen üç talâk boşsun.» dedikten sonra; aylar geçtiği halde ona, nafaka vermez ve onun üzerine evlenirse; kadının yakınları da; ona : «Kocan sana kötülük yaptı ve zarar verdin.» derler; kadın ise: «Bana kötülük ve eziyet yapmadı.» derse; kadının sözü geçerlidir. Ve kadın boş olmaz.
Şayet: «Eğer sana zarar verdiysem.» veya «sana kötülük yaptıysam; sen boşsun» der.ve yaptıklarını da ona kötülük olsun diy3. yaparsa; yemini bozulur. Yâni karısı boş olur.
«Karısına, kötülük yapmamaya» yemin eden bir şahsın elbisesine, pislik bulaşır; karısına : «Şunu yıka.» der; oda razı olmazsa; adam ise «Bu, sana kötülüktür, yıka.» derse; bazıları: «Ye mini bozulmaz.» demişlerdir. Kâdî ise : Yemini bozulur.» demiştir. Fetva da buna göre verilir. Kerderî´nin Vecizinde de böyledir.
Kudûrî´de : İmâm Ebû Yûsuf (R.A.) şöyle rivayet edilmiştir: Bir adam karısına : «Sen boşsun veya Vallahi, hizmetçiyi bu gün döverim.» der´ve gününde döverse; yemini yerine gelir. Kadıiı boş olmaz. Eğer dövmeden, o gün geçerse; yemini bozulur. Yeminle, talâk arasında; muhayyerdir. Şayet, dövmeden önce hizmetçi ölürse; yemin eden adam; talâkla keffaret-i yemin arasında muhayyerdir. Muhıyt´te de böyledir.
Bir adam, diğerine : «Eğer, sana söversem; Kölem, hür olsun.» dedikten, sonra; «Allah senin hakkında, bereketli eylemesin.» derse; köle hür olmaz.
Şayet : «Sen ve senin ehlin ve senin mahn mübarek olmasın.» demiş olsa; köle azâd olmuş olur. Bu şetimdir. Zahîriyye´de de böyledir,
Bir adam, «Karısını bir şeyle itham etmemeye» yemin etti kt.en sonra ona: «Yaptığını, Allah bilir.» derse; yemini bozulmaz. Hulâsa´da da böyledir.
Bir adam «filana iftira yapmaya» yemin ettikten sonra; ona: Ey zâniyenin oğlu!» dese; yemini bozulur. Fetâvâyi Kâdîhân da da böyledir.
«Bir kimseye iftira etmemeye» veya «sövmemeye» yemin eden kimse; o Ölünce iftira eylese veya sövse; yemini bozulur. «Ben, ondan hayırİıyım.» diye yemin eden kimse; hırsız veya içki içen biriyse; drğeride salah ehli veya ilim ehli ise hükmen yemini bozulmuş sayılır. Itâbiyye´de de böyledir.
Bir adam, malını evine defneylese (— gömse), sonrada, onu aradığı halde bulamasa; ve malının gitmiş olduğuna yemin ettikten sonra, onu bulsa; eğer, o malı başkası almış sonrada geri getirip keymuş olmazsa; yemini bozulur. Fetâvâyi Kâdlhân´da da böyledir.
Bir ziraatçı veya onun vekili, beraberce ortak bulundukları üzüm ve meyveyi evine taşıdığı halde, hırsızlık değildir.» diye yemin ederse âlimler : «Eğer ekincinin veya vekilin taşıdığı yemek içinse; hırsızlık olmaz. Fakat Hububattan yalnız başına bir şeyler alırda; maksadı onu hıfzetmek (korumak) olmazsa; işte o hırsızlık olur. Fakat, mal sahibi bile gizlice bir şey almışsa o hırsızlık olur. mal sahibi ve ortağı bir şey aldığı zaman diğeri onu görünce tazmin ettirmeyip razı okak olsa; yine hırsızlık sayılmaz. Eğer böyle olmazsa; lâyık olan hırsi/Jık olmasıdır. Zâhîriy-ye´de de böyledir.
Atım, handa kaybeden bir şahıs : Eğer, atımı çaldılarsa; vaılâhi burada durmam.» derse; âlimler : «Yemin edene sorulur»; eğer, bu sözü ile, bu odada veya bu handa veya bu belde de durmamaya mı niyet ve kasdeylemişse; bu durumda, niyyetine görehareket edilir. Eğer, böyle bir niyyeti yoksa; handa durmamaya yemin etmiş sayılır.
Bir kadının, yabancı biri ile oturan bir oğlu olsa; kadının kocası, kadına; «Eğer, oğlun evimize gelmez ve bizimle otur-mazsa; her ne vakit, ona malımdan az bir şey verirsen; sen şöyle ol» .dediği halde, oğlan gelse ve beraberce bir sene otursalar; sonra oğlan kaybolsa; kadında kocasına : «Ben malından oğluma bir şeyler verdim.» dese; adamın yemini bozulmuş olur.
Eğer, koca. karısına inanmazsa; bu durumda; kocanın sözü geçerlidir. Eğer doğrular ve kadın da oğluna, oğlan gelip de beraber oturmadan Önce, vermişse; kadın boş olur. Fetâvâyî Kâdî-hân´da da böyledir.
Bir adam başka birisine «elbisemi çaldı.» diye iddia ey-îese; iddia olunanda iddia edenin elbisesini almış olsa; ve «Karım boş olsun; eğer, senin elbiseni kaldırdrysam.» dese; Bazıları: «Kadın boş olmaz, onun elbisesini çalmış olmadıkça.» demişler; Ba-zılarıda : «Hükmen boş olur.» demişlerdir.
Bir kimse diğerinin elbisesini çaldıktan sonra; çalan adam, elbisesi çalınana, para verir, oda onu inkâr eder ve yemin eylerse; Fakıyh Ebûl - Kasım «Eğer, çalman elbise hırsızının elinden gitmişse; hiç şüphesiz yemin eden elbise sahibinin, yemini bozulmuş olmaz.
Eğer elbise hırsizm yanında duruyorsa; ben, «yemini bozulur demem.» demiştir. «Eğer, elbise hırsızın yanında duruyorsa; şüphesiz yemin edenin yemini, bozulur Hırsızın elinden gitmiş ise, cevap söylendiği gibidir.» diyenlerde olmuştur.
Bir adam, «filan adam elbiselerimi çaldı.» veya «yaktı» diye yemin eylese; halbuki o adamda, bir elbiseden başka çalmamış ve bir elbiseden başkasını yakmamış olsa; yemin edenin yemini bozulmaz.» denilmiştir. «Bozulur.» diyenlerde olmuştur. Önceki kayıp açıktır. Muhıyt´te. de böyledir.
Bir sarhoş ayıkmca arkadaşlarına hitaben: «Cebimde, kırkbeş dirhemim vardı. Siz almışsınız.» der; onlarda inkâr eder; sarhoşda «Bu gün, cebimde kırk beş dirhemim vardı. Kırkı gıtnfî, beşi idüyattan idi (= gıtrif ve ıdl dirhem çeşitlerinden birernev´idirler. karısıda : «Evet, bu gün, cebinde kırk ıdhyyati ve beşde gıtnfisi vardı.» der; toplam miktarında aynı şeyi söyledikleri halde tafsilatında hata olursa âlimler : «Eğer kadının açıkladığı kocasının dediğinden ayn ise, ve neticede öyle ise yemin bozulur, değilse bozulmaz. Fetâvayi Kadîhân´da da böyledir.
Bir kimse: «Filan adamın birşeyini gasbetmedim.» diye yemin ettikten sonra; yemin eyleyen, geceleyin yemin olunanın yanma girse ve eşyalarım çalsa; yemin olunanda, onu bilmese; veya yemin eyleyen sahradan gelsede başının altından ridasım çalsa; yemin olunanda, onu bilmese; bu hallerin hiçbirinde gasp olmaz; hırsız olur ve eli kesilir. Hızânetü´I - Mürtîr.´de de böyledir.
«Ondan, bir şey çalmam.» veya gasben almam.» diye yemin eden kimse, o şahsın yoluna kesse ve bir şeyini alsa çalmaktan değil; gasben (= zoraki) almaktan dolayı; yemini bozulmuş olur.
Bir başkasına : «Senin malına hıyanetlik yapmam.» diye yemin eden kimse; kendi karısına izin versede, o hiyanetlik yapsa; vemini bozulmaz. [22]
12- DİRHEMLERİ BİRBİRİNE VEREREK HELÂLLEŞMEK HAKKINDA YEMİN
«Filan adamdan, hakkını almaya» yemin eden kimse; onu bizzat kendisi veya vekili alsa; yemini yerini bulmuş olur.
Eğer, binefsihi kendisi almaya niyyet eylemişse; bu niyyeti, hem diyâııeten hem.de hükmen tasdik olunur.
Keza, hakkını onun vekilinden alsa; yemini, yerini bulmuş olur.
Keza, borçlunun emriyle, borçlunun malına kefil olandan alsa; yemini, yerini bulmuş olur. Zehiyre´de de böyledir.
Borçlunun emri olmadan kefilinden veya havale eylediği şahıstan alsa; yemini bozulur."
Âlimler: Alacağına karşılık olarak fasid bir satışla; bir kölesini satın alsa ve onu gasbeylese; eğer kölenin kıymeti alacağına karşılık geliyorsa; onu, alacağının yârine almış olur; yemini bozulmaz. Eğer karşılamıyorsa; yemini bozulur. Şayet yemin eden kimse; alçağı kadarım gasben (== zoraki) alsa; yemini yerine gelmiş clur. Keza, alacağı kadar, o adamın parasınıveya dinarını imha eylese; yemini yerine gelmiş olur. Bedâi´de de böyledir.
Alacaklı bir kimse, «alacağını, almaya» yemin ettiği halde, buna bir vakit tayin eylemese; borçluda, malından ona teberru veya bağış yapsa; yemini bozulur. Şayet, bir vakit tâyin eylemiş olsa ve borçlu, o vakit gelmeden önce teberru eyleseydi; yemin düşer ve vakit gelene kadar bozulmazdı. Bu, İmâm Ebû Hanîfe (R. A.) ve İmâm Muhammed (R.A.)´e göredeir.
Alacağını almış oîsa, ve onu, kalp olarak bulsa; yemini yerine gelmiş olur Eğer, o parayı sahte para olarak bulsa; hakkını almış sayılmaz. Eğer, hakkının yerine, onun elbisesini aldıktan sonra onu arızalı bulduğu için geri verse; yemini yerini bulmuş olur. îzah´ta da böyledir.
«Borçlusundan alacağını alana kadar, ayrılmamaya.» yemin eden kimsenin yanından, borçlu kaçsa; yemin bozulmaz.
Borçlusu, borcunu ödeyene kadar, ondan ayrılmamaya vtmin eden bir alacaklı, borçlusunu görecek şekilde mak´adm üzerene oturup, onu muhafaza eylese, ayrılmış sayılmaz. Eğer aralarında, perde veya direkler varsa; yine ayrılmış sayılmaz.
Keza, birisi mescidin dışında digeride, içinde oturur kapı da açık bulunur ve birbirini görürlerse; ayrılmış sayılmazlar.
Eğer mescidin duvarı, birini gizler; diğeeri de içerde olursa; ayrılmış olurlar.
Keza, aralarında, kitli kapı olur, anahtar, yemin edenin elinde olduğu halde, yemin eden, kapmm dışında oturursa; ayrılmış sayılmazlar. Müntekâ´da da böyledir.
Bunun çâresi : Alacaklı uyur veya borçludan gafil bulunur, veya bir başkası onu sözle meşkul eylerde; borçlu kaçarsa; yemin bozulmaz.
Şayet uyumaz ve ondan gai´ü olmazda, borçlu giderken kendide gitmez ve imkân olduğu halde ona mâni olmazsa; yemini bozulur.
«Borcunu ödeyene kadar ondan ayrılmamaya» yemin eden r-lcckh şahıs; ondan rehin veya kefil alsa; yemini bozulur. Ancak rehin daha ayrılmadan helak oiur kıymeti ise, borç kadar veya daha çok olursa; bu durumda yemini bozulmaz Zehıyre´de de böyledir.
Bir alacaklı, borçlusunun kapısına gelse ve : «O adamdan hakkın almadıkça, ordan gitmemeye» yemin eylese; borçluda gelip, ordan men eylese; o da hakkını almadan kendiliğinden oradan gitse, bazıları; «Yemini bozulur.» bazılanda «bozulmaz,» demişlerdir. Zahîriyye´de de böyledir.
Bir borçlu, «filan adamın hakkını vermeye yemin edip; bir başkasına vermesini emreylese veya ona havale eylese ve borç varisle; yemin yerine gelmiş olur.
Bir borçlu, «borcunu vermemeye» yemin eder ve onun yerine onun emriyle bir başkası verirse; yemini bozulur. Eğer, bizzat kendisi vermeyeceğini ııiyyet eylemiş olursa; buna hükümde itibar olunmaz Zehıyre´de de böyledir.
Bir «dam, başkasına : «Vallahi, senin malını, sana hâkim hükmedene kadar vermeyeceğim.» der; oda, bir vekii îulup, haki-mc müracaat eder; Hâkimde, yemin eyüyenin vekilinin lehine, hük mey leşe; bu, yemin eyleyenin üzerine, hüküm sayılır ve yemini bozulmaz.
Bir adam, borçlusuna : «Vallahi, senden hakkımı alana kadar, ayniınam.» dedikten sonra, borçlusundan o Alacağına bedel, bu" köle satın alsa; daha ayrılmadan Önce - ayı ilana kadar borç ödemiş olma/.. İmâm Muharrvmed (R.A.)´c göre, ayrılmadan önceki yapılan hîbe, yemini bozma/. İmânı Ebû Hanîfe (R.A.)´yr Iiövc bu hibe ile yemin bozulur. İmâm Ebû Yûsuf (R.A.)´a göre, yen-ini bozulur. Bu; satın alman, kabz edilmeden önce, aynhrsa böyledir. Eğer ayrılmadan önce, köle satıcının yanında iken ölse de, sonra aynlsalar, yemin bozulur.
Şayet, borçlu, o kölesini, bu borca mukabil, bir başkasına satmış olsa; alacaklı da, köle teslim alınmadan ayrılsa; sonra kölenin efendisi, «satış caiz olmadığından,» Köleye hak sahibi olsa; yemin edenin yemini bozulmuş olmaz. Eğer, borçlu köleyi muhayyer okırak satsa; yemin eden, onu aldıktan sonra ayrılsa, yemini bozulur. «Şayet alacak, kadının üzerinde olur ve alacaklı hakkını, ondan almadıkça ayrılmamaya yemin ederse; ve o kadında olan alacağına mukabil kadını nikahlasa; işte bu, borçtan kurtulma olur. Borçlu, borcuna karşılık olarak, kölesini veya cariyesini satsa; o da, müdebbir veya mütekâtep veya iimmü veied olsa; ve\a müdebbir ve ünımii vclc.l borçludan başkasının olsa; sonrada alacaklı alacağını a-dıktan sonra, ayrılsa; yemin bozulmaz. Alcaklıya, borçlu tarafından bin dirhem hîbe edilse alacaklı da, onu kabul eylese; yemini bozulma/. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
«Ayın evvelinde borcunu ödemeye yemin eden kimse ayın yarısından ünce öderse; yemini yerini bulur; değilse bozulur. «Ayın başında, borcunu ödemeye» veya «Ay, hilal olunca ödemeye» yemin eden kimse; hilâlin olduğu gece ve günün tamamına kadar, müddete, sahiptir. «Boıcunu. ayın önünde ve sonunda ödemeye» yemin eden kimse; onu, ayın on beşinci ve on altıncı günlerinde öder.
"Öğlen namazında, borcunu ödemeye» yemin eden kimse; öğlen nama/mm vakti içinde Öder. «Namaz kılındığı zamana kadar, borcumu öderim.» diyen kimse; o namazın bütün vaktinde öder.
Ayın başında Öderim» diye yemin eden kimse; onu aybaşından önce öder veya alacaklı ölürse, bu kimsenin yemini, İmâm Fbıı Hanîfe (R.A.) ye İmâm Muhammed (R.A.)´e göre sa-k:t olur. (= düşer) Eğer, borçlu ohın ölürse; bü-ittifak, yamini bozulmuş olmaz.
«Keza : «Filânın malını elbette ödeyeceğim.´; diye yemin etliği halde o yemin etmeden önce, o şahıs ölmüş, yemin eden de, bunu bilmiyorsa, yemini bozulmaz. Eğer biliyorsa, bozulur. İmâm Ebû Yûsuf (R.A.)´a göre bilse de,, bilmese de, yemini bozulur. Serahsî´-nin Mîıhıytî´nde de böyledir.
"İlk namaz kılmana kadar, [ilan adr^nm borcunu verece-.yinı.» diye yenıin eden kimse; onu, Öğle namazının vaktinde — bu vaktin..sonuna kadar — öder.Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
«Güneş doğarken" veya «güneşin doğuşu yanında» dese; işte o,güneşin doğupta beyazlanmasına kadar olan, zamanda borcunu öder. Eğer «kuşluk vakti» derse; güneşin beyazlandığı zamandan, öğle vaktine kadar, borcunu ödeyebilir (Mtıhiyt´te de böyledir.
Bir borçlu; «Bu beldeden, borcunu ödeyene kadar gitme-ıneyt, yemin etlikten sonra; borcunun tamamını ödemeden gitse; vemini bozulur. -(Borcunu ödememeye» yemin ettiği halde, az bir kısmım ödeyenin yemini ise bozulmaz. Kerderîniıı Vecîzi´nde debeyledir.
Bir kimse : "Vallahi, bu gün, sende olan malımı almam.» der ve bu şahıs boıçlunu:ı cariyesini; o günkü alacağına mukabil olarak nikâhlar ve ona cima´ ederse;, yemini bozulmaz.
Keza, alacaklı borçlusuna. «Sende, yüz dirhem alacağım var; eğer, bu gün senden bir dirhem noksan alırsam; kölem hür olsun.11 dtv ve onda eîli dirhem olur ve kalanını, güneş batana kadar almazsa; yemini bozulmaz.
Keza, bir defada, yüzünü de alsa; yemini bozulmaz. Eğer, ondan gündü/.ün evvelinde elli dirhem; sonunda elli dirhem alırsa; yemini bozulur. Eğer, o dirhemlerin içinde, kalp veya sahte dirhemler bulursa; yemini bozulur. Geri versin; değiştirsin veya değiştirmesin müsavidir. Keza, aldığı dirhemlerin içinde, sahte para veya kalay olursa; geri verip ayni günde değiştirse; değişildiği zaman yemini bozulur. Eğer, değiştirmezse; yemini bozulmaz.
Şayet:« Kölem hür olsun; eğer, bu gün bir dirhem noksan alırsam.« dediği halde, o gün, elli dirhem alsa; aldığı vakit yemini bozulur.
Bu istihsandır. «Eğer, o gün bir şey almazsa yemini bozulur.
Eğer vakit tâyin etmez (= belirtmez), ise; «Eğer, ondan bir dirhem, noksan alırsam; kölem hür olsun.» der de elli dirhem alırsa; bunu aldığı zaman yemini bozulur.» «Eğer bir dirhem noksan.» dese de; ona tartı ile elli dirhem verilse «alırsam» dese de; ona tartı ile elli´ dirhem daha t arıtarak verilse; ve ayni mecliste, bir elli dirhem daha tartılarak verilse; bütün âlimlere göre, tartı İşlemi devam ettikçe yemini bozulmaz. Eğer, birinci tartıyı mütâakip başka bir işte meşkul olunduktan sonra, ikinci elli dirhem lartıhrsa; yemin bozulur.
«Eğer, malımı, filandan; bir şey noksan olarak alırsam.» demiş olsa; onu, fakirlere sadaka eder. Filanda olan malından dokuzunu alıp onu bir adama bağışlasa; sonra da geri kalan dirhemleri alsa; onları tasaddik eylemek gerekir.
Bir kimse: «Senin üzerinde olan dirhemlerimi, senden almazsam.» diye yemin ettiği halde, ondan alırsa veya dinar alsa; yemini bozulur. Muhıyt´te de böyledir.
«Üzerinde olan. malımı tartttnp almazsam...» diye yemin eden kimse; hakkının cinsinin hilafına tartılı veya tartısız bir şey alsa; yemini yerine gelmiş olmaz. Çünkü, o tarttırmakla kayıtlanmıştır. Sözün umûmî olması itibardan düştü ve ahassı hususa (= ö :el bir söze) çevrildi. Oda hakkım aynen almaktır.
«Eğer, sende olan hakkımı, ki kese içindedir; almazsam...» diye yemin eden kimse dirhemler, yerine; dinarlar alsa veya kağıt para alsa, bizim söylediğimiz gibi, yemini bozulur. Eğer, tartıyı niye I eylemişse Allah´la kendi arasındadır. Bu hükümde geçerli olmaz. Cami´ Şerhi´ııdc de böyledir.
«Üzerinde olan malımı dirhemler olarak, almazsam...» diyenin eden kimse; dediği gibi ahr.
Bir borçlu, alacaklısından, dirhem borç aldı ve cnuda geri verdi; sonrada, ikinci defa ondan .borç aldı; geri verdi; aldı verdi böylece, üç dirhem malını ödediyss; yemini yerine gelmiş olur. Şayet, «hakkımı tartılı alırını...» diye yemin etmiş ve borçlu, ona tartılmayan şeyden ödemişse; yemin bozulmuş olur.
Eğer, alacaklının vekili; tartılı olarak alırsa, yemin yerini bulmuş olur.
Keza borçlu, tartılı olaıak vermeye yemin eylese de vekili tartılı clarak verse; yemini yerine gelmiş olur.
Keza, hem alcaklı hem de, borçlu, tartılı alıp vermeye yemin cyleseler; her ikisi de vekil tayin else vekiller, önce tayin edilmiş sonrada asıllarının adına iş yapmışlarsa; her ikisi de, yeminden halâs olur. Cami´de de böyledir.
Bu mesele; Alacaklı bir kimse, alacağını tahsil etmek tilere, bir vekil tayin ettikten sonra alacağını almamaya yemin eder vekil de, bu yeminden sonra, onun alacağını alırsa; alacaklının yemini bozulur.« kavlini kuvvetlendiriyor. Mıhiyt´te de böyledir.
Bir borçlu, alacaklısına.- «Vallahi borcumu perşembeye kadar ödemem.» dese; perşembe gününün şalağı ağrana kadar da öde-mese; yemini bozulur. Çünkü, perşembe gününü gaye etti ise mad-rrbm lehe dahil olmaz.
Bir kimse: «Borcumu beş güne kadar ödeyeceğim.» diye yemin Utiği halde; beşinci günün güneşi batana kadar, ödemezse; yemini bozulmaz. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Borçlusundan, «alacağım, bugün almamaya» yemin eden kimsenin alacaklısı, o gün, borçlusundan bir şey satın alsa; satın alan, onu o gün teslim alırsa yemini bozulur. Yarın, teslim alırsa; yemini bozulmaz. Yeminden sonra, o gün fasid satışla bir şey almış olsa ve teslimde alsa; eğer aldığı şeyin kıymeti, alçağı kadar veya daha fazla ise; yemini bozulur. Kıymeti, alacağından noksan ise, yemini bozulmaz. Eğer, o gün borçlusunun malından bir şey imha ederse helak olan alacağının emsali ise; yemini bozulmaz. Eğer, kıymet sahibi; kıymetjde alacağı kadar veya daha fazla ise; yemini bozulur. Fakat önce gasbetmek sonra, imha etmek şartıyla olursa; ve gasbetmeden helak ederse; (yakmak gibi) yemini bozulmaz. Zahirîyye´de de böyledir.
Borçlu, alacak sahibine : Eğer, malını yarın vermezsen; kölem, hür olsun.» der; alacaklı, yarma kadar kaybolursa; âlimler; «Borçlu borcunu, hâkime teslim eyler, öyle yaparsa yemini bozulmaz ve yerini bulmuş olur.» demişlerdir. Bu muhtar olan görüştür. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Alacaklı hazır olur, fakat kabul etmez; borçlu, alacaklı elini uzatınca, alacak şekilde yanma bırakırsa, yemini yerine gelir ve bozulmuş olmaz. Keza, bir kimse, zoraki alınan şeyi «almam.» diye yemin eylese ve öyle yapsa yemini bozulmaz. Hulâsa´da da böyledir.
Münteka´da İbn-i Sîma : «Ben, İmâm Ebû Yûsuf (R.A.)´un şöyle buyurduğunu duydum: «Alacaklısı hakkında, «Vallahi, bugün, hakkımı vermedikçe, senden ayrılmam...» diyen ve niyetide hakkını alana kadar ondan ayrılmamak olan bir kimse; o gün geçene kadar ayrılmasa; borçlu da, hakkını vermese; yemini bozulmaz. O gün geçtikten sonra ayrüırsa; yemini bozulur.»
Keza «Seni, bu gün, hükümdara götürene kadar, senden ayrılmam...» veya «seni; benden sultan kurtarana kadar, ayrılmam...» der; o gün geçtiği halde ayrılmazsa; sutlana götürmezse ve sultanda, onu kurtarmazsa; (bunlar müsavidir.) yemini bozulmaz. Ancak, bırakınca bozulur.
Şayet, o gün, sultana götürür ve : «Bugün hakkımı verene kadar, senden ayrılmam.» derse ve o gün öylece geçse; borçluda ödeme yapmasa; yemini bozulmaz. Eğer, o gün geçtikten sonra ay-nlsalar; yine, yemini bozulmaz Muhhıyt´le de böyledir.
«Hakkımızı filana alıp vermiyeceğiz.» diye yemin eden kimse; ondan aynhnasa ve haklaşmasa, yemini bozulmaz. Zâhîriy-ye´de de böyledir.
Alacaklı : «Eğer, sendeki alacağımı, yarın almazsam; ka^ nm, boş olsun.» der borçluda : «Eğer, yarın sana, borcumu verirsem; karını boş olsun.» der, alacaklı alacağını zor kullanarak alırsa; her ikisinînde yemini bozulma/,. Eğer mümkün almazda, borçlusunu hâkimin kapısına çeker; orda muhakeme olurlarsa; yemini yerine gelmiş olur.
Bir kimse, borçlu bir şahsa, «alacaklısının hakkını filan gün vermeye» yemin ettirse; ve elinden tutup : Onun izni olmadıkça, r.ynlmayacaksm.» dese; borçluda, o gün gelse ve borcunu ödese; yalnı/. elinden tutmasa ve o izin vermeden ayrılsa; borçlunun ye-tr-ipi* bozulmaz.
Şâyel, «malımı sende bırakmam.» diye yemin eder; ve onu hakime götürür; oda, onu habseder veya ona yemin ettirirse; yemin edenin yemini´yerini bulmuş olur. Huîâsa´da da böyledir.
Keza, Hâkime çıkarmayıp, geceye kadar ondan ayrjlmasa; yemini yerini bulur.
Bir kimse «Borcunu, filan gün Ödeyeceğine» yemin eüiğı halde o günden Önce öder veya onu bağışlar; günü gelincede bir şeyi a´mazsa; İmâm Ebû Haııîfc (R.A.) ´ye göre, yemini bozulmaz. Eğer alacaklı Ölürde, veresesine veya vasisine öderse; yemini yerini bulur; değiîse, yemini bozulur, Kerderî´nin Vecîzi´nde de böyledir.
Bir adam, karısının talâkı üzere; ona, her gün bir dirhem vereceğine yemin etse ve onu bazen güneş batarken bazande akşam ödese; hiç bir. gece ve gündüz dirhem vermekten hâli kalmamışsa; yemini yerini bulmuş olur.
Bir adam, «üzerinde hakkı olduğu adamdaki hakkını, bir ay geri bırakmamaya» yemin eylesc; ve bir ay geçene kadarda haklaşmada sükut edip bir ay geçse; yemini bozulmaz. Çünkü, o geri bırakmamıştır. Yani, borçlu verip de alacaklı almamazhk yapmamıştır. Fetâvâyi Kübra´da da böyledir.
Fetâvâyi Nesefî´de : Bir kimse borçlusuna, gizlenmeyeceğine dair yemin ettirse ve bunu´bir vakitle de kayıtlamasa, onu, istediği vakit, borçlu, —istediğini bilerek— ona görünmese, yemini bozulur.
Eğer, gizli olarak çarşıya girerse; yemini bozulmaz. Alacaklı, borçluyu istese de borçîu onu bilmeyerek görünmese; yemini bo/.ulmaz.
Şayet, alacaklılar iki kişi olurla]- ve ikis´de borçluya gizlenmemek üzere, yemin ettirirler ve borçlu birinin borcunu öderse onun yemin de hakkı kalmaz. Huîâsa´da da böyledir.
Evzecendî bir suâle, şu cevabı "vermiştir: «Borçıu alacaklısına : «Eğer, hakkım bayram günü ödeme/sem...» diye yemin eder; bayram günüde gelir; yalnız, o yerin hâkimi o günü bayram yaptırmaz ve o günde bayram namazı kılınmazsa; başka bir yerin hâkimi ise, o günü bayram ilân eder ve bayram namazı kildınrsa, -Ramazanda olduğu gibi, ayın doğuş yerlerinde ayrılık yoksa- bulunduğu beldenin hakiminin hükmüne uyar.» Muhiyt´te de böyledir.
Bir borçlu, niyet etmeksizin, «her ay borcundan bir dirhem Ödemeye» yemin eylese; ayın başında yemin etmişse; o ay yeminine dahildir. Ve o ayda da bir dirhem vermesi gerekir. Ay çıkmadan önce. yine böyledir.
Eğer, ayın sonunda yemin etmişse ve «her ayda öderim.» demişse yine böyledir. Mebsût´ta da böyledir.
Borçlu olan şahıs, «borcunu ödemeye gayret edeceğine» yemin ederse; bu şahıs neyi varsa, satarak borcunu öder. Zahfriy-ye´cle de böyledir. [23]
Bu Konularla İlgili Çeşitli Meseleler
Bir kimse; ancak, yüz dirheme sahip olduğu takdirde kölesinin hür olmasına yemin eder ve yüz dirhemden aşağıya sahip oluiTa; yemini bozulmaz. ,
Keza, «başka değil, yüz dirheme sahip olursam.» derse yüz dirhemden noksana sahip olunca, yemini bozulmaz.
Şayet, yüz dirhemden fazlaya sahip olursa yemini bozulur. Yâni, köle hür olur. Dirhemleri değil de, dinarları olsa, yemini, yine bozulur.
Keza, bu kimsenin, ticaret için olan kölesi veya kağıt parası veya arsası, veya zekâtı verilir cinsten canlı´ hayvanları olsa; (nisabı tam olsun veya olmasın, müsavidir.) yemini bozulur.
Eğer, kölesi hizmet için olur; veya mah zekâtı verilir cinsten olmaz (ev, tarla, akar gibi) veya ticaret için olmayan malı bulunursa; yemini bozulmaz. Sirâcü´l- Vehhâc´da da böyledir.
Bir kimse geride varis bırakarak ölür; bir kimse de a´acağı olur; varisi gidip borçludan, bu alacağı ister; borçluda«ona borcum yok.» diye yemin ederse; eğer, adamın öldüğünü bilmiyorsa; yemini bozulmaz; değilse bozulur. Bu görüş, beğenilmiştir. (Hulasa).
Asıl´da: Malım yok diye yemin eden bîr kimsenin il´las etmiş birinde, alacağı bulunsa; yemini bozulma/..
Keza, onun malını, bir adam, gasben alıp imha eylerriişse; veya ma] biaynihi olduğu halde, inkâr etmişse; yemini bozulmaz.
yet, malını gasben (^zoraki) alan şahıs aldığını ikrar eder ve alınan mal da bizzat durmakta ise; alimler; bu hususta ihtilaf eylediler.
Eğer, birisinde emânet malı var ve oda onu ikrar eyliyorsa; yemini bozulur.
Eğer, yanında az veya çok gümüş veya altın varsa; yemini bozulur.
Keza yanında ticaret malı ve canlı malı varsa, yemini bozulur.
Eğer, arazisi veya sâime olmayan malı varsa istishanen yemini bozulmaz. Muhıyt´te de böyledir.
«îddia eylediği; hak hakkında bir adamla anlaşmamaya yemin eden kimse; bir adamı vekil etse ve bu vekil anlaşma yapsa; yemini bozulmaz.
Keza, «mücadele etmeye» yemin ettiği halde; vekili mücadele etse; yemini bozulmaz.
Şayet: «Vallahi filan ile anlaşma yapmam.» dediği halde, başkasına anlaşma yapması için emir verse; yemini hükmen bozulur. Serahsî´nin Muhıyt´indc de böyledir.
Şu bin dirhemden harcama yapmam.« diye yemin eden kimse; ondan borcunu ödese; yemini bozulmaz. Çünkü borç ödemek Ör-fen infak değildir. Bazıları. «Eğer niyet cylemışse; yemini bozulur.» demişlerdir. Lâkin, bu örfle kabul edilmez. Kerderî´nhı Vecizi´nde de böyledir.
Borçlanmaya yemin eden kimse; evlenirse; yemini bozulmaz. Ancak, veresiye dirhemler alırsa yemini bozulur. Hulasa´d a da böyledir.
Şöyle yapmam diye yemin eyleyen onu hayat boyu yapmaz. Hidâye´de de böyledir.
Bir kimse, yaparım diye yemin edince; yemin ettiği işi, bir defa yapsa; yemini yerine gelir. Bunu, ister hoşlanmayarak yapsın ister unutarak; ister, kendi isteyip vekili yapsın, müsavidir.
Yapmadığı, zaman, o fiili yapmadan ümidi kesilene kadar; yemini bozuldu diye hükmolunamaz.
Eğer o işi yapmadan ölecek olursa; varislerine keffaretini vermeyi vasiyyet eder.
Eir kimse: «Zeyd´i, elbette, döveceğim.» veya «Şu yufkayı, elbette, yiyeceğim.» diye yemin ettiği halde; Zeyd ölse veya ekmeği kendinden önce yeseler; yemini bozulur. Bu, yemin mutlak olduğu z:: m an d ir. Eğer, yemin mukayyet olursa; (meselâ : Şu ekmeği, tu gün yiyeceğim diye yemin eyleyipde gün geçmeden ekmeğin yenilmesi gibi.) o /.aman, yemin sakıt olur. ´ — düşer.) Diğer imamlarımıza göre böyle olmasına rağmen İmâm Ebû Yûsuf (R.A.) buna muhaliftir. Fethu´l-Kadirde de böyledir.
"Haram işlemeyeceğim.» diye yemin eden kimse, fâsid nikâhla, nikâhlansa;, yemini bozulmaz. Keza, hayvana cima´ etmek-lede bozulmaz. Ancak, bedevi, hayvan peşinde giden cahil birisine öyle yol gösterirse, o zaman yemini bozulur. S´irâciyye´de de böyledir.
Keza hastalık halinde, babasını köle olarak satın alırsa; hemen ılkeyter.
Eğer, «bugün ona yüz dirhem bağışlayacağım.» diye yemin ettiği halde, başkasına bağışlar ve ona da: «Sen al.» derse yemini bozulmaz. Bağışlayan; bağışlananı, bağışladığı adam almadan ölürse; artık c, mal vârisin alacağından olur; bağış yaptığı adam, onu alamaz. Fethu´l-Kâdîr´de de böyledir.
Bir kimse, diğer şahsın, emirlerine itaate ve yasaklarından kaçmaya yenlin ettikten sonra; o şahıs, yemin edeni cima´ yap-makdan men ettiği halde, oda, cima´ ederse; yemini bozulmaz. Eğer orada başkasına delalet olmaz ise.
Filan adama hizmet eylememeye, yemin eden kimse, ücretsiz onun gömleğini dikse; yemini bozulmaz. Eğer, ücretsiz dikerse; yemini bozulur. Fetâvâyi Kübrâ´da da böyledir.
Bir adam : «Bütün malım hediyedir.» der; diğeri de : «Bana da öyle.» derse; ikinci adamın bütün malını hediye etmesi gerekir. İsterse, öncekinin malından az; ister, müsavi; isterse, çok ol-;:un, fark etmez.
Yalnız : «Ben onun malı kadar kasdeyledim.» derse; o kadar vermesi gerekir. Eğer, «seneye kadar sahip olacağım, bütün malım.» dtse; bırşnhts dediğini hediye eder. İkincisi de, aynısını söylerse; ona birşey gerekmez. îzâh´da da böyledir.
Bir adam, «şu adamı tanımıyorum» diye yemin ettiği halde, onu yüzünden tanıyor olsa; fakat, ismini bilmese; yemini bozulmaz. Bu mes´ele böylece Asıl´da zikredilmiştir. Zahiriyye´de de böyledir.
«Filan adam, burda oldukça şu işi yapmam.o diye yemin eden kimse; dediği adanı gittikten sonra; o işi yapsa, sonra o adam geri gelse ve bu şahıs o geldikten sonra, o işi tekrar yapsa; yemini bozulmaz. Fethu´I-Kadîr´de de böyledir.
«Cuma gü i çalışmam.» diye yemin eden kimsenin yanında bez olur; ondan gömlek yaptırmak ister ve terziye yollayarak ona gömlek dikmesini emrederse yemini bozulmaz. Fetâvây; Kübra´da da böyledir.
Mecmûu´n-Nevazil´den : Bir adam, diğerine bir şey verse;
alan adam da, «bu hediyene karşılık olacak şu kaftanı sana vermezsem...» diye yemin eder ve böylece zaman gecelikten sonra, on dirhem vererek anlaşsaiar; yemini bozulur. Kâdi´1-İmâm "Kaftan durduğu müddetçe yemin bozulmaz. Eğer, onu verirse; yemini yerini bulur.» demiştir. Hulâsa´da da böyledir.
«Bu kalem ile, yazı yazmam.» diye yemin eden kimse; onu kırıp, yeniden yapsa ve onunla yazı yazsa; yemini .bozulmaz. Keza: «Bu bıçakla kesmem.» diye yemin ettikten sonra, onu kırsa ve geri yapsa; yemini bozulmaz. Hâvî´de de böyledir.
Bir kiınse; «Filâne kadının, yüzüne bakmam.» diye yemin ettiği halde, o nikahlı iken baksa; İmâm Muhammed (R.A.)´e göre, yüzünün çoğu açık olmadıkça; yemini bozulmaz.
Filân adama bakmam.» diye yemin eden kadın, perde arkasından veya camdan baksa; yemini bozulur. Aynada bakmakla yemini bozulmaz. Fetâvâyi Kübra´da da böyledir.
Bir adam, «filanı görürde onu dövmezsem - diye yemin ey-lese, ve onu bir mil veya daha fazla meşalede görse; İmâm Muhammed (R.A.)´e güre, yemini bozulmaz. Çünkü, onu lam görmüş sayılmaz.
Bir adam, başkasına ; «Sana rastlar ve seiâm vermezsem.» diye yemin eylese; münasip o!an, hemen selâm vermektir. Eğer, öyle yapmaz da, selâmı geciktirirse; yemini bozulur. Keza: «Eğer, hayvanını emanet isterim ve sen de vermezsen...» diye yemin eden kimsenin hemen o işi yapması münâsip olur. Eğer bundan başka bir şeye niyyet eylemişse; hükümde geçersizdir. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Mü.ntekâ´dan ; «Filan adama bakmamaya» yemin eden kimse; onun eline, ayağına, başına baksa İmâm .Muhammed (R. A.)´e göre, rü´vet (—bakmak) yüze, başa ve bedenin yukarısına karşıdır. Eğer, eline veya ayağına bakmişsa; yemini bozulmaz. Başından yukarısına bakmakla da yemini bozulma/. Bakar da tanımazsa; bu kimse bakmış sayılır ve yemini bozulur.
Örtündüğü elbise, başını bedenini tanıtıyorsa, görmüş sayılır; tanıtmıyorsa, görmüş sayılmaz.
Eğer, sırtına, karnına veya göksün e bakarsa; görmüş sayılır \l yemini bozulur. Eğer, bunların tamamını değil de, ekseri kısmını görürse; yemini bozuiur. Az kısmım görürse, yemini bozulmaz.
Bir adam, «bir kadına bakmamaya» yemin ettiği halde; onu otururken veya ayakla görse; nikahlı olsa bile bakmış sayılır. Ancak : «Bakmamaktan, maksadım, yüzü idi» derse; bu kendi ile Allah arasındadır. Hükmen, sözü geçerli değildir.
«Filan adamı görürsem, kölem, hür olsun.» diyen kimse; onu, ölü olarak veya kefenlenmiş halde görse, İmâm Muhammed (R.A.)´e göre yüzü kapalı ise; yemini bozulmaz. Çünkü görmek, diri ve ölü olsun müsavidir. Öldükten sonra görmek de, sc;ğ iken görmek gibidir Muhıyt´te de böyledir.
Bir adam, diğerine; «Filan adamı,, görür de, sana tanıtmazsam; kölem, hür olsun.» dese de o adamı birlikte görseler; yemini bozulmaz ve İmâm-ı A´zam (R.A.) ile İmâm Muhammed (R. A.)´e göre, kölesi hür olmaz.
Bir kimse; «Eğer filan adamı görür de, onu sana getir-mezsem; kölem, hür olsun.» diye yemin ederse; mes´ele, yukarda-kinin aynıdır. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Hişâm, İmâm Muhammed (R.A.)´den rivayeten şöyle demiştir :
Vallahi, hayatta ve mematta, filan adamla hazır bulunmam.» dese; hayatta iken sevinç ve kederli halinde, ölümünden sonra da, cenazesinde ve ölüsünde bulunmaz.
Eir adam, «eğer filan adamı haram bir iş yaparken görmezsem; karım boş olsun» dese ve onu yabancı bir kadınla yalınız başına görse; İmâm Ebû Yûsuf (R.A.)´a göre, yemini bozulur. Çünkü, yabancı kadınla, bir arada olmak, haram değil mekruhtur. Zâ-hir^yye´de de böyledir.
Bir kimse : «Malımdan, bin dirhem fakirlere vereceğim.» diye yemin eylemek isterken, birisi ağzını tutsa da, söyletmese; âlimler: «İhtiyaten vermelidir.» dediler. Eğer, yemin talâk ve ıtâka ait olsaydı; bir şey gerekmezdi. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Fevâidü´l-Şemsü´l-İslâm´da: Bir adam, elbisesini temizlikçiye verse; o da, inkâr eylese; adarn : «Sana verdim.» diye yemin etse, oğluna veya talebesine vermiş olsa, eğer oğlan veya talebe temizlikçinin ailesinden iseler; yemin bozulmaz. Ancak, bizzat ona verdiğini kasdeyliyorsa; o müstesnadır. Hulâsa´da da böyledir.
Bir adanı, «filan adamı, taş köprüden geçirmemek üzere; karısının talâkına yemin etse ve onu sözüyle men eylese; yemini yerini bulmuş olur.
Bir adam, oğluna : «Seni bırakırsam; filan adamla iş yaparsan, karım şöyle olsun...» dese; eğer; oğlan bulûğa erişmiş ve ena mâni olmaya gücü yetmiyorsa; sözüyle men ederse; yemini yerini bulur.
Eğer, uğıan küçükse; şartın yerine gelmesi; hem sözle, hem de, fiille olacaktır.
Bir adam, kayın biraderinin elinde olan arsayı «benim» diye iddia eylese ve: «Eğer, bu davayı o arsayı alana kadar terk ey-lersem; karım şöyle olsun...» derse; âlimler: «Her ay bir defa husumet eyler ve ayın tamamında davayı terk etmezse; yemini bozulmaz.» demişlerdir.
Bu kimse : «Vallahi, onu şehirden çıkınca bırakmam." dediği halde; o, haberi olmadan çıksa; yemini bozulmaz,
Eğer, çıktığını görür de, onu terkeylerse; yemini bozulur.
O gidene kadar takip ettiği halde gücü yetmezse; yemini bozulmaz. Fetâvâyi Kâdîhân´da da böyledir.
Bir kimse : «Şu toplu şey, buğday ise; karım şöyle olsun...».. diye yemin etse ve o da buğday ve hurma olsa; yemini bozulmaz. Bu İmâm Ebû Yûsuf (R.A.)´un kavlidir.
İmâm Muhammed (R.A.)´e göre, «bu, başka değil ancak buğdaydır.» dediği halde o buğday ve hurma olsa; yemini bozulur. Eğer, tamamı buğday olursa; yemin bozulmaz. îzah´ta da böyledir.
Bir kimse : «Eğer, şu toplu şey, buğdaydan başkası değil veya buğdayın gayrisi değildir.» derse bu söz, «o ancak buğdaydır.» sözü gibidir. Bedâî´de de böyledir.
Müntekâ´da : İbrahim, İmâm Muhammed (R.A.)´in şöyle buyurduğunu nakletmiştir :
«Eğer, uzun bir yolculuğa çikmazsam filâne hür olsun.» der ve niyyeti üç gün veya daha fazla olursa; niyyetine göredir. Eğer niyyeii yoksa; işte o, bir ay yolculuk yapar. Mumyt´te de böyledir.
Fetâvâyi Mâverâü´n-Nehir´den :
Ebû´n-Nasr Debbûsî´den soruldu : Bir adam yemin eyledi; fakat, Allah´a mı, oruca mı talâka mı yemin ettiğini unuttu. Bu şahsın durumu nedir
Şöyle buyurdu :
Hatırlaması hariç, talâk üzre yemin etmiş sayılır. Tatarhâniy-ye´de de böyledir.
Bir adam, «hizmetçisine, hizmet ettirmemek üzere» yemin ey-İLmiş olsa; bu mes´elede iki yön vardır :
Birincisi: Hizmetçinin, yemin edene ait olması; Bu hal de, şu şu dört bölümü içine alır.
Birinci Bölüm : Efendinin, hizmetçiden yeminden sonra, hizmet istemesi; açık ve nas olarak, (misâl : bana hizmet eyle,) bu halde yemininin bozulduğu açıktır.
İkinci Bölüm : Hizmetçinin, yeminden sonra, efendisinin emri olmaksızın, hizmet etmesi; onun da, hizmet bitene kadar onu bırakıp men etmemesi; ve yeminden önceki emri ile hizmet eylemesi; bu yönde de yemini bozulur.
Üçüncü Bölüm: Hizmetçinin, emirsiz hizmet etmesi : Efendisi emretmeden yaptığı hizmeti yapması bu yönde de, yemini bozulur.
Dördüncü Bölüm : Yeminden sonra, emirsiz hizmet eylemesi; yeminden önce, asla yapmadığı hizmeti yapmas,ı; bu cihette de yemini bozulur.
İkincisi; Hizmetçinin başkasına âit olması: îşte bunda da geçende olduğu gibi, dört yön vardır. Açıkladığımız gibi , ilk iki bölümde yemini bozulur; son iki bölümde yemini bozulmaz.
«Filanı, hizmetçi kullanmamaya» yemin eden kimse; ondan içecek isteyip imâ eder; yemin ederken de böyle bir nivyeti bulunmazsa; yemini bozulur. «´Filanın hizmetçisi, o işi yapsın» veya «yapmasın» der ve yemin ederken ona hizmet ettireceğine n:y-yot etmiş olursa; bu, hükmen geçersizdir. Allah ile kendi arasındadır.
Bir kimse;« «Filan adamın, hizmetçisine; hizmet ettirme-meye» yemin eder ve o hizmetçinin efendisi ile bir sofranın başına üUııur ve bu hizmetçinin getirdiği yemeklerden yer ve suyunu içerse; yemini bozulur.
Hizmet, ev içinde olursa; bütün işleri içine alır. Ev dışında ulursa, (alış—veriş gibi..,) bunlara hizmet denmez; ticâret denir. Hizmetçi ismi, erkek ve kadın; büyük ve hizmete gücü yeten küçüğe ıtlak olunur. Zâhiriyye´de de böyledir.
Bir kimse: «Filanın, çukur kazıcısı değilim." diye yemin eltiği halde; onun çukur kazıcısı olsu; veya "filanın ziraalcisi olmadığına» yemin eylese de, onun tarlaları elinde bulunsa; yemini hezulur. Çünkü, şart onun filanın çukur kazıcısı olduğudur.
Bir kimse, «Şu evde. oturmam.») diye yemin ettiği halde, anahtarı bulamayıp, oradan çıka masa. ancak, bir saat sonra çıksa; anahtarı aradiği müddetçe—yemini bozulmaz. Eğer, anahtarı aramaz ela, başka bir işle meşgul olursa, o zaman, yemini bozulur.
Necmü´d-dîn´in şöyle buyurduğu nakledilmiştir :
Bir san´at erbabı âletlerle, bir iş yapmamaya yemin evlese; ve: «Eğer elimi onun üzerine koyarsam; karım, boş olsun.» dediği haJ-de, karpuz, kavun veya pamuk tohumunu ekerse; yemini bozulur.
F.ğer, başkasının ekliği ziraatı sularsa veya yeri sürerse veya, biçerse; yemini bozulmaz.
Ziraatını başkasına verir veya hizmetçi tutar; ektirir, biçtirir-st; yemini bozulmaz.
Eğer, başkasına da em ret memeye niyyet eylediyse; yemini bozulur.
Eğer, kölesi eker biçer veya ücret´c ektirir, biçtirir ve dnhı önce emretmiş bulunursa yemini bozulur.
Ancak, ya´nız kendi nefsini niyyet etmişse, o zaman, yemini bozulmaz. Fetâvâyi Kübrâ´da da böyledir.
Arazi sahibi veya ziraatçı, eğer : «Ziraat yaparsam (=ekt;r biçersem) karım, boş olsun.» derse; hissesini satar veya ödüne verir veya hibe ederse; yemini´bozulur. Eğer bir adam onu imha eder ve ödeyip onu alır ve ihtiyacına harcarsa, yemini bozulmaz. Hulâsa´da da böyledir.
Bir kimse; «Eğer filan adamı bir idile veya yarım idile ( = bir nevi dirhem, yâni gümüş para) vekil tutarsam; karım, şöyle olsun...» eledikten sonra; onu on dirhem gatrifîye (~bir nevi dirhem) vekil tutsa yemini bozulmaz.
Bir kimse : «Filan için, ça´ışmayacağım.» diye yemin ettiği halde, o şahıs mestçi olsa ve dükkân sahibinden mest âlet´eri satın alsa; sonra da onu yemin olunan adama satsa; yemini bozulmaz. Hızânetü´l-Müftîn´de de böyledir.
Şeyhu´l-İslâm, bir suâ´e şu cevabı vermiştir:
Kiralık evi olan bir adam, onu kiraya vermemeye talâk üzre, yemin ettiği halde onu, kendi karısı icarla alsa; ve onun ücretinden harcama yapsa, veya kocasına verse; yemini bozulmaz.
Eğer koca, icarcılanna : «Şu evlerde oturun.» derse; bu fasıl Şeyhu´l-İslâm´dan naklolunmadı.
«Lâyık ve münasib olan, bunun icâre olması ve yemininin bo-bulmasıdııv) denilmiştir. Ve yine oturmadıkları halde onlardan b;r aylık ücret alsa; yemin´ bozulur. Çünkü o da icardır. Muhıyt´te de böyledir.
Bir kimse, altına ve gümüşe dokunmamaya yemin ettiği halde, bunların daıbulunmuşlarına, dokunsa; yemini bozulur. Se-rahsî´nin Muhiytı´nde de böyledir.
Bir kimse, «oduna dokunmamaya» yemin ettiği halde, ağacın dalma dokunsa; yemini bozuVnaz. «Hurma ağacına veya ağaç parçasına dokunmamaya» yemin eden; onun dalma dokununca, yemini bozulur.
"Yüne dokunmamaya» yemin eden bir kimse; keçeye dokunsa; yemini bozulmaz. Mebsût´da da böyledir.
´(Yer yüzünde yürümem diye yemin eden .kimse; mestle veya ayakkabı üe yürürse; yemini bozulur.
Eğer yere serilmiş yaygı üzerinde yürürse; yemini bozui-ıraz.
«Nalm giymemeye» yemin eden kimse; onun üzerindeki kayışlarını veya lâstiklerini keser; başka lâstik vurur da öyle giyerce; yemini bozulur. Hızânetii´l-Miiftm´dc de böyledir.
Bir kimse, «Şu başıma kim dokunursa...» veya nefsine mal etmeden «şu başa birisi dokunursa; şöyle olsun.» diye yemin ettiği halde, kendisi dokunursa; yemini bozulmaz.
İmâm Muhammed CR.A.), Rukıyyat,ta : «Bu gün saça dokunmam.» diye yemin etmiş olan şahıs, kendi başına dokunsa; yemini bozulmaz.´» demiştir.
Şayet, başkasının başına dokunursa; yemini bozulur.
«Şuf´ayı teslim eylememeye» yemin eden kimse; o şul´a, bâtıl olana kadar, davacı olmasa; yem mi bozulmaz. Eğer, onu tes-im etmek içip. vekil tayin ederse; yemini bozulur. Zahîriyye´de de beyledir.
Bir adam, kendisi için çalışmaları maksadı ile işçiler tul-i,-a; bunlardan birisi de «beraber -ça´ışmamaya» yemin etmiş olsa vt. sonra da kendisi çalışmaya başlasa; «o çalıştığı ve yaptığı şeyi satın alır; onu yapıp bitirince de geri satar.» denilmiştir.
Keza, bir örgüeü : «Eğer, filanın bezini alıp, bir seneye kadar dokunursam...» diye yemin ederse; ipliğini satın alıp, dokur sonra da, ona hîbe bağışlarsa; yemini, bozulmaz. Eğer, sr^tın almadan, h:ş örtüsü dokursa; yemini bozulmaz.
Fetâvâyi Nesefî´de : Bir adam; «Eğer, şu evi tamir edersem; karım boş olsun.» dediği halde, bozulmuş bulunan, kendisi ile komşusunun arasındaki duvarı komşunun evini tamir kasdiyle, yaptır-sv; yemini bozulur. Hizânetü´I-Miiftîn´de de böyledir.
Şeyhû´I-îslâm Evzecendî´den soruldu :
Eğer, yarın filan adamın evini yıkmazsam; kölem hür olsun.» dediği halde, yarın geçene kadar evi yıkmaktan men olunanın durumu nedir
İmâm şu cevabı verdi :
Bu mes´elede, âlimlerin görüş ayrı/ı klan vardır. Fetva için, muhtar olon görüş yeminin bozulmasıdır. Zehıyre´de de böyledir. [24]
--------------------------------------------------------------------------------
[1] Feteva-i Hindiyye (Feteva-i Alemgiriyye), 3/437.
[2] Feteva-i Hindiyye (Feteva-i Alemgiriyye), 3/437.
[3] Feteva-i Hindiyye (Feteva-i Alemgiriyye), 3/437.
[4] Feteva-i Hindiyye (Feteva-i Alemgiriyye), 3/437-438.
[5] Feteva-i Hindiyye (Feteva-i Alemgiriyye), 3/438-439.
[6] Feteva-i Hindiyye (Feteva-i Alemgiriyye), 3/439-440.
[7] Feteva-i Hindiyye (Feteva-i Alemgiriyye), 3/440.
[8] Feteva-i Hindiyye (Feteva-i Alemgiriyye), 3/440.
[9] Feteva-i Hindiyye (Feteva-i Alemgiriyye), 3/440-441.
[10] Feteva-i Hindiyye (Feteva-i Alemgiriyye), 3/445-458.
[11] Feteva-i Hindiyye (Feteva-i Alemgiriyye), 3/459.
[12] Feteva-i Hindiyye (Feteva-i Alemgiriyye), 3/459-466.
[13] Feteva-i Hindiyye (Feteva-i Alemgiriyye), 3/466-470.
[14] Feteva-i Hindiyye (Feteva-i Alemgiriyye), 3/473-488.
[15] Feteva-i Hindiyye (Feteva-i Alemgiriyye), 3/491-496.
[16] Feteva-i Hindiyye (Feteva-i Alemgiriyye), 3/499-432.
[17] Feteva-i Hindiyye (Feteva-i Alemgiriyye), 3/535-563.
[18] Feteva-i Hindiyye (Feteva-i Alemgiriyye), 3/567-573.
[19] Feteva-i Hindiyye (Feteva-i Alemgiriyye), 3/574-581.
[20] Feteva-i Hindiyye (Feteva-i Alemgiriyye), 3/585-593.
[21] Feteva-i Hindiyye (Feteva-i Alemgiriyye), 3/597-606.
[22] Feteva-i Hindiyye (Feteva-i Alemgiriyye), 3/609-620.
[23] Feteva-i Hindiyye (Feteva-i Alemgiriyye), 3/621-629.
[24] Feteva-i Hindiyye (Feteva-i Alemgiriyye), 3/629-638.
Gününmüzdeki Arabalarda Kullanılan En Önemli 10 İcat
Gerçek anlamda içten yanmalı motora sahip olan ilk otomobil, 1885’te herkesin bildiği Alman mühendis Karl Benz tarafından icat edilmiş ve üretimine başlanmıştır. 1885 tarihi öncesinde de ciddi olarak kabul edilen denemeler gerçekleştirilmiştir ancak bu tarihe kadar başarılı bir sonuç alınamamıştır.
İçten yanmalı motor konusunda başarı sağlanınca sıra; otomobildeki güvenlik, konfor ve tüketim ihtiyaçları doğrultusunda teknolojinin geliştirilmesine gelmiştir. Günümüze kadar sayılmakta olan alanların hepsinde çeşitli teknoloji gelişimleri sağlanmıştır. Bu makalede, geliştirilmiş olan icatlardan en önemli kabul edilen 10 tanesi hakkında bilgi verilecektir.
1) Otomatik Vites
Günümüz koşullarında seçmeli bir imkan olarak sunulan otomatik vitesin geçmişi 1904 yılına dayanmaktadır. Bu tarihte Sturtevant kardeşler tarafınca Amerika’nın Boston eyaletinde icat edilmiştir. O zamanın koşullarına uygun olarak bu araçta, yüksek ve alçak olarak yalnızca 2 ileri vites bulunmaktadır.
2) ABS Fren Sistemi
Artık tüm araçlarda bulunmakta olan ABS fren sistemi, ilk olarak 1929’da Fransız asıllı Gabriel Voisin tarafınca, uçaklara mekanik özellikli olan ABS fren sistemi uygulanmıştır. 1960 yılına gelindiğindeyse tam elektronik olarak çalışan sistem, Fransız Concorde uçaklarında kullanılmıştır. 1971 yılına gelindiğinde ise Amerikan Chrysler firması tarafından dönemin meşhur Imperial modelinde tam otomatik haliyle ABS sistemi kullanılmıştır.
3) Emniyet Kemeri
Günümüzde emniyet kemeri takmak artık hayati bir önem taşımakta olan bir zorunluluktur. Emniyet kemerinin patenti 1885 yılında alınmıştır. Önceleri, yalnızca tehlikeli işlerde çalışmakta olan kişilere uygulanan bu kemer, 1911 yılına gelindiğinde ilk defa savaş uçaklarında kullanılmaya başlanmıştır.
1949’da Amerikan Nash firması ile otomobillere giren emniyet kemeri, 1955 yılında Ford firmasının da otomobillerinde opsiyonlu olarak kullanıma başlamasıyla birlikte yaygınlaşmaya başlamıştır. 1958 yılına gelindiğinde İsveç SAAB markası, emniyet kemerinin önemini kavrayarak bunu standart olarak sunan ilk otomobil markası olmuştur.
Günümüzde de kullanılmaya devam eden 3 noktadan bağlı emniyet kemeri, ilk olarak İsveç’in Volvo markası tarafından 1959 yılında piyasaya sunulmuştur.
4) Hava Yastığı
Hava yastıklarının ilk tasarımları, 1940’lı yıllarda icat edilmiştir. 1951 yılına gelindiğinde Amerikan ve Alman mühendislerce ayrı çalışmalar sonucunda farklı tiplerde hava yastıkları patentleri alınmıştır. Hava yastıklarının otomobillerde kullanımı, ilk olarak 1970’li yılların başlarında gerçekleşmiştir. Bu yıllarda Amerikan devletinin satın almış olduğu resmi Ford ve GM grubu otomobillerde kullanılmıştır.
Hava yastıklarının resmi araçlar dışındaki ilk kullanımları ise, GM grubuna bağlı olan Oldsmobile markasının oldukça ilgi çekici modeli olan Toronado modelinde 1973 yılında gerçekleşmiştir.
5) Hidrolik Direksiyon
Günümüzde tüm arabalarda standart olan hidrolik direksiyon, 1876 yılında icat edilmiştir. 1903 yılına gelindiğinde kamyonlarda kullanılmaya başlanmıştır. Otomobillerde hidrolik direksiyonun kullanımı ise kamyonlarda kullanımından sonra yani 1951 yılında kullanılmaya başlanmıştır. Hidrolik direksiyonun ilk kullanıldığı araç, Amerikan Chrysler markası olan siyah beyaz filmlerde sıklıkla karşılaştığımız Imperial modelidir.
6) Klima
Klimanın icadı 1902 yılına dayanmaktadır. O yıl Amerikan Willis Carrier tarafından icat edilmiştir. Klimaların otomobillerde kullanımı ise ilk olarak 1933’te gerçekleşmiştir. New York merkezli olan bir firma, limuzin gibi lüks araçlara sonradan klima montaj işini gerçekleştirmiştir.
Fabrika çıkışlı araçlarda bir opsiyon olarak klimanın kullanımı ise 1939’da Packard markasına nasip olmuştur.
7) Turbo Şarj
Turbo şarj, Alman Gottlieb Daimler tarafından 1885 yılında icat edilmiştir. Fakat Turbo Şarj isminin patent olarak alınması ve geliştirilmesi 1905 yılında İsviçreli bilim adamı olan Alfred Büchi tarafından gerçekleştirilmiştir. Turbo şarjın ilk kullanımı, 1. Dünya Savaşı’nda kullanılmış olan savaş uçaklarında olmuştur. Otomobillerde ilk kullanımı ise 1960’lı yıllarda kırmızı rengin kendisine en çok yakıştığı araba olan Chevrolet Corvair Monza modeli ile gerçekleşmiştir.
8) ESC
Ülkemizde de artık zorunlu bir özellik olan ESC (Elektronik Stabilite Kontrol) sisteminin icadı 1987 yılına dayanmaktadır. O yıl Alman BMW markası, ESC sistemini icat etmiştir. Bu sistem farklı markalar tarafından farklı kısaltmalar ile kullanılmaktadır. (Örneğin; ESP, ESC, DSC vb.)
ESC sistemi, geyik testi ismi verilen sert slalom hareketlerinin uygulanmasıyla gerçekleştirilen test ile bütünleşmiş olarak gerçekleştirilmektedir.
9) Elektrikli Otomobiller
Elektrikli otomobiller, günümüzde pek çok kişi için yeni izlenimi verse de geçmişi aslında içten yanmalı olarak çalışan otomobillerden daha eskiye dayanmaktadır. Elektrikli otomobillerin icadı, 1800’lü yılların ortalarına dayanmaktadır. Bu teknoloji konusunda en ciddi yükselişlerse 1900’lü yılların başlarında yaşanmıştır. Fakat o yıllarda içten yanmalı olarak çalışan otomobillerin kullanımı ve benzinin iyi rafine edilebilmesi sebebiyle ucuzlaması dolayısıyla, elektrikli otomobillere olan talep giderek azalmıştır.
Günümüz koşullarında petrol kaynaklarının giderek tükenmesi ve çevre kirliği hakkında olumsuz etkisinin çok olması nedeniyle, elektrikli otomobillerin önümüzdeki 50 yıllık süreçte hızla ve iyi bir ilerleme yapması beklenmektedir.
10) Tubeless (İç Lastiksiz) Lastik
1928-1944 yılları arasında, pek çok tubeless lastik modelinin patenti alınmıştır ancak üretimleri sınırlı tutulmuştur, bu yüzdende çok yaygınlaşamamıştır. 1952 yılında, günümüzde kullanılmakta olan lastik teknolojisine yakın bir teknolojide, BF Goodrich markası patent almıştır. 1955 yılından itibaren de bu lastikler, pek çok otomobil markasında bir standart haline gelmiştir.
Hidrolik Servo Direksiyon Nedir -Kim icad Etti Faydalari Nelerdir?
HİDROLİK DİREKSİYON NEDİR?
Eski tip direksiyonlarda olduğu gibi, hidrolik direksiyonda da direksiyonu sağa ya da sola çevirdiğinizde bir pompanın yardımıyla pompalanan yağın tahrikinin etkisiyle direksiyonun dönmektedir. Bu sistemde mekanik komponentler yerine hidrolik sistem kullanıldığından, normal direksiyondan daha hafif bir tur atma imkânı sunmaktadır.
HİDROLİK DİREKSİYONUN BİLEŞENLERİ NELERDİR?
1–Direksiyon simidi
2–Direksiyon mili
3–Direksiyon dişli kutusu
4–Direksiyon amortisörü
5–Komuta kolu
6–Rotlar ve rot başları
7–Direksiyon hidrolik pompası
8–Direksiyon mafsalı
9–Avare kol
HİDROLİK DİREKSİYON SİSTEMİNİN FAYDALARI NELERDİR?
* Sürücünün direksiyonu çevirmek için kullandığı enerji sarfiyatını minimuma indirir.
* Direksiyonun manevra sırasında daha az direksiyon hareketiyle daha fazla dönme açısı elde edilmesini sağlar.
* Aracın lastiği patladığında direksiyonun ağırlaşmasını ve kontrol kaybını önler.
* Kısa ve dar alanlarda manevra kolaylığı sağlar, böylece daha rahat park imkanı sağlar
HİDROLİK DİREKSİYON ARIZALARI NELERDİR?
Yukarıda direksiyon sistemi bileşenleri bölümünde yazılan parçaların hemen hemen tamamı arızalanabilmektedir. Ancak genel olarak bir analiz yapacak olursak; en fazla arızalanan parçalar; direksiyon dişli kutusu ve direksiyon pompasıdır. Bu parçalar aktif olarak sistem içerisinde sürekli kullanıldığından aşınmalara ve bozulmalara daha müsait yapıdadır. Bu iki komponentlerin arasından özellikle direksiyon dişli kutusu en çok arızalanan parçadır. Bu parçanın tamiri yapılabilmektedir, ancak zaman içerisinde arızanın yeniden meydana gelme ihtimali yüksektir.
DİREKSİYON ARIZASI YAŞAMAMAK İÇİN YAPILMASI GEREKENLER NELERDİR?
–Araç durur vaziyetteyken direksiyonu çevirmek rot kollarına ve rot başlarına zarar verir, bu sebeple araç durur haldeyken direksiyonunuzu çevirmeyiniz.
–Direksiyon hidrolik yağınızı sık sık kontrol ettirin. Oynar aksamların genel olarak yağsız kalması sistemin çalışmasını bozar ve sisteme zarar verebilir.
–Amortisörlerin bakımlarını ve gerekiyorsa değişimlerini düzenli olarak yaptırın.
–Direksiyonu tam tur çevirdiğinizde en son noktaya kadar çevirmeyin. Çünkü bu gibi durumlarda direksiyon yağ pompası gereğinden fazla zorlanacağından arıza çıkarma ihtimali artmaktadır.
Hidrolik direksiyon tamiri nasıl yapılmaktadır?
Öncelikle arıza tespiti dolayısıyla arızalanan parçanın tespiti yapılmalıdır. Buna bağlı olarak arızalı hidrolik direksiyon parçaları, yenisi ile değiştirilmeli yada tamiri yapılmalıdır.
Hidrolik Direksiyon Arıza tespiti Nasıl yapılır?
Hidrolik direksiyonların arızaları sistemin tüm bileşenlerinin bir direksiyon test cihazı vasıtasıyla tek tek test edilmesiyle bulunur. Dolayısıyla profesyonel Direksiyon revizyon merkezleri ve tamiri yapan kişilerin bu konuda kendini kanıtlamış bir cihaz kullanmaları gerekmektedir.
ELEKTRİKLİ DİREKSİYON SİSTEMİ NEDİR ?
Aslında Elektrikli direksiyon sistemi hidrolik direksiyon istemini de içerisinde ihtiva edebilen bu sistemin daha da gelişmiş halidir. Bu sistem günümüzde oldukça yaygınlaşmıştır. Elektrikli direksiyon sisteminin yaygınlaşmasındaki en büyük faktör; daha düşük yakıt tüketimi, daha az parça ve bakım maliyetidir. Bunların yanı sıra bu sistemin daha bir çok artısı bulunmaktadır. Otomotiv sektöründe tüm üreticiler “verimlilik” ve “çevrecilik” başlıkları altında yeni nesil araçlar üretiyorlar, elektrikli direksiyonlar da bunun bu başlıkların bir sonucudur; daha hafif, motorun güç kaybını en aza indiren (bu daha düşük yakıt tüketimi demektir) ve da az yer kaplayan donanımlar kullanıyorlar.
Elektrikli Direksiyon Sistemi Çeşitleri
Elektrohidrolik Direksiyon Sistemi (mekanik hidrolik pompa yerine, elektrikli hidrolik pompa ihtiva eder)
2. Elektromekanik Direksiyon Sistemi (Elektrikli Servo Direksiyon ve Servotronik Direksiyon)
*Direksiyon milini döndüren elektrikmotoru (elektrik motoru direksiyon milini döndürür)
*Çift pinyonlu elektromekanik direksiyon (elektrik motoru, direkt kremayeri hareket ettirir)
Elektrikli Direksiyon (Steer by wire: Kablolu direksiyon. Mekanik bağlantı olmadan elektronik sürüş. Henüz çok yaygın kullanılmamaktadır)
Yakıt ekonomisi ve kullanılan teknoloji bakımından sıralarsak;
Hidrolik direksiyon sistemi; Yakıt tüketimi fazla, hıza duyarlı direksiyonun uygulanması zor, otomatik park yok.
Elektrohidrolik direksiyon sistem; Yakıt tüketimi, hidrolik direksiyona göre daha az, hıza duyarlı direksiyonun uygulanması daha kolay, otomatik park sistemi yok.
Elektrikli direksiyon: Yakıt tüketimi en az, hıza duyarlı direksiyon ve otomatik park sistemi uygulanabilir.
Yeni nesil araçlarda yaygın olarak kullanılan direksiyon sistemleri: elektro hidrolik direksiyon sistemi ve elektrikli direksiyon sistemidir.
Elektrikli Direksiyon Sisteminin Özellikleri ve Yapısı
Bu sistemde sürücünün direksiyonu çevirme kuvvetine ilave (yardımcı) olarak bir elektrik motoru, direksiyon milinin kuvvetini (tork) arttırır, bu sayede duruş-yavaş sürüş-park-manevra gibi direksiyonun çevirmenin en zor olduğu ve çevirme miktarının en fazla olduğu, en çok desteğe ihtiyaç duyulan anlarda direksiyona daha yumuşak ve rahat bir şekilde kumanda edilebilr. Tekerleğin (lastiğin) dönüş hızı azaldıkça, tekerleği döndürme (yönlendirme) sırasında oluşan direnç artar; yani ilave (servo) güç gereksinimi daha fazla olur. Yük arttıkça, hız azaldıkça, dolayısıyla sürtünme direnci arttıkça; direksiyonla tekerleklere kumanda etmek zorlaşır, dolayısıyla direksiyonun yumuşak olabilmesi için, ilave güç ihtiyacı artar.
Elektromekanik direksiyonda, aracın hızı arttıkça direksiyonun sertleştirilmesi sağlanır; bu sayede yüksek hızlarda sürüş güvenliği artmış olur. Tekerleğin (lastiğin) dönüş hızı arttıkça, direksiyon kumandası sırasında oluşan sürtünme direnci azalır; yani ilave (servo) güce gereksinim kalmaz. Geliştirilen bu sistem sayesinde elektrikli direksiyon sistemi, direksiyon sertliği ayarlamak için ilave bir donanıma ihtiyaç duymaz, ama hidrolik sistem ilave donanıma ihtiyaç duyar.
Elektromekanik direksiyonda, hidrolik donanımlar tamamen saf dışı bırakılmış yani kullanılmamıştır.
Elektromekanik direksiyon sisteminde hidrolik pompa olmadığından bu sistem motor gücünü emmez, sadece direksiyon çevrildiğinde elektrik akımını kullanır. Böylece yakıt tasarrufu sağlanır.
Elektromekanik direksiyon sayesinde; Otomatik park sistemi (park asistanı) kullanımı mümkün olmuştur. Direksiyon elektronik kontrol ünitesi (Direksiyon ECU’sü) komutasında, direksiyon kendiliğinden çevirilebilir ve araç kendiliğinden park edebilir. Hidrolik veya elektrohidrolik direksiyonlu araçlarda otomatik park yardımı sistemi direksiyon kontrol ünitesi bulunmadığından mümkün değildir.
Yine bu direksiyonun geliştirilmesiyle şerit takip sistemi kullanımı mümkün olmuştur. Aynı şekilde direksiyon sistemini kontrol eden unite ve sensörler sayesinde direksiyona müdahale edilip aracın şeritte kalması sağlanır.
Direksiyonun çevirilmesini müteakip, direksiyonun kendiliğinden toplanmasına ve düz konuma geçmesine, elektrikli direksiyon sistemi yardımcı olmaktadır.
Direksiyon manevra yönünün ve çevirme kuvvetinin algılanması için sistemde eski sistemlerde olduğu gibi burulma mili kullanılmaktadır. Burulma mili; direksiyon konum sensörü ve tork sensörüyle birlikte çalışır.
Elektrikli Direksiyon Sisteminin Avantajları Nelerdir?
*Daha düşük yakıt tüketimi,
*Daha az parça (yağ, pompa, hortum, valf, silindir vb.),
*Daha basit yapı, daha hafif ve daha az yer kaplar (kompakt yapı),
*Daha fazla konfor ve daha iyi sürüş güvenliği
Hidrolik direksiyon sisteminde hidrolik basınç, bir hidrolik pompa vasıtasıyla üretilir, pompa hareketini motordan (kranktan) alır, bu ise motora ekstra bir yük bindirerek daha fazla yakıtın yakılmasına sebep olur. Elektrikli direksiyonda hidrolik pompa yoktur, sadece elektrikli bir motor vardır. Dolayısıyla motora ekstra yük binmez.
Hidrolik direksiyon sisteminde, direksiyon döndürülse de döndürülmese de, hidrolik pompa çalışmaya devam eder ve motordan güç çeker, yakıt tüketimi artar; fakat elektrikli direksiyondaki elektrikli motor sadece direksiyon döndürüldüğünde elektrik enerjisi harcar. Bir yolcuğun ortalama sadece %10’unda direksiyon çevrilir, %90’ı boyunca direksiyon manevrasına ihtiyaç duyulmaz.
Araç dururken veya park-manevra sırasında en fazla ihtiyaç duyulan destek kuvveti, hidrolik direksiyonun sağlaması daha zordur, çünkü bu sırada motor devri, yani pompanın devri de düşüktür, sistem yeterince yüksek hidrolik basınç üretemez. Bu sebeple direksiyon yeterince yumuşak olmayabilir.
Hidrolik direksiyonda çok fazla parça vardır. Bu durum; fazla ağırlık, çok yer kaplaması ve fazla maliyet demektir. Elektrikli direksiyonda; az parça, daha az yer kaplama, daha az maliyet, daha kolay bakım söz konusudur.
Hidrolik direksiyon sisteminde; otomatik park sistemi (park asistanı) veya şerit takip sistemi gibi yeni nesil teknolojiler uygulanamaz.
Elektrikli Servo Direksiyon Ne Demektir?
Otomotiv sektöründe “servo” ilave güç , ilave destek anlamında kullanılan, küçük bir kuvvet ile daha büyük kuvvetler elde edilmesi prensibine dayanan bir terimdir. Servo direksiyon teriminden; bu direksiyon siteminin bir yardımcı güç donanımıyla donatılmış olduğu (elektrikli veya hidrolik) anlaşılmalıdır. Servo direksiyonda, direksiyon simidini çevirme işlemi sırasında sürücü dışında ilave bir güç kaynağının ilave bir kuvvetle sistemi desteklemektedir. Dolayısıyla mekanik olmayan tüm direksiyonlara servo direksiyon diyebiliriz. Servo desteği; sürücünün direksiyonu döndürme kuvvetine ilave olarak, servolar yardımıyla sürücünün kuvveti uyguladığı yönde bir kuvvet uygulanmasıdır.
Elektronik Direksiyon Tamiri
Elektrikli Direksiyon Tamiri Nasıl Yapılır?
Öncelikle şunu belirtmek gerekir ki, bir hastayı tedavi etmeye başlamadan önce nasıl ki hastalığın tespit edilmesi bazı tahlillerin yapılması gerekiyorsa direksiyon tamirine başlamadan önce aynı şekilde araç kullanıcısını dinlemek , test sürüşünde bulunmak ve direksiyon kutusu üzerinde gerekli testleri direksiyon test cihazıyla yapmak gerekmektedir.
Direksiyon test cihazı vasıtasıyla gerekli olan veri toplanmış ve arızalı parça öğrenilmiş olur. Bu arızalı parçalar tamir edilir. Tamiri mümkün olmayan parçalar isteğinize göre orjinal veya çıkma parçalar ile değiştirilir. Sorun giderildikten ve direksiyon kutusu yerine yerleştirildikten sonra mutlaka test sürüşüne çıkılmalıdır.
Direksiyon kutusu kaynaklı arızalara birkaç örnek;
* Direksiyon simitini sağa – sola çevirirken takılma
* Direksiyon da eskiye nazaran sertlik - kendini sıkma
* Direksiyonun tek yönlü olarak sert olması
* Yağ kaçağı
* Direksiyonun toplamaması döndügü tarafta kalması
* Direksiyonda boşluk
Günümüzde pek çok araç, sabit bir konumda, manevra yaparken veya düşük hızlarda sürüş yaparken bir motorlu taşıtın direksiyon simidini çalıştırmak için gereken kuvveti azaltmak için bir güç direksiyonuna ( Latince servus 'hizmetçi' , 'köle') sahiptir. Servo direksiyon, sürücünün uyguladığı direksiyon kuvvetini bir hidrolik sistem (hidrolik pompa, kontrol, motor) veya elektrik motoru ile güçlendirerek sürücüye yönlendirmede yardımcı olur. Teknik olarak, hidrolik direksiyon terimi doğru değildir, çünkü direksiyon sadece bir servo tarafından gerçekleştirilmez, ancak mekanik olarak sabit bağlanır ve sadece motor (genellikle hidrolik veya elektrikli) desteklenir. Daha eski, teknik olarak daha doğru bir terim "hidrolik direksiyon" dir. Bu terim teorik sürücü testi için bazı testlerde kullanılsa da, "hidrolik direksiyon" terimi popüler bir şekilde geçerli olmasına rağmen.
Hidrolik tahrik (HPS)
Geçmişi
İlk patentler daha önce mevcut olmasına rağmen, yönlendirmeyi nasıl kolaylaştıracağı konusunda araştırma yaparak başlayan ve 1926'da ilk hidrolik direksiyonunu tanıtan, Pierce Arrow'un kamyon bölümünün mühendisi olan Francis W. Davis idi. Davis daha sonra General Motors'a geçti ve bu hidrolik direksiyon sistemini yükseltti, ancak otomobil üreticisi bunları çok maliyetli olarak reddetti. Davis daha sonra bir otomotiv tedarikçisi olan Bendix'e taşındı. İkinci Dünya Savaşı'nda , özellikle ağır ya da zırhlı araçlar için hidrolik direksiyon talebi keskin bir şekilde arttı.
Chrysler , bir otomobil sunan ilk otomobil üreticisi oldu - 1951 Chrysler Imperial - "hydraguide" hidrolik direksiyonlu. Bu sistem süresi dolmuş Davis patentlerine dayanıyordu. General Motors daha sonra Davis'in neredeyse yirmi yıl önce yaptığı çalışmaları üzerine çeken 1952 Cadillac modelleri için Saginaw Ürün Bölümü tarafından geliştirilen kendi hidrolik direksiyon sistemini tanıttı. Diğer bir yol ise, Gemmer Manufacturing Co. sistemi ile ortaklaşa geliştirilen 1953'lü , Packard Motorlu Araba Şirketi idi . Bu hidrolik direksiyon, direksiyon kolonuna değil şasiye takılıydı . Burada da kuvvet doğrudan direksiyon bağlantısına etki etmedi (direksiyon simidi dururken döndüğü zaman direksiyona zarar verebilir), ancak direksiyon geometrisine müdahale etti. Diğer bir avantaj, Packard Gemmer direksiyonunun sürekli çalıştığı halde, Saginaw versiyonunda, sistemin ancak belirli bir basınçtan sonra devreye girmesi nedeniyle ilk önce bir direncin üstesinden gelinmesi gerektiğiydi. Bu ilke daha sonra genel olarak geçerliydi.
Günümüzde hemen hemen tüm arabalarda hidrolik direksiyon sistemi var, çünkü eğilim önden çekişe, daha ağır araçlara, daha geniş lastiklere ve dolayısıyla artan direksiyon kuvvetlerine doğru.
İşlev
Hidrolik direksiyonun basitleştirilmiş prensibi
Servo pompa ( hidrolik pompa ), direksiyondan sürekli bir hacim akışı iletir. Ancak dümdüz sürüş sırasında veya direksiyon hareketleri düşükken direksiyonun herhangi bir güç desteğine ihtiyacı olmadığından, yağ doğrudan tanka geri akar. Elde edilen basınca akış basıncı denir. Bu, içinden serbestçe su akabileceğiniz bir bahçe hortumu ile karşılaştırılabilir. Her ne kadar pompa sürekli çalışıyorsa da, arabadaki diğer tüketicilere göre daha az enerji kullanıyor. Klima, ısıtmalı arka cam, koltuk ısıtması, vb. Olarak. Bir direksiyon hareketinin gerçekleştiği anda, bu hacim akışının bir kısmı direksiyonun çalışma alanına yönlendirilir. Sistemde bir baskı yaratır. Direksiyonu bir yönde tamamen döndürdüğünüzde en yüksek basınca ulaşılır. Bu anda, tüm hacim akışı, yağ doğrudan geri akmadan, çalışma alanına yönlendirilir. Pompa tıkanıyor. Elde edilen basınç, basınç emniyet valfi tarafından sistem basıncını maksimum basınca kontrol eder. Bu, şimdi ve sonra park ederken duyduğunuz ıslıklara neden olur; o zamandan beri yağın akışı tamamen direksiyonun çalışma alanlarına yönlendirilir. Bu durumda, servo pompanın maksimum gücü sağlanır. Bir elektromekanik direksiyona kıyasla hidrolik direksiyonun bir başka dezavantajı, şaft contalarının (Simmerrings) belirli bir çalışma süresinden sonra sızabilmesi ve ardından direksiyon dişlisinin karmaşık bir şekilde değiştirilmesi gerekmesidir. Üretici tarafından sık sık onarım yapılması, hidrolik direksiyonun parçalarında bulunmadığından, gerekirse tüm direksiyon dişlisinin değiştirilmesi gerekir.
Bu, motorlu pompa, yağ haznesi, servo valf, hidrolik silindir ve ilgili basınç hatlarından oluşan bir hidrolik sistemdir. Servo valf, genellikle tanımlanmış sertliğe sahip bir torsiyon yayıdır. Sürücü direksiyon simidini döndürdüğünde, burulma yayı bükülür ve tepedeki valf açıklıklarını serbest bırakır, bu da sistemdeki hareketi daha da arttıran hidrolik sıvı akışını serbest bırakır. Bu, burulma yayının dayanağındaki direnci azaltır, böylelikle burulma yayının üst ucundaki valf kesiti tekrar azalır. Sistem kendi kendini ayarlıyor, burulma yayının sertliği hidrolik direksiyonun özelliklerini ayarlar. Daha ayrıntılı hidrolik direksiyon sistemleri, hıza bağlı olarak çalışır. Direksiyon hareketlerinin hidrolik güç yardımı daha sonra artan hızla azalır.
Arıza eğilimli elektrikli bileşenlerin mevcut olmaması avantajlıdır; Arızalar veya hasarlar açık bir şekilde farkedilir, işlevler kolayca doğrulanabilir.
Elektrikle çalışan hidrolik direksiyon, sadece direksiyon hareketleri gerçekleştiğinde çalışan bir elektrikli hidrolik direksiyon sistemidir.
Elektrikli sürücünün avantajları:
Elektrikli sürücünün en büyük avantajı, direksiyonun uyarlamalı olarak tasarlanabilmesi ve ayrıca destek sistemleriyle üst üste konabilmesidir. Örneğin, yardımcı moment ve dolayısıyla direksiyon simidi kuvveti, araç hızına bağlı olarak değiştirilebilir. Park ederken (lastiğin torkuna bağlı yüksek raf kuvvetleri veya kaldırımda durduğunda tıkanma) ve yüksek hızda düşük güçlü direksiyonda (düşük raf gücü), güçlü direksiyon yardımı hedeflerinin çatışması çözülebilir. Direksiyon sistemi, ileri sürücü yardımı görevleri için bir aktüatör olarak kullanılabilir (örn. ESP II için otomatik direksiyon müdahaleleri, park ve şerit ayrılma uyarı sistemleri, vb.).
Ek olarak, direksiyon yardımı gerektiğinde tasarlanabilir, d. yani, yalnızca direksiyon işlemleri sırasında gerektiğinde çalışır ve geleneksel hidrolik direksiyon sistemlerine kıyasla 0.25 l / 100 km'ye varan yakıt tasarrufu sağlar.
Direksiyon tahriki motora bağlı olmadığından (hidrolik pompa için tahrik tahriki kullanılmaz), aynı direksiyon sistemi farklı motorlarla birlikte kullanılabilir.
Elektrikli sürücünün dezavantajları:
Elektrik sistemlerinin işlevindeki kusur veya hasarların anlaşılması daha az kolaydır. Program kontrollü dijital sistemlerde, program kodunda dışlanamayan program hatalarıyla ilgili güvenlik kaygıları vardır.
Elektrohidrolik sürücü
Hidrolik çalışma prensibi büyük ölçüde korunur. Bununla birlikte, kayış tahrikinin yerine, program kontrollü bir elektrik motoru, servo yağını direksiyon dişlisine ileten servo pompanın tahrikini devralır (EHPS = Elektro-Hidrolik Direksiyon ). Elektrikli servo pompanın mekanik kayış tahrikine ihtiyacı yoktur, motordan bağımsız olarak serbestçe konumlandırılabilir. Aracın elektrik sistemini tasarlarken pompanın güç gereksinimi dikkate alınmalıdır. Modern EHPS üniteleri, araç uygulamalarında 1 kW'a kadar hidrolik çıkış sağlar.
Elektromekanik tahrik
Basitleştirilmiş elektrikli direksiyon prensibi
Burada, direksiyonun mekaniği üzerindeki program kontrollü bir elektrikli aktüatör motoru (direksiyon kolonu veya direksiyon dişlisi) sürücünün direksiyon hareketlerini destekler ve üst üste getirir (EPS = Elektrikli Hidrolik Direksiyon , EPAS = Elektrikli Güç Destekli Direksiyon ). Hidrolikler, yani servo pompa, hidrolik direksiyon pompasından direksiyon dişlisine ve arkaya, hidrolik sıvısı ve yardımcı pistona kadar olan hortumlar elimine edilir. Kaza gibi mekanik hasar durumunda, elektronik direksiyon dişlisi sadece gres ile yağlandığından, yağ kaçamaz. Bunun yerine, bir elektrikli motor, mekanik direksiyon hareketinin sürücü tarafından destekleyici bir yardımcı güçle üst üste binmesine neden olur.
Birisi farklı tip elektromekanik direksiyon sistemlerini farklılaştırıyor. Servo ünitesinin (motor, kontrol ünitesi) konumlandırılması ve redüksiyon dişlisinin versiyonu aşağıdaki alt bölümlere götürür:
C-EPS = Sütun EPS : Servo biriminin direksiyon hattına yerleştirilmesi, dişli tipi (sonsuz tekerlek / mil), z. BMW Z4'te.
P-EPS = Pinyon EPS : Servo ünitesinin direksiyon dişlisi dişlisinin üzerine yerleştirilmesi, ayrıca ikinci bir ayrı pinyon mili ile çift pinyonlu tahrik, dişli tipi (sonsuz tekerlek / mil), z. Mercedes-Benz CLA sınıfında .
R-EPS = Raf EPS : Servo ünitenin raf çevresinde paralel veya eşmerkezli olarak konumlandırılması, dişli tipi (eksen ve paralel düzenlemeli kayış ve döner bilyalı vida ), örn. B. VW Tiguan'da.
Elektrikli Direksiyon Sisteminin Özellikleri ve Yapısı
*Sürücünün direksiyonu döndürme kuvvetine ilave (yardımcı) olarak bir elektrik motoru, direksiyon milinin döndürme kuvvetini (tork) arttırır. Böylece direksiyon, duruş-yavaş sürüş-park-manevra gibi direksiyonun döndürmenin en zor olduğu ve döndürme miktarının en fazla olduğu, en çok desteğe ihtiyaç duyulan anlarda daha yumuşak bir şekilde döndürülebilir. Tekerleğin (lastiğin) dönüş hızı azaldıkça, tekerleği döndürme (yönlendirme) sırasında oluşan sürtünme direnci artar; yani ilave (servo) güç gereksinimi maksimum olur. Yük arttıkça, hız azaldıkça, sürtünme direnci arttıkça; direksiyonla tekerlekleri döndürmek zorlaşır, bu sebeple direksiyonun yumuşak olabilmesi için, ilave güç ihtiyacı artar.
*Elektromekanik direksiyonda, direksiyonun hız arttıkça sertleştirilmesi sağlanır; böylece yüksek hızlarda sürüş güvenliği artmış olur. Tekerleğin (lastiğin) dönüş hızı arttıkça, döndürme sırasında oluşan sürtünme direnci azalır; yani ilave (servo) güce gereksinim kalmaz. Elektrikli direksiyon sistemi, direksiyon sertliği ayarlamak için ilave bir donanıma ihtiyaç duymaz, hidrolik sistem ilave donanıma ihtiyaç duyar.
*Elektromekanik direksiyonda, hidrolik donanımlar tamamen atılmıştır.
*Elektromekanik direksiyon sisteminde bir hidrolik pompa olmadığından motordan güç çalmaz, sadece direksiyon döndürüldüğünde elektrik akımını kullanır. Böylece yakıt tasarrufu sağlanır (100 km’de yaklaşık 0,2 litre).
*Otomatik park sistemi (park asistanı) kullanımı mümkün olmuştur. Direksiyon elektronik kontrol ünitesi (Direksiyon ECU’sü) komutasında, direksiyon kendiliğinden döndürülebilir ve araç kendiliğinden park edebilir. Hidrolik veya elektrohidrolik direksiyonlu araçlarda otomatik park yardımı sistemi kullanılamaz.
*Şerit takip sistemi kullanımı mümkün olmuştur. Yine araçtaki ECU ve sensörlerin de yardımıyla, direksiyona müdahale edilip aracın şeritte kalması sağlanabilir.
*Direksiyonun döndürülmesinden sonra, direksiyonun kendiliğinden toplamasına, düz konuma geçmesine, elektrikli direksiyon sistemi yardımcı olabilir. Ayrıca düz konumda kalmasına destek vererek aracın düz sürüşüne katkı sağlayabilir.
*Direksiyon simidi, dişli kutusu ve tekerlekler arasındaki mekanik bağlantı kesilmemiştir; böylece bir arıza olduğunda aracın direksiyonla yönlendirilmesi halen mümkündür.
*Direksiyon manevra yönünün ve döndürme torkunun (sürücünün direksiyon döndürme kuvvetinin) algılanması için sistemde halen “burulma mili” kullanılır. Burulma mili; direksiyon konum sensörü ve tork sensörüyle birlikte çalışır.
*Direksiyon sistemini, elektrik motoruyla bir arada bulunan “direksiyon kontrol ünitesi (ecu)” yönetir.
Elektrikli Direksiyon Sisteminin Avantajları Nelerdir? Elektrikli Direksiyon Sistemine Neden İhtiyaç Duyulmuştur?
*Daha düşük yakıt tüketimi,
*Daha az parça (yağ, pompa, hortum, valf, silindir vb.),
*Daha basit yapı, daha hafif ve daha az yer kaplar (kompakt yapı),
*Daha fazla konfor ve daha iyi sürüş güvenliği
Hidrolik direksiyon sisteminde hidrolik basınç, bir hidrolik pompada üretilir, pompa hareketini motordan (kranktan) alır, bu ise motora ekstra bir yük bindirerek daha fazla yakıtın yakılmasına sebep olur. Bu durum kötü yakıt ekonomisi ve emisyon değerlerinin artması (kötü çevresel etki) demektir. Elektrikli direksiyonda hidrolik pompa yoktur, sadece elektrikli bir motor vardır.
Hidrolik direksiyon sisteminde, direksiyon döndürülse de döndürülmese de, hidrolik pompa çalışmaya devam eder ve motordan güç çeker, yakıt tüketimi artar; fakat elektrikli direksiyondaki elektrikli motor sadece direksiyon döndürüldüğünde elektrik enerjisi harcar. Bir yolcuğun ortalama sadece %10’unda direksiyon çevrilir, %90’ı boyunca direksiyon manevrasına ihtiyaç duyulmaz.
Araç dururken veya park-manevra sırasında en fazla ihtiyaç duyulan destek kuvveti, hidrolik direksiyonun sağlaması daha zordur, çünkü bu sırada motor devri, yani pompanın devri de düşüktür, sistem yeterince yüksek hidrolik basınç üretemez. Bu sebeple direksiyon yeterince yumuşak olmayabilir.
Hidrolik direksiyonda çok fazla parça vardır. Bu durum; fazla ağırlık, çok yer kaplaması ve fazla maliyet demektir. Elektrikli direksiyonda; az parça, daha az yer kaplama, daha az maliyet, daha kolay bakım söz konusudur.
Hidrolik direksiyon sisteminde; otomatik park sistemi (park asistanı) veya şerit takip sistemi gibi yeni nesil teknolojiler uygulanamaz.
Elektrikli Servo Direksiyon Ne Demektir?
Otomotivde “servo” ilave güç , ilave destek anlamında kullanılan, küçük bir kuvvet ile daha büyük kuvvetler elde edilmesi prensibine dayanan bir terimdir. Servo direksiyon denildiğinde; bu direksiyon siteminin bir yardımcı güç donanımıyla donatılmış olduğu (elektrikli veya hidrolik) anlaşılmalıdır. Servo direksiyonda, direksiyon simidini döndürmede sürücü dışında ilave bir güç kaynağının ilave bir kuvvetle sistemi desteklediği anlaşılır. Mekanik olmayan tüm direksiyonlara servo direksiyon diyebiliriz.Servo desteği; sürücünün direksiyonu döndürmek kuvvetine ilave olarak, sistemin uyguladığı kuvvet sonucu oluşan destektir.
Pnömatik Sistem Nedir Nerelerde Kullanılır
Pnömatik Sistem Nedir?
Kısaca, sıkıştırılmış hava ile çalışan mekanik sistemlere pnömatik sistemler denilmektedir. Genellikle ortam havasını mekanik harekete çevirmek için kullanılır. (ortam havası dışında nitrojen ve karbondioksit de kullanılmaktadır. Saf oksijen yanıcı bir gaz olduğundan bu sistemlerde kullanılmaz.) Atmosferde içerisinde solunan havanın başka bir yere doldurulması sonucu elde edilen sıkıştırılmış hava itme gücüne sahiptir. Bu güç sayesinde mekanik hareketlilik elde edilmektedir.
“Pnomatik” Yunancadan gelmekte olan bir kelimedir. Kökü nefes manasına gelen “pneuma” sözcüğüdür. Pnömatik enerji kullanılarak enerji açısal, dairesel veya doğrusal bir şekilde kullanılabilmektedir. Pnömatik sistemler için kullanılacak olan hava basıncı kompresör aracılığı ile elde edilir ve hava tankları içerisinde depolanır. Pnömatik sistemler son teknoloji ürünlerdir ve verimliliği maksimize etmeyi amaçlamaktadırlar.
Pnömatik Sistem Örnek;
En basit örnek olarak balon örneği verilebilir. Balon şişirildiğinde ortam havası balonun için sıkışmaktadır. Yeterli yoğun miktarda balon şişirildikten sonra serbest bırakıldığında içerisindeki güç enerjiye dönüşecek ve balon hareket edecektir. Sıkıştırılmış hava içerisindeki enerjinin açığa çıkarılması ve kullanılması sistemine Pnömatik Sistem adı verilmektedir.
Pnömatik Sistem Nerelerde Kullanılır?
Pnömatik sistemler sürekli olarak geliştirilen ve verimliliğin sürekli artmasını hedefleyen ürünlerdir. Bu sebeple hemen her endüstri alanında yoğun olarak kullanılmaktadırlar. Robotik uygulama ve otomasyon sistemleri pnömatik sistemlerin kullanıldığı başlıca sektörlerden biridir. Buna ek olarak temizlik veya boyama işlemleri, dolum – ambalajlama makineleri, montaj hatları, gıda sektörü, iş makineleri, motorlu araçlar, tekstil sektörü gibi neredeyse hemen her alanda bu sistemler kullanılmaktadır. Özellikle günümüzde gelişme aşamasında olan robotik uygulamalarda ismi sıkça geçmektedir. İnsan formunda olan robotların hareketlerini gerçekleştirmeleri için bu sistem kullanılmaktadır.
Pnömatik Sistemin Avantajları Nelerdir?
Pnömatik sistemlerin diğer sistemlere göre birçok avantajı bulunmaktadır. Öncelikle pnomatık sistem içerisinde gaz maddesi olarak dolaşanın hava olması alev alma veya patlama risklerini en aza indirmektedir. Sistem genel olarak ekonomiktir ve yapımı oldukça basit bir şekilde tamamlanabilir. Montajı kolay ve basit bir şekilde tamamlanır ve duruma bağlı olarak yeniden demonte edilip nakil edilebilir. Bir diğer avantajı uzun ömürlü olmasıdır. Çok yüksek bir basınç kullanılmadığında bağlantı bölümündeki elemanlar uzun süre kullanılabilmektedir. Sistemin geri dönüş için ayrı bir hatta ihtiyacı yoktur. İçerisinde hava kullanıldığı için işlem sonucunda hava tekrar atmosfere karışabilmektedir. Diğer sistemler ile kıyaslandığında çalışma hızı bakımından büyük tasarruf ve avantaj sağlamaktadır. Pnomatik sistem içerisinde ortaya çıkmış olan gücün şiddeti istenildiği gibi ayarlanabilir. Sistem içerisinde dolaşan madde hava olduğundan akışkan ihtiyacı duyulmamaktadır.
Pnömatik sistem için yapılan yatırım ile büyük miktarlarda enerji depolaması gerçekleştirilebilir. İStenildiği zaman bu depolanan enerji kullanılabilir. Yine tercihe bağlı durumlarda elde edilen enerji başka bir bölgeye nakil edilebilir veya taşınabilir. Pnömatik sistemler son olarak yüksek basınç riski ve elektrik kaçağı gibi riskleri barındırmazlar.
ALLAH
BAYRAK
WEB-TUNCA
Radyo Karoglan
Foruma Misafir Olarak Gir
Forumda Neler Var
GALATASARAY
FENERBAHÇE
BEŞiKTAŞ
TRABZONSPOR
MiLLi TAKIM
ETKiNLiKLERiMiZ
MEVLANA'DAN